Đại học quốc gia hà nội
tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn
=====================
TRN TH PHNG THO
I SNG CA NGI DN SAU TI NH
C CA D N KHAI THC V CH BIN
KHONG SN NI PHO (NGHIấN CU TI
HUYN I T - TNH THI NGUYấN)
LUN VN THC S
Chuyờn ngnh : Xó hi hc
Hà Nội - 2013
Đại học quốc gia hà nội
tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn
=====================
Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu do tôi thực hiện.
Các số liệu, kết quả nghiên cứu và các kết luận được trình bày trong luận
văn hoàn toàn trung thực và chưa được công bố ở bất kỳ một nghiên cứu nào
khác.
Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình.
Học viên
Trần Thị Phƣơng Thảo
MỞ ĐẦU 10
1. Lý do chọn đề tài 10
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 11
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 16
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 17
5. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 17
6. Câu hỏi nghiên cứu 18
7. Giả thuyết nghiên cứu 18
8. Phương pháp nghiên cứu 18
9. Khung lý thuyết 21
NỘI DUNG CHÍNH 22
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 22
1.1. Các khái niệm công cụ 22
1.1.1. Định cư 22
1.1.2. Tái định cư 22
1.1.3. Kế hoạch tái định cư 22
1.1.4. Bồi thường – tái định cư 22
1.1.5.Người (hộ) dân bị ảnh hưởng 22
1.1.6.Thu hồi đất 23
1.1.7. Thu nhập 23
1.1.8. Việc làm 23
1.1.9. Chính sách 23
1.1.10. Đời sống 23
1.2.Các lý thuyết vận dụng 23
1.3. Quan điểm của Chính phủ về tái định cƣ 27
4
1.4. Khuyến cáo của các tổ chức quốc tế về cuộc sống “hậu tái định
cƣ” của ngƣời dân. 29
1.5. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu 31
3.1. Quan hệ hàng xóm, láng giềng 74
3.2. An ninh trật tự 75
3.3. Y tế, giáo dục 76
3.3.1. Về y tế 76
3.3.2. Giáo dục và đào tạo 78
3.4. Tiếp cận các dịch vụ xã hội 82
3.3.3 Hoạt động vui chơi, giải trí 85
3.4. Cảm nhận về cuộc sống hiện tại và nguyện vọng của ngƣời dân 88
3.5. Thái độ của ngƣời dân đối với việc thu hồi đất của dự án 92
PHẦN KẾT LUẬN – KHUYẾN NGHỊ 95
TÀI LIỆU THAM KHẢO 100
PHỤ LỤC 103
6
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TĐC - Tái định cư
CNKT - Công nhân kĩ thuât
TC - Trung cấp
CD - Cao đẳng
DH - Đại học
7
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Cơ cấu mẫu khảo sát 19
Bảng 2.1. Quy mô hộ gia đình tái định cư ( đơn vị %) 41
Bảng 2.2. Nơi đăng kí hộ khẩu thường trú sau tái định cư ( đơn vị%) 42
Bảng 2.3. Mục địch sử dụng tiền được bồi thường (đơn vị %) 46
Bảng 2.4 : Sự cân đối giữa chi – tiêu theo của hộ gia đình (đơn vị %) 52
giếng so với trước TĐC (đơn vị %) 74
Biểu đồ 3.2: Ý kiến của người dân về mức độ thuận tiện của các cơ sở y tế
trước và sau TĐC (đơn vị %) 76
Biểu đồ 3.3: Mức độ tiếp cận với dịch vụ y tế của người dân (đơn vị %) 77
Biểu đồ 3.4. Đánh giá của người dân về mức độ thuận tiện trong việc
chuyển trường cho con em (đơn vị %) 80
Biểu đồ 3.5. Trình độ chuyên môn của người dân (đơn vị %) 81
Biểu đồ 3.6: Đánh giá của người dân về cuộc sống hiện tại của gia đình
(đơn vị %) 90
Biểu đồ 3.7: Nguyện vọng của người dân (đơn vị %) 91
Biểu đồ 3.8. Những nghề mong muốn được đào tạo (đơn vị %) 92
9
DANH MỤC ẢNH
