1
S dng B y h
n hóa vt chng  ng
v  Sinh hc
11, Trung hc ph thông

Phan Th 

i hc Giáo dc
Lu Lý lun và PP ging dy; Mã s: 60 14 10
ng dn: 
o v: 2012 Abstract: Tng h lý lun v B  dng
y hc môn Sinh hc nói riêng. Nghiên cu thc trng v vic s
dy hc nói chung và dy hc môn Sinh hc nói riêng. S dng
nguyên tc, quy trình xây d thit k a các ni dung
kin th n hóa vt chng  ng v
dng giáo án có s d dy h n hóa
vt chng  ng v xut quy trình thit k và t chc dy hc
ng s dn hành thc nghi khnh hiu qu
s dy h n hóa vt chng 
ng v - Sinh hc 11, Trung hc ph thông.

Keywords: y hc; Sinh hc; B ; Chuyn hóa vt cht;
ng vt; Lp 11

Content
MỞ ĐẦU

 lí tt các câu hi, bài t thi.
- ng dn hc sinh s dng quy trình l ghi chép trong quá trình tìm tòi
kin thc mi.
- Tin hành thc nghi nh tính kh thi và tính hiu qu c tài.
4. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu
- ng nghiên cu: S dy hc  n hóa vt cht và
ng  ng v
- Khách th nghiên cu: GV dy sinh hc và HS các lp chuyên sinh thung THPT

5. Giả thuyết khoa học

3
S d thit k các bài ging mt cách hp lý trong ging dy 
n hóa vt chng  ng vc sinh 11 chuyên sinh s nâng cao
c chng dy và hc.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tng h lý lun v  dy hc môn
Sinh hc nói riêng.
- Nghiên cu thc trng v vic s dy hc nói chung và dy hc
môn Sinh hc nói riêng.
- S dng nguyên tc, quy trình xây dng  thit k a các
ni dung kin thc trong  n hóa vt cht ng  ng v
- Xây dng giáo án có s dn là  dy hc  n
hóa vt chng  ng v
-  xut quy trình thit k và t chc dy hng s d
- Thc nghi khnh hiu qu s dng dy hc chuyên
 n hóa vt chng  ng v - Sinh hc
11, Trung hc ph thông.
7. Phạm vi nghiên cứu
 tài tp trung nghiên cu vic s ddy hc  n hóa vt

1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Khái niệm Bản đồ Tư duy
B (Mind Map) còn g  c
ghi chép nh rng mt ý tng, h thng hóa mt ch  hay mt
mch kin thng cách kt hp vic s dng thi hình ng nét, màu sc,
ch vit vi s c.
1.1.2. Lợi ích của Bản đồ Tư duy
- Cân  não
-    thú
- Phát huy   sáng 
-    ghi 
-  duy  
- 
- t kim thi nó ch s dng nhng t khóa
1.1.3. Thế mạnh của việc sử dụng Bản đồ Tư duy trong dạy học
- úp HS hc
- c tp mt cách tích cc
- u qu
- khc phc hing dy hc theo lc  chéc
va HS
- 
-  hc  nhà hiu qu 

5
1.1.4. Phương thức và nguyên tắc thành lập Bản đồ Tư duy
1.1.4.1. Phương thức thành lập Bản đồ Tư duy
Bước 1: To trung tâm
Bu t mt ch  chúng ta s ghi li mt t, mt cm t ngn gn hay v mt hình nh
u tiên.
Có th thêm kí hii ng sâu sc v ch .

