1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
o0o
ĐỖ THỊ THÙY LAN HỆ THỐNG CẢNG THỊ TRấN SễNG
ĐÀNG NGOÀI THẾ KỶ XVII-XVIII

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
HÀ NỘI - 2013

5

MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU
1
1.
Lý do chọn đề tài
1
2.
Lịch sử nghiờn cứu vấn đề
3
3.
Mục tiờu, giới hạn và phạm vi nghiờn cứu
6
4.
Nguồn tài liệu
7
5.
Phương phỏp nghiờn cứu và cỏch tiếp cận
11
6.
Đúng gúp của luận ỏn

40
2.2.3.
Thương nhõn ngoại quốc
43
2.2.3.1.
Thương nhõn Đụng Bắc Á
Thương nhõn Hoa kiều
Phỳ thương Nhật Bản
43
43
45
2.2.3.2.
Thương nhõn Tõy Âu
46
2.2.3.3.
Cỏc thương điếm phương Tõy
50
2.3.
CÁC HOẠT ĐỘNG KINH TẾ
55
2.3.1.
Nền tảng Thủ cụng nghiệp
55

6

2.3.1.1.
Gốm sứ và Tơ lụa
56
2.3.1.2.

2.3.2.2.
Cảng trung chuyển giữa Nam Trung Quốc và Biển Đụng
89
a)
Hàng Trung Quốc nhập khẩu vào Thăng Long để tỏi xuất ra Biển Đụng
Xạ hương
Vàng
89
89
92
b)
Hàng hải ngoại nhập khẩu vào Thăng Long để xuất sang Trung Quốc
95
2.3.2.3.
Cỏc tuyến giao thương nội địa và hải ngoại
97
Chương 3:
PHỐ HIẾN: CẢNG THỊ TRUNG GIAN
102
3.1.
VỊ TRÍ ĐỊA Lí VÀ LỊCH SỬ HèNH THÀNH
102
3.1.1.
Vị trớ địa lý
102
3.1.2.
Lịch sử hỡnh thành
104
3.1.3.
Chớnh sỏch ngoại kiều của Nhà nước Lờ - Trịnh

Phố phường và nhà cửa
129
3.2.3.1.
Phường và Phố
129
3.2.3.2.
Nhà cửa
134
3.2.4.
Vấn đề quy mụ và diện mạo Phố Hiến qua cỏc nguồn tư liệu
138
3.3.
CÁC HOẠT ĐỘNG KINH TẾ
142
3.3.1.
Thủ cụng nghiệp và Nội thương
142
3.3.1.1.
Thủ cụng nghiệp
142
3.3.1.2.
Nội thương
144
3.3.2.
Ngoại thương
146
3.3.2.1.
Phố Hiến với hàng húa nhập khẩu
147
3.3.2.2.

BATSHA VÀ CÁC CẢNG BẾN KHÁC
176
4.2.1.
Batsha trong vựng cửa Sụng Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII
176
4.2.1.1.
Vai trũ và chức năng của Batsha
176
4.2.1.2.
Vị trớ của Batsha
180
4.2.1.3.
Mối liờn hệ giữa Batsha với quờ hương nhà Mạc
184
4.2.2.
Andong và Ding Lack
186

Bến cảng Andong
186

8 Địa điểm Ding Lack
189
KẾT LUẬN
192
DANH MỤC CễNG TRèNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIấN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN

thuyền mành Trung Quốc đi Nhật Bản, thuyền trưởng Nithhoo,
năm 1672
226
Bảng 4
Cơ cấu phõn phối vốn đầu tư (bạc) của thương điếm Hà Lan ở
Kẻ Chợ thập niờn 1640-1650
227
Bảng 5
Số lượng bạc khỏch thương ngoại quốc nộp vào Phủ Chỳa để
đổi lấy tơ lụa trong thế kỷ XVII
227
Bảng 6
Giỏ tơ sống thu mua tại Kẻ Chợ thế kỷ XVII
231
Bảng 7
Trị giỏ lụa tấm Đàng Ngoài theo dự kiến của thương điếm Hà
Lan ở Kẻ Chợ năm 1645
233
Bảng 8
Giỏ thu mua lụa thành phẩm Đàng Ngoài ở Kẻ Chợ thập niờn
1670-1680
234
Bảng 9
Một số sản phẩm tơ lụa Đàng Ngoài thế kỷ XVII
234
Bảng 10
Danh sỏch cỏc Giỏm đốc Thương điếm Đàng Ngoài của VOC
từ 1637 đến 1700
237
Bảng 11