Ảnh 1.1. Quá trình hình thành và phát triển của dự án 35
Ảnh 1.2: Lịch sử và hiện trạng dự án 36
Ảnh 1.3. Trữ lượng và sản lượng dự đoán của Núi Pháo 37
Ảnh 1.4. Khu mỏ chính của Dự án 38
Ảnh 1.5. Khu Tái định cư Nam Sông Công 39
Ảnh 1.6. Khu Tái định cư Hùng Sơn 3 40
10
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Các dự án TĐC ở các thành phố lớn trên thế giới đã diễn ra từ khi nền đại
quặng đa kim lớn nhất Việt Nam. Mỏ đa kim Núi Pháo thuộc huyện Đại Từ -
Tỉnh Thái Nguyên là mỏ quặng lộ thiên có trữ lượng lớn thứ hai thế giới, sau một
mỏ tại Trung Quốc. Với tổng diện tích đất bị thu hồi hơn 8.200 m2, hơn 2000 hộ
dân với gần 5.300 nhân khẩu bị ảnh hưởng, dự án này cũng là một trong những
dự án có tác động mạnh mẽ tới tình hình phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Cho đến thời điểm này, hầu hết các hộ gia đình đã được di dời ra khỏi vùng dự
án. Vậy thực trạng đời sống của người dân sau khi di dời đến nơi ở mới như thế
nào? Có những khác biệt gì so với cuộc sống ở nơi ở cũ? Đó chính là lý do khiến
tôi lựa chọn đề tài “ Đời sống của người dân sau tái định cư của Dự án khai
thác và chế biến khoáng sản Núi Pháo (Nghiên cứu tại huyện Đại Từ - Tỉnh
Thái Nguyên) làm đề tài nghiên cứu của mình với mục tiêu cơ bản là đánh giá
thực trạng đời sống của người dân sau tái định cư. Từ đó đề xuất ra những kiến
nghị, giải pháp nhằm góp phần nâng cao hơn nữa đời sống người dân sau tái định
cư.
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Cùng với sự phát triển của đất nước trong những năm qua với việc hình
thành các khu kinh tế, các công trình thủy điện, dự án cùng với quá trình quy
hoạch lại đo thị thì công tác di dời TĐC đã trở thành một vấn đề được sự quan
tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu. Tính đến nay đã có rất nhiều công trình
nghiên cứu về ảnh hưởng, hậu quả tác động của tái định cư lên các hộ gia đình ,
có thể điểm qua các tư liệu chính như sau:
Nghiên cứu “Đánh giá thực trạng, hoàn thiện và cụ thể hóa chính sách về
bồi thường thiệt hại, hỗ trợ và tái định cư thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu
đô thị mới Thủ Thiêm” (Viện Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, 2005)
Dự án xây dựng khu đô thị mới Thủ Thiêm sau nhiều năm chuẩn bị vẫn
không thể đi vào xây dựng do vướng mắc ở khâu thu hồi đất và giải phóng mặt
12
bằng. Chính vì vậy, Viện Kinh tế Hồ Chí Minh đã được giao để tiến hành đánh
giá nguyên nhân và đề xuất khuyến nghị phù hợp nhằm mục tiêu cuối cùng là
tượng bị giải tỏa; Các giải pháp về quản lý.
Dự án cải thiện vệ sinh và nâng cấp đô thị lưu vực Tân Hóa – Lò Gốm,
Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, 2003, có đề cập đến vấn đề tái định
cư đối với các hộ bị ảnh hưởng bởi dự án, bao gồm: Chính sách tái định cư Việt
Nam; Chính sách TĐC của Ngân hàng Thế giới; Khảo sát TĐC; Những nguyên
tắc chung cho kế hoạch tái định cư của dự án Tân Hoá – Lò Gốm; Điều kiện để
được hưởng bồi thường; Các chính sách hỗ trợ; Các phương án tái định cư; Tiến
trình tham gia, tư vấn và khiếu nại cộng đồng; Các sắp xếp thể chế; Giám sát và
đánh giá; Hỗ trợ và phục hồi thu nhập; Các kế hoạch thực hiện; Chi phí tái định cư.
Nghiên cứu đánh giá tác động môi trường, hệ quả về kinh tế, xã hội của
dự án xây dựng khu đô thị mới Nam Sài Gòn. Ðề xuất những biện pháp bảo vệ
môi trường, khắc phục các hệ quả về kinh tế, xã hội, Tô Thị Thúy Hằng, 1997.
Đề tài đã tập trung nghiên cứu về điều kiện sinh sống của các hộ nông dân bị di
dời, mất đất và làm rõ một số hệ quả về kinh tế - xã hội đối với các hộ dân, qua
đó kiến nghị một số giải pháp đối với các hộ nông dân bị di dời trong thời gian
tới. Ðề tài đã nêu lên thực trạng về đời sống của những người nông dân bị giải
tỏa di dời từ dự án Nam Sài Gòn. Ðây cũng là một trong những khía cạnh kinh tế
- xã hội xảy ra đối với một số hộ dân ở khu vực vùng ven. Tuy nhiên, đề tài chưa
đánh giá toàn diện các khía cạnh kinh tế -xã hội và môi trường phát sinh như tên
gọi của đề tài.
Đánh giá một số khía cạnh kinh tế – xã hội phát sinh trong quá trình di
dời của các hộ trên, ven kênh rạch tại Thành phố Hồ Chí Minh (dự án Nhiêu Lộc
– Thị Nghè), Dư Phước Tân, 1997. Đề tài đề cập đến một số yếu tố kinh tế - xã
hội phát sinh đối với các hộ sắp di dời, phân tích kết quả điều tra 150 hộ sắp sửa
di dời trong đợt giải tỏa vào tháng 5/1996, nêu lên những đặc điểm kinh tế - xã
hội của hộ trên và ven kênh rạch, có sự khác biệt giữa hai nhóm hộ: Quyết định
lên chung cư và Chưa muốn lên chung cư, và một số tâm tư nguyện vọng, đề
nghị của các hộ được điều tra; Những thay đổi về khía cạnh kinh tế - xã hội đối
14
15
việc khám và chữa bệnh) và đã đánh giá chung về môi trường và điều kiện sống
(đối với những người tái định cư ở chung cư thì cuộc sống hiện tại là tốt 44% và
rất tốt 20,3%). Như vậy những dự án đó đã thành công. Đề tài đã phân tích
những điều kiện sống trong mối tương quan với quyết định lựa chọn nơi tái định
cư. [9]
Đời sống xã hội của người dân thuộc diện Tái định cư ở Thành phố Hồ
Chí Minh: Thực trạng và giải pháp, Phan Huy Xu, 2005. Đề tài đã nêu lên một số
cơ sở lý luận và thực trạng đời sống xã hội của người dân tái định cư có phân
theo các nhóm dân theo và không theo chương trình và một số giải pháp và
khuyến nghị chung. Chương trình phát triển nhà: Sở Xây dựng, 2006. Nêu một
số vấn đề bức xúc về nhà ở hiện nay, trong đó có vấn đề về số hộ dân sống trên
kênh rạch cần được tái định cư, quỹ nhà tái định cư cho các hộ dân thuộc các dự
án trọng điểm của Thành phố; Các chương trình nhà ở tại Thành phố Hồ Chí
Minh đã và đang triển khai xây dựng, trong đó, có chương trình xây dựng 30.000
căn nhà theo Chỉ thị 24 của Thành phố với khoảng 15.000 căn để tái định cư cho
các dự án phát triển hạ tầng kỹ thuật đô thị.