Mt s phn mm tiêu biu trong th lon mm :
- Phn m
- Phn mm Inspiration
- Phn mm Visual Mind
- Phn mm FreeMind
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Cơ sở tâm lí của HS THPT hệ chuyên trong việc lĩnh hội tri thức
Hc sinh la tui THPT nói chung và hc sinh THPT h chuyên 
ng thành v mt nhn thm, giao tip.
V sinh hc trang b các kin thc chung nht, các khái nim, các quy
lut v sinh hc. Mt s c tc hình thành  các lp h
sát, trình bày, so sánh, tng hc rèn luy 
thu tho lun nhóm và trình bày v mt v sinh hc.
Hong hc tp  HS h c li tri thc và phi
n. Ghi nh có ch nh gi vai trò ch o trong hong trí tung thi ghi
nh lôgic tr ng ca
HS bc l khá rõ. HS có th tip nhn ngun tri thc mt cách sáng to, có th phân tích,
làm sáng t mt v mt cách nhanh chóng, bit vn dng nhng kin th
lp lun, gii thích mt v m
HS THPT h chuyên là nhng hkhiu và ni
mê v mt hoc mt vài môn h c tp rõ ràng.Tuy
a HS THPT h c hoàn thing
thành.Trong ging dy Sinh hng nói chung phi
mi, nâng cao, cng c, phát trin  các em kin th
1.2.2. Chương trình Sinh học 11 chuyên sâu - THPT
1.2.2.1. Mục tiêu của chương trình
- HS có nhng hiu bin, hii, thc tin, nâng cao, m rng v c t
ch thc vng vt.
- HS có nhng tri thc v các quá trình sinh hn ch yu  c thc vt và
ng v

 1: chuyn hóa vt chng  thc vt
 2: chuyn hóa vt chng  ng vt
 3: tính cm ng c thc vt
 4: tính cm ng c ng vt
 ng và phát trin c thc vt
 ng và phát trin c ng vt
 7: sinh sn c thc vt
 8: sinh sn c ng vt
Cui mu có bài thc hành nhm minh ha, cng c, phát trin nhn thc
ca hc sinh v ni dung va hc.

8
1.2.2.3. Nội dung chương trình
Nc xây dng da trên ni dung
ca sách giáo khoa Sinh hc 11 nâng cao, bám sát chun kin th    
c 11 chuyên sâu
1.2.3.Chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật”
1.2.2.1. Mục tiêu của chuyên đề
* V kin thc:
- Phân bit tiêu hóa ni bào vi tiêu hóa ngoc s phc tp hóa trong
cu to cn hóa  ng vt.
- c s tin hóa trong quá trình tiêu hóa th ng v
ng vt có túi tiêu hóa và ng vt có ng tiêu hóa.
- Gi u hòa tit dch tiêu hóa  i.
- Mô t  c  các b phn trong ng tiêu hóa.
- Gic nhm thích nghi v cu to và ch
i vi các loi thn gc thc vt, thn
gng vt)  ng vt.
- So sánh hiu qu tiêu hóa ging vt.
-  và quá trình hp th các chng vn

-  u hòa hô hp.
- Gic mt s hing thc tii sao tr em ct tii,
tt b cht n giun trên mt mt thi gian.
- Gic nhm tin hóa và thích nghi th hin qua cu to và chc
a các dng h tun hoàn (h tun hoàn h và h tun hoàn kín, h tu
h tun hoàn kép)  ng vt khác nhau.
- c qui lut hong ca tim và ca h mch, bing huyt áp và vn
tc máu trong h mch.
- Gic tính sinh lí c
- Tìm ra nguyên nhân gây nên s khác bit gic tính cvà 
- Gic ti hong liên tc mà không mt mi.
- Trình bày rõ các khái nim th ng tim.
- Gic nguyên nhân gây bing huyt áp, vn tc máu trong mch.
- Gic nguyên nhân máu chch và tr v tim.
- Mô t  i cht  mao mch.
- m ca tun hoàn bch huyt.
-  u hòa hong tim mch.
- a cân bng ni v.
- V   m bo cân bng ni môi.
-  ng huyu hòa áp sut thm thu hòa thân
nhiu hòa pH máu.
- c vai trò ct trong cân bng ni môi.
- c các cht bài tit  ng vt.
- nh ching tin hóa trong cu to h bài tit  ng vt.
- Mô t  c tiu  thi.
- c cu to và cha các h bài tic tiu  các nhóm 
- Gi u hòa hong thn.
- Trình bày s thích nghi ca thng vt ci vng.

10

 n hoá vt chng  ng vc 11  
trình chuyên sinh gm có 15 tit lý thuyt và 1 tit thc hành. Các bài
 cn các v c th 
Bảng 1.1: Nội dung kiến thức chuyên đề “Chuyển hoá vật chất và năng lƣợng ở động
vật ” Sinh học 11 – chƣơng trình chuyên sinh bậc Trung học phổ thông
Tit
Tên bài
Ni dung kin thc
1
Tiêu hóa và hp th
- Khái nim v tiêu hoá
- S tin hóa ca h tiêu hóa:
- Tiêu hóa ni bào.
- Tiêu hóa ngoi bào.
- c.
- Tiêu hóa hóa hc.
2
Tiêu hóa và hp th (tip theo)
Quá trình tiêu hóa th i
3
Tiêu hóa và hp th (tip theo)
- Tiêu hóa th  nhai li.
- Tiêu hóa   không nhai li.
- Tiêu hóa  chim.
4
Tiêu hóa và hp th (tip theo)
- Tiêu hóa th  t.
- Hp th các cht.
5
Hô hp

Sinh lí h mch.
10
Hong cn hoàn
(tip theo)

u hòa tun hoàn máu.
11
Bài tit
- Khái nim bài tit.
- Các cht bài tit.
- Tin hóa ca h bài tit:
- Bài tit  ng vt nguyên sinh.
- n.
- Hn.
- ng thn Malpighi.
- Thn cng vng.
12
Bài tit (tip theo)
Hc tiu  i.
13
Cân bng ni môi
- Cân bng ni môi.
- u hòa hong thn:
u hòa thn kinh.

Cân bng ni môi (tip theo)
- Vai trò ca gan
- Cân bng pH ni môi.
- Cân bng nhit.
15

 








tim, 12
CO
2
.
1.2.4. Thực trạng dạy và học Sinh học ở trường THPT
1.2.4.1. Thực trạng việc giảng dạy của giáo viên
* V y hc.
 ng vn và phát phi u tra t








:
Bảng 1.2: Kết quả điều tra GV về thực trạng dạy học sinh học ở trƣờng THPT

70,6
29,4
0
- S dn trc quan
27,4
57,6
15
- S dng tình hung có v
28
57,6
14,4
- S dng Grap
25,7
54,3
20
- Phát hin và gii quyt v
25
50,2
24,8
- T chc làm vic nhóm
23,5
51,5
25
- Làm vic vi SGK, tài liu tham kho
68,5
31,5
0
- DH h thng hóa kin thc
33
47

tha bàn Hà Ni.
- HS chuyên sinh có n so vi các lp chuyên khác trong
khi khoa hc t nhiên, rt ít HS có hng thú và say mê môn Sinh hc.
*Tru 
- Tru  ng chuyên có nhiu HS t gii hc
sinh gii quc gia, quc t.
-  tin hc tng xuyên
i mng dng tích cc hóa hong ca hc sinh. Tuy
y hc bc s dng rt ít.
- ng có  vt cht, trang thit b khá hii, các phòng hc trang b
máy vi tính, máy chiu.
CHƢƠNG 2
SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƢ DUY DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT
CHẤT VÀ NĂNG LƢỢNG Ở ĐỘNG VẬT”
2.1. Quy trình thiết kế Bản đồ Tƣ duy trong dạy học

14
2.1.1. Quy trình thiết kế Bản đồ Tư duy trong dạy học
Quy trình thit k B  ging dy cn tic sau:
nh ch  và hình nh trung tâm

Phân chia ni dung kin thc trong ch  thành tng c kin thc

Xây dng các t khóa cho tng c kin thc
Tìm kim các hình n các c kin thc
V và hoàn thin B 
2.1 1.1. Xác định chủ đề và hình ảnh trung tâm
* M
- nh ni dung ct lõi ca bài dy
- Hình c sinh khc sâu kin thc bài hc

2.1.1.4. Tìm kiếm các hình ảnh liên quan đến các cấp độ kiến thức
* M
- nh mi hình nh có giá tr ca mt ngàn t, s kích
thích hng thú hc tn thc vào b nh ca hc sinh t
- Các hình nh này có th s dn trc quan thay cho tranh v.
* Tin trình thc hin :
- S dng các hình nh trong sách giáo khoa.
- Tìm kim hình nh trên mu qu nht, s hiu qu 
nu tìm kim bng các t khóa ting anh.
- Tìm kim hình nh trong các tài liu tham kho.
- Có th nh trong sách vào máy tính bng cách scan nh .
- T thit k nh bng các phn m
- Chp nh thc t.
2.1.1.5.Vẽ và hoàn thiện Bản đồ Tư duy
* M
- Cho ra sn ph ch  cn tìm hiu.
- c v hoàn chnp mt s là công c dy hng
thi là tài liu hc tp cho hc sinh.
* Tin trình thc hin:
- T nhn b  c trên, GV v ng phn mm
- Xut ra dng trình chi s dng làm bài gin t.
- Xut ra dng  cung cp cho hc sinh làm tài liu.
2.1.2. Ví dụ minh họa
Quy trình thit k  dy v ni dung Tiêu hóa  c ti
Bước 1: Xác định chủ đề và hình ảnh trung tâm
- Vì ni dung Tiêu hóa  có tên khá ngn gc s dng làm tên ch .
- La chn hình nh trung tâm din t c ch 

16
Bước 2: Phân chia nội dung kiến thức trong chủ đề thành từng cấp độ kiến thức

(Ming)



m
tiêu hóa
m) Tic bt
(Tic bt)
Tic bt(ít)

Cha ít amilaza
(amilaza) Ch yu dch nhy(dch
nhy )

t th
th

Không nhai
(Không nhai)
m)
Có dch nhy làm
mt thc
 (làm mm, t
th Tiêu hóa hóa hc
th
c
bt (Tiêu hóa hóa
hc) Ty
thng d
y th
Tiêu hóa
 d dày
tuyn
(Tiêu hóa
 d dày
tuyn)
m
d dày (d
dày)
Có tuyn tit dch m
d dày (d
dày)
Do khn
to thành (kh
 Niêm mc có nhiu
tuyn tit ra cht
dng keo to lp
s bo v
d dày (Niêm mc
có lp sng )
Có nhiu ht cát,

18
 d dày

si (có cát, si)
m
tiêu hóa
m) Tiêu hóa
 rut
(Tiêu hóa
 rut) 
hc (Tiêu
c) Các l
 )
Nghin nh th
(Nghin th

Tru thm
vi dch tiêu hóa (Trn
u, ngm dch)

y thng rut
y th

 tiêu hóa
)
Prôtêin  axit amin
(Prôtêin  axit amin )

Tinh bt  
(Tinh bt  
Lipit  axit béo,
Glixêrin (Lipit  axit
béo, Glixêrin)
Axit nuclêic  Nuclêôtit
(Axit nuclêic 
Nuclêôtit)
Bước 4: Tìm kiếm các hình ảnh liên quan đến các cấp độ kiến thức
Tìm kim các hình n kin tht non, d  dày tuyn, gan, mt,
lp sng  d 
Bước 5: Vẽ và hoàn thiện BĐTD
+ To ch  và hình nh trung tâm
+ V các nhánh cn các t khóa trong c 1, chèn các hình nh liên quan.
+ V các nhánh cn các t khóa trong c 2, chèn các hình nh liên quan.
+ V các nhánh cn các t khóa trong c 3, chèn các hình nh liên quan.
+ V các nhánh cn các t khóa trong c 4, chèn các hình nh liên quan.
+ V các nhánh cn các t khóa trong c 5, chèn các hình nh liên quan.
+ Chnh sa, b u quanh trung tâm
+ Xut ra dng nh
+ Xut ra dng trình chiu, s dng làm bài gin t

20

HS lp b á nhân vi gi ý ca giáo viên HS lên báo cáo, thuyt minh v b t lp Hc sinh tho lun, chnh s hoàn thin b  kin thc ca bài hc

22

Cng c kin thc bng mt b nh
2.3.1. Học sinh lập bản đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của giáo viên
* M
- Bng cho HS kh  hc, ch i kin thc mi.
- Bng kh p tác, làm vic theo nhóm.
- Giúp HS có cái nhìn bao quát v mt ni dung ca kin thc.T n cho HS
c h thng hóa mt v.
- Giúp HS quen dn vi vic nhanh, nh nhanh.
- Giúp hc sinh gii tt nghiên cu khoa hc.
* Tin trình thc hin:
- GV   cn tìm hiu.
- Giáo viên chia lp thành các nhóm: mi nhóm 4 - 6 hc sinh
- Yêu cu hc sinh t nghiên cu ni dung kin thc trong sách giáo khoa, tho lun
nhóm và thit lp b 
- Giáo viên giám sát tho lun, phát hin các v còn gây tranh lun  mi nhóm
c mc ngay.
* Gim bo hiu qu:
- Giáo viên nêu ch  và yêu cu mi cá nhân hc sinh t tìm hiu, nghiên cc 
 thit l ch  
- Trong khi tho lun nhóm trên lp, các cá nhân trong nhóm kt ha mình

- Yêu cu hc sinh nha các nhóm khác
-  minh hc sinh xem nhng hình n phim minh
ha tng nhánh cp 1, c
- Giáo viên cùng hc sinh la chn t khoá và hình nh c
phù hp nht vi ni dung bài hc.
* Gim bo hiu qu:
- ng hng hu mt s ng vào trng tâm
kin thc ca bài, giáo viên cn b sung nhng nhánh quan trc thit
lp.
- ng hp hc sinh tô màu không thng nht gia các nhánh ln và nhánh con, giáo viên
s chnh s có s thng nht.

24
- Trong tng hp hình nh không sát vi ni dung bài hc thì giáo viên s g hc sinh
nh sa cho phù hp ni dung bài hc.
- GV cn ch ra các mi liên h ca các nhánh vi tng ni dung bài hc và mi liên h gia
các nhánh vi nhang thi ch ra th t c các nhánh mt cách lôgic, hp lí theo tin trình
ni dung bài hc.
- GV cn kt hp s d
2.3 4. Củng cố kiến thức bằng một bản đồ tư duy hoàn chỉnh
* M
- Hoàn chnh, chính xác hóa kin thc
- c li toàn b kin thc trng tâm ca bài hc.
- Cung cp cho HS bc tranh tng th mà li rt chi tit v kin thc bài hc.
- Kim tra m tip thu bài ca HS
- Rèn luyn cho HS kh t trình, di
* Tin trình thc hin:
- GV cung cp b nh.
- Yêu cu HS lt lên bng, ch tranh và thuyt trình li kin thc.
- GV nhn xét, nhn mnh li nhng ch t chính xác.

2.4.2. Các ví dụ về Bản đồ Tư duy trong chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở
động vật”
CHƢƠNG 3
THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
3.1. Mục đích thực nghiệm
TN c tin hành nhm mm nghim giá tr thc tin, tính kh thi ca
 tài
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
- Thc nghim các bài gi n hóa vt chng  ng
vh chuyên sinh có s d
- Qua TN rút ra nhng thun l s dy hc.
- n ngh  thc hin s d nhi mi PPDH.
3.3. Tổ chức thực nghiệm
3.3.1. Chọn trường thực nghiệm
Mng chn 2 nhóm lp là lp thc nghim và li chng có s 