Bản đồ 6
Bản đồ Đụng Nam Á của Linschoten (1595)
269
Bản đồ 7
Bản đồ Đụng Nam Á của Robert Beckit (1598)
270
Bản đồ 8
Bản đồ Đàng Ngoài của Daniel Tarvernier (1639-1645)
271
Bản đồ 9
Bản đồ Đàng Ngoài của Alexandre de Rhodes (1650)
272
Bản đồ 10
Bản đồ Vương quốc Đàng Ngoài cuối thế kỷ XVII
273
Bản đồ 11
Bắc Hà trớch từ Bản đồ Asiatic Archipelago (1840)
274
Bản đồ 12
Bản đồ Trung Quốc của Abraham Ortelius (1584)
275
Bản đồ 13
Bản đồ Đụng Nam Á lục địa của Jodocus Hondius (1606)
276
Bản đồ 14
Bản đồ Hà Nội năm 1831
277
Bản đồ 15
Bản đồ Đồng Khỏnh về tỉnh thành Hà Nội thế kỷ XIX
278

Hải Dương thừa tuyờn thời Hồng Đức thế kỷ XV
288
Bản đồ 26
Phủ Nam Sỏch, tỉnh Hải Dương cuối thế kỷ XIX
289

11

Bản đồ 27
Huyện Tiờn Minh, phủ Nam Sỏch cuối thế kỷ XIX
290
Bản đồ 28
Sụng Đàng Ngoài trờn An Nam đại quốc họa đồ thế kỷ XIX
291

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Tờn sơ đồ
Trang
Sơ đồ 1
Sơ đồ Phố Hiến do một người Việt phỏc thảo thế kỷ XIX
292
Sơ đồ 2
Quỏ trỡnh hỡnh thành khỳc uốn thứ sinh từ khỳc uốn

Picul
1 picul = 100 catty = 125 pound Hà Lan = khoảng 60 kg
Faccaar (hay Fackaer)
Đơn vị trọng lượng sử dụng trong buụn bỏn tơ lụa Đàng
Ngoài thế kỷ XVII. Cỏch tớnh là 1 tael bạc tốt đổi vài tael
tơ sống. Vớ dụ giỏ tơ là 8 faccaar, tức là 1 tael bạc tốt đổi
được 8 tael tơ sống
Ell
Đơn vị đo chiều dài. 1 ell = 114 cm
Foot/feet
Bộ (đơn vị đo chiều dài). 1 foot/bộ = 0,3048 một
Fathom
Sải (đơn vị đo chiều sõu). 1 fathom/sải = 1,8 một
Mile
Dặm (đơn vị đo khoảng cỏch). 1 mile/dặm = 1850 một
League
Hải lý (đơn vị hàng hải). 1 league/hải lý = 5820 một
VOC
Cụng ty Đụng Ấn Thống nhất hay cũn gọi Cụng ty Đụng Ấn
Hà Lan (Verenigde Oost-Indische Compagnie)
EIC
Cụng ty Đụng Ấn Anh (English East India Company)
CIO
Cụng ty Đụng Ấn Phỏp
(Compagnie Franỗaise des Indes Orientales)
MEP
Hội Truyền giỏo Ngoại quốc Paris
(La Sociộtộ des Missions Etrangốres de Paris)
GS
Giỏo sư, Giỏo sư Tiến sỹ, Giỏo sư Tiến sỹ Khoa học