Báo cáo tổng hợp đề tài “Thực trạng đời sống kinh tế xã hội các hộ gia
đình sau tái định cư: vấn đề và giải pháp”, Chủ nhiệm đề tài: Th.S Lê Văn
Thành, Viện kinh tế TP HCM, 2007. Mục tiêu cơ bản của đề tài là đánh giá sự
biến đổi các đặc điểm kinh tế xã hội của các hộ gia đình trước và sau khi tái định
cư. Trên cơ sở đánh giá đó mà phát hiện những vấn đề bức xúc cần giải quyết và
đề xuất một số giải pháp để hỗ trợ nhằm mục đích khôi phục và nâng cao chất
lượng cuộc sống người dân sau tái định cư.
“Chính sách di dân Châu Á”, Dự án VIE/95/2004, NXB Nông Nghiệp –
HN, 1998. Trong công trình nghiên cứu này đã có nhiều bài viết đề cập đến
những góc độ khác nhau của việc thu hồi đất. Cụ thể trong bài viết “Chính sách
tái định cư do sự phát triển cơ sở hạ tầng ở Việt Nam” tác giả Trương Thị Ngọc
Lan đã bàn đến thực trạng công tác bồi thường tái định cư hiện nay ở nước ta và
tập trung trình bày những nội dung chính của các văn bản pháp lý liên quan đến
17
3.2. Ý nghĩa thực tiễn
Qua việc nghiên cứu, đề tài nhằm mô tả thực trạng đời sống của người dân
sau TĐC dựa trên các chỉ báo về đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần.
Từ đó đưa ra được những thuận lợi cũng như khó khăn mà người dân gặp phải
sau khi di dời khỏi nơi ở cũ. Đồng thời, dựa trên thực trạng đó để đề xuất những
kiến nghị, giải pháp nhằm góp phần nâng cao hơn nữa đời sống của người dân
trong tương lai.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích
Đề tài nhằm tìm hiểu đời sống của người dân sau khi di dời, chỉ ra sự
khác biệt trong đời sống trước và sau TĐC. Từ đó đề xuất những kiến nghị nhằm
nâng cao hơn nữa cuộc sống của người dân sau TĐC.
4. 2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Tìm hiểu thực trạng đời sống của người nông dân sau TĐC bao gồm:
Đời sống vật chất thông qua các chỉ báo về: Thu nhập, nhà ở, tiện nghi
sinh hoạt, việc làm
Đời sống tinh thần thông qua các chỉ báo về: Giáo dục, y tế, quan hệ
hàng xóm, sinh hoạt cộng đồng, vui chơi giải trí
Tìm hiểu sự khác biệt về đời sống của người dân trước và sau khi di dời
Chỉ ra nguyên nhân của sự khác biệt
5. Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng
Đời sống của người dân sau tái định cư của Dự án khai thác và chế biến
khoáng sản Núi Pháo (Nghiên cứu tại huyện Đại Từ - Tỉnh Thái Nguyên)
5.2. Khách thể nghiên cứu
Các hộ gia đình thuộc diện di dời của dự án
5.3. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung chủ yếu vào các nội dung sau:
tác giả.
19
8.2. Phƣơng pháp thu thập thông tin
8.2.1. Phỏng vấn bằng bảng hỏi
Là phương pháp mà nhà nghiên cứu sẽ tiến hành phỏng vấn dựa vào bảng
hỏi đã được chuẩn bị sẵn đầy đủ những chi tiết với các câu hỏi đóng mở… Người
đi phỏng vấn tuân thủ trình tự phỏng vấn theo các câu hỏi trong bảng hỏi. Vấn đề
là trình bày sao cho có tính thuyết phục. Phỏng vấn bằng bảng hỏi các nhóm đối
tượng tái định cư như: nhóm hộ tái định cư theo chương trình nhận đất ở khu tái
định cư của Dự án.
Nghiên cứu được tiến hành chọn mẫu bằng phương pháp chọn mẫu
ngẫu nhiên đơn giản với cỡ mẫu khoảng 200 hộ.
Bảng 1.1. Cơ cấu mẫu khảo sát
STT
Tiêu chí
Số lƣợng
Tỷ lệ(%)
1
Giới tính
200
100
1.1
Nam
106
53
1.2
Nữ
94
47
37
18,5
3.4
51 – 60
48
24
3.5
Trên 60
34
17
4
Khu tái định cƣ
200
100
4.1
Khu Nam Sông Công
105
52,5
4.2
Khu Hùng Sơn 3
95
47,5 20
Công cụ điều tra bằng bảng hỏi này giúp cung cấp các thông tin khái quát
để tác giả có được một cái nhìn toàn diện về đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội, và
môi trường của người dân sau tái định cư.
8.2.2. Phương pháp phỏng vấn sâu
Phỏng vấn sâu là phỏng vấn đem lại thông tin sâu sắc, tỉ mỉ về đào tạo nghiên
ĐIỀU KIỆN KT - XH
DỰ ÁN KHAI THÁC VÀ
CHẾ BIẾN KHOÁNG
SẢN NÚI PHÁO
CHÍNH SÁCH TÁI
DỊNH CƢ
THAY ĐỔI CHỖ Ở
ĐỜI SỐNG VẬT CHẤT
ĐỜI SỐNG TINH THẦN
Thu
nhập,
chi
Lao
động
việc
làm
22
NỘI DUNG CHÍNH
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Các khái niệm công cụ
1.1.1. Định cư
Định cư là khái niệm chỉ sự di chuyển đến và sống cố định của cá nhân hay
nhóm xã hội ở một địa phương nhất định, phân biệt với du cư là sống nay đây
mai đó không cố định. [12, tr.314]
1.1.2. Tái định cư
Có nhiều quan niệm về tái định cư nhưng ở đây tác giả chỉ đưa ra một số
khái niệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu:
Tái định cư chỉ sự di chuyển của một cá nhân hay nhóm xã hội sang nơi ở mới
và định cư mang tính chất lâu dài. Thông thường đây là di chuyển dân cư theo
chương trình hoặc hoạch định của chính phủ ở mỗi quốc gia.[3, tr.41]
1.1.3. Kế hoạch tái định cư
Là một kế hoạch hành động có giới hạn thời gian gồm các nội dung như
chiến lược tái định cư, mục tiêu, ảnh hưởng, quyền lợi, khảo sát kinh tế - xã hội,
khung chính sách, khung pháp lý, biện pháp giảm thiểu các ảnh hưởng, khu tái
định cư, bồi thường, phục hồi thu nhập…[23]
1.1.4. Bồi thường – tái định cư
Bồi thường là việc thay thế giá trị các tài sản bị mất bằng hiện vật hoặc
bằng tiền. Cần lưu ý rằng bồi thường chỉ là một khâu trong kế hoạch tái định cư.
Tái định cư là quá trình bồi thường cho các tài sản bị thiệt hại, hỗ trợ di chuyển
trong trường hợp hộ gia đình phải di chuyển, cho đến các biện pháp nhằm khôi
phục lại nguồn sinh kế, thu nhập, chuyển đổi việc làm cho người dân. Công tác
bao gồm: Thu nhập, chi tiêu, nhà ở, đồ dùng gia đình, cơ sở hạ tầng và đời sống
tinh thần bao gồm các vấn đề về khám chữa bệnh, giáo dục, vui chơi giải trí.
1.2.Các lý thuyết vận dụng
Lý thuyết hệ thống: Đại biểu cho lý thuyết hệ thống là nhà xã hội học Mỹ
Talcott Parsons. Lý thuyết này được ông xây dựng vào khoảng năm 1940 –
1950, sau đó lan rộng và ảnh hưởng ở nhiều nước trên thế giới. Để tìm hiểu được
Copyright: Tài liệu đại học ©