1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

*** DƯƠNG THỊ ANH ĐÀO CHƯƠNG TRÌNH PHÁT THANH TRỰC TIẾP TRÊN
ĐÀI TIẾNG NÓI NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
(TỪ KHI VIỆT NAM GIA NHẬP WTO ĐẾN NĂM 2010)
CHUYÊN NGÀNH BÁO CHÍ HỌC
Mã số: 60.32.01


Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh
Vào lúc: 14 giờ ngày 22 tháng 12 năm 2011
Có thể tìm hiểu luận văn tại
Trung tâm Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tên viết tắt
Tên đầy đủ
BTV
Biên tập viên
CT
Chương trình
CTV
Cộng tác viên
GĐ
Giám đốc
PGS


DANH MỤC BẢNG BIỂU SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN

STT
TÊN BẢNG BIỂU
TRANG
01
Hình 2.1 Bảng thống kê thời lượng phát
thanh trực tiếp trên 3 kênh phát thanh của
VOH.
45
02
Hình 2.2 Đánh giá mức độ theo dõi của
thính giả qua từng kênh.
51
03
Hình 2.3. Bảng đánh giá chương trình phát
thanh trực tiếp trên kênh AM 610KHz.
52
04
Hình 2.4. Bảng đánh giá chương trình phát
thanh trực tiếp trên kênh FM 99,9MHz.
57
05
Hình 2.5. Bảng đánh giá chương trình phát
thanh trực tiếp trên kênh FM 95,6MHz.
61

nói Nhân dân TPHCM 73
Tiểu kết chương 3. 84
KẾT LUẬN 86
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC 2

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài:
Hiện nay, tại thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), mỗi phương tiện
truyền thông đại chúng (báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử) đều cố gắng
xây dựng và tạo cho mình một phong cách riêng. Phát thanh là loại hình sinh
ra thứ hai sau báo in và trước báo hình.
Từ khi truyền hình ra đời và báo mạng ra đời thì phát thanh chịu sự
cạnh tranh gay gắt. Để có thể cạnh tranh trong thời đại hội nhập thông tin,
phát thanh phải tìm hướng đi riêng. Phát thanh, thông qua các chương trình
phát thanh trực tiếp là một trong những cách thức chuyển tải hấp dẫn đến với
công chúng.
Chương trình phát thanh trực tiếp không còn xa lạc với nhiều người
trong vòng 10 năm trở lại đây. Chương trình phát thanh trực tiếp còn có khả
năng thể hiện thế mạnh nổi bật là tính tương tác nhiều chiều. Đơn giản nhất là
trao đổi thông tin hai chiều trong chương trình phát thanh, những người đang
thực hiện chương trình với các thính giả. Dựa trên những ý kiến đóng góp của
thính giả, ban biên tập có thể nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của độc giả để có
những điều chỉnh cần thiết. Chương trình phát thanh trực tiếp còn là cầu nối
giúp thính giả giả bày tỏ trực tiếp những mối quan tâm của họ tới một nhân
vật nào đó thông qua các cuộc hỏi đáp, giao lưu, trò chuyện trực tiếp trên

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, khi khoa học công nghệ ngày
càng phát triển, cạnh tranh giữa các phương tiện truyền thông (báo in, báo
hình, báo nói, báo mạng) ngày càng trở nên gay gắt vấn đề đặt ra không chỉ là
nên chọn kênh thông tin nào để tiếp nhận thông tin cho mỗi ngày mà là làm
thế nào để cùng lúc đón nhận được nhiều thông tin nhất và đa dạng nhất trên 4
cùng một kênh thông tin. Chính điều này thôi thúc những người làm báo nói
phải liên tục đổi mới về nội dung và cách thể hiện để cạnh tranh trên xa lộ
thông tin từ các chương trình phát thanh nhằm thu hút thính giả và cùng góp
mặt cũng như cạnh tranh với các loại hình báo chí khác.
Trong xu thế hội nhập, mỗi chương trình phát thanh trực tiếp của Đài
Tiếng nói Nhân dân TPHCM đòi hỏi phải chuyển tải được nhiều thông tin, đa
dạng hình thức, là một cách hữu hiệu khẳng định thương hiệu của Đài Tiếng
nói Nhân dân TPHCM ngay tại TPHCM, khu vực phía Nam và xa hơn nữa là
thông qua trang tin điện tử của Đài để các chương trình phát thanh trực tiếp
đến với thính giả toàn quốc và năm châu. Đây cũng là lý do tôi chọn đề tài
“Chương trình phát thanh trực tiếp trên Đài Tiếng nói Nhân dân thành
phố Hồ Chí Minh (từ khi Việt Nam gia nhập WTO đến năm 2010)” làm
luận văn Thạc sĩ, chuyên ngành Báo chí học, tại trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề:
Đã có một số khóa luận tốt nghiệp đại học và luận văn sau đại học
nghiên cứu về phát thanh, tìm hiểu về những chương trình phát thanh, chương
trình phát thanh trực tiếp tại Đài Tiếng nói Việt Nam và một số địa phương.
- Khóa luận “Hiệu quả của phát thanh trực tiếp trong chương trình
“Giờ cao điểm” trên kênh phát thanh giao thông FM 91MHz, Đài Tiếng nói
Việt Nam (Khảo sát chương trình phát sóng khu vực Hà Nội)”, người thực
hiện: Lê Kim Yến, người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Thu Hương, năm 2010.

trình phát thanh trực tiếp tại Đài cho giai đoạn tiếp theo.
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Thứ nhất, nghiên cứu những ưu điểm, nhược điểm của các chương trình
phát thanh trực tiếp hiện có tại Đài Tiếng nói Nhân dân TPHCM. 6
Thứ hai, từ những ưu điểm, nhược điểm của chương trình phát thanh
trực tiếp hiện có tại Đài Tiếng nói Nhân dân TPHCM đề xuất phương hướng
và giải pháp để tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng các chương trình phát
thanh trực tiếp trong thời gian tới, nhất là khi Đài Tiếng nói Nhân dân
TPHCM có kế hoạch phát triển mới một số kênh phát thanh FM chuyên biệt.
Đồng thời, đề xuất những giải pháp cải tiến, cần đầu tư để xây dựng các
chương trình phát thanh trực tiếp trở nên gần gũi, sống động và hấp dẫn đối
với công chúng, hướng đến việc duy trì một mô phát thanh hiện đại, sống
động, thu hút thính giả, nhất là các thính giả trẻ. Trên cơ sở đó, Đài Tiếng nói
Nhân dân TPHCM có sự đầu tư đúng định hướng cho các chương trình phát
thanh trực tiếp, góp phần mở rộng và thu hút đối tượng phục vụ, củng cố và
tăng uy tín thương hiệu VOH của Đài.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
4.1 Đối tượng nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu: Những ưu điểm, nhược điểm và những vấn đề
đặt ra trong quá trình thực hiện các chương trình phát thanh trực tiếp trên Đài
Tiếng nói Nhân dân TPHCM. Đặc biệt là các chương trình phát thanh trực
tiếp đã được phát sóng từ khi Việt Nam gia nhập WTO đến năm 2010.
Việc Việt Nam gia nhập WTO đã tác động mạnh mẽ đến tình hình kinh
tế xã hội, tác động đến môi trường thông tin của đất nước và đặt ra vấn đề
cạnh tranh thông tin. Trong giai đoạn này, các cơ quan truyền thông phải tự
đổi mới phương thức, hình thức tuyên truyền để cạnh tranh và hội nhập.
Trong xu thế hội nhập, Đài Tiếng nói Nhân dân TPHCM không thể nằm

phương pháp điều tra An-két (qua phát phiếu cho thính giả, hỏi trực tiếp bạn
nghe Đài qua điện thoại,…) trên cơ sở kế thừa có chọn lọc kết quả cũng như
quan điểm, phương pháp tiếp cận của các công trình nghiên cứu và tư liệu liên
quan. 8
Người thực hiện luận văn thực hiện việc thu thập thông tin từ 500 phiếu
điều tra, thực hiện trong 3 tháng (tháng 5, 6, 7/2011). Trong đó, phát 200
phiếu điều tra người dân sinh sống tại khu vực TPHCM, 300 phiếu điều tra
qua các thính giả tham gia chương trình trực tiếp bằng điện thoại (người dân
thuộc TPHCM và các tỉnh miền Đông Nam bộ, miền Tây Nam bộ, cuộc điều
tra được thực hiện sau khi các chương trình trực tiếp vừa kết thúc). Độ tuổi
của thính giả được điều tra từ 15 đến 65 tuổi. Để ghi nhận kết quả chính xác,
trung thực, nhanh chóng thu được tất cả số phiếu phát ra, tác giả đã áp dụng
hình thức hỏi trực tiếp những đối tượng chọn khảo sát và đánh dấu vào bảng
hỏi. Hình thức này thu được kết quả nhanh khi người dân không thích tự điền
bảng thông tin vì cho rằng mất thời gian và thính giả qua điện thoại cũng
không thể tự đánh dấu thông tin trong bảng biểu. Thông tin sau khi thu thập
được xử lý toán học đối với thông tin định lượng, xử lý logic đối với thông tin
định tính.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài:
6.1 Ý nghĩa lý luận:
Người nghiên cứu hình thành khung lý thuyết về chương trình phát
thanh trực tiếp, khái quát về thực trạng và đề xuất những giải pháp để nâng
cao chất lượng các chương trình phát thanh trực tiếp trên Đài Tiếng nói Nhân
dân TPHCM.
Thực trạng các chương trình phát thanh trực tiếp trên Đài Tiếng nói
Nhân dân TPHCM từ khi Việt Nam gia nhập WTP đến năm 2010 và những
khuyến nghị nhằm tăng tính hiệu quả của các chương trình phát thanh trực
10
CHƯƠNG 1:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT THANH TRỰC TIẾP

1.1. Phát thanh trực tiếp
1.1.1. Định nghĩa phát thanh trực tiếp
Phát thanh trực tiếp là một xu thế hiện đại của báo phát thanh. Phát
thanh trực tiếp có nhiều định nghĩa khác nhau. Theo định nghĩa của tác giả
trong cuốn “Cẩm nang hướng dẫn Phát thanh trực tiếp” thì “Phát thanh trực
tiếp là phương thức thông tin linh hoạt, đáp ứng được các yêu cầu của phát
thanh hiện đại. Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, phát thanh
trực tiếp được trang bị thêm những thiết bị mới, phát huy được các thế mạnh
của báo nói, đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của phát thanh
hiện đại”. [9, tr.9]
Đặc điểm cơ bản để phân biệt giữa một chương trình phát thanh truyền
thống và phương thức PTTT là “quá trình hình thành chương trình phát thanh
diễn ra đồng thời với thời gian mà chương trình đó được phát sóng”. “Việc
chương trình hình thành đến đâu, được phát sóng ngay đến đấy chính là đặc
điểm quan trọng nhất của phương thức sản xuất các chương trình PTTT”. [13,
tr.23]. Do đó, người thực hiện chương trình phát thanh trực tiếp sẽ là người
biết kết hợp nhuần nhuyễn và linh hoạt các yếu tố được thực hiện trực tiếp
(như: đọc thẳng; gọi điện tới phòng thu; tường thuật trực tiếp; phỏng vấn trực
tiếp; khách mời tại phòng thu; tọa đàm trực tiếp; phóng sự trực tiếp; phát
thanh lưu động, ) với các chất liệu không trực tiếp (như: ca khúc, băng
phỏng vấn, phóng sự chèn, chuyên mục, tiết mục được dựng trước, tiếng

giáo dục, chương trình chuyên đề (mang màu sắc chính luận), chương trình
giải trí. Với hình thức phát thanh trực tiếp, người dân trong vùng phủ sóng có
thể đặt nhiều câu hỏi hoặc những ý kiến chia sẻ từ thắc mắc về nhiều lĩnh vực 12
khác nhau, từ nông nghiệp, y học, tình yêu - hôn nhân - gia đình,… đến chế
độ chính sách, pháp luật, yêu cầu ca nhạc, giao lưu với các khách mời là
những nghệ sĩ, chuyên gia, nhà quản lý đến việc phản ánh những sự kiện hiện
tượng tốt và xấu trong đời sống.
Chương trình phát thanh trực tiếp hấp dẫn còn do tính đặc trưng như:
“Thông tin được thực hiện diễn ra đồng thời với sự kiện. Thông tin có tính hai
chiều, việc giao lưu trao đổi với thính giả diễn ra dễ dàng. Chương trình sinh
động, hấp dẫn, linh hoạt thu hút thính giả”. [9, tr.9]
1.1.2. Phương thức thực hiện
Để thực hiện thành công một chương trình phát thanh trực tiếp đòi hỏi
nhiều yếu tố: cấu trúc chương trình phát thanh trực tiếp, con người, máy móc
thiết bị.
Về cấu trúc của một chương trình phát thanh trực tiếp đòi hỏi thực hiện
theo quy trình nhất định, có sự chuẩn bị về: kịch bản; thời lượng chương
trình; tiếng động minh họa, nhạc hiệu, nhạc cắt, nhạc nền, cách chọn nhạc;
ngôn ngữ phát thanh; bố cục từng chuyên mục – tiết mục; chuẩn bị thông tin
hoặc câu hỏi dự phòng; hình thành và trao đổi lẫn nhau trước khi lên sóng
giữa kíp làm việc; chuẩn bị khách mời; chọn lọc thính giả trước khi lên sóng;
dự phòng tình huống xảy ra ngoài ý muốn và cách xử lý.
Về con người thực hiện chương trình: chú ý đến nhóm thực hiện gồm
đạo diễn, dẫn chương trình, phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên.
Công nghệ triển khai thực hiện các chương trình phát thanh trực tiếp là
những máy móc thiết bị ứng dụng khoa học công nghệ kỹ thuật số, đổi mới
theo sự tiến bộ của khoa học công nghệ thế giới. Vận dụng các phương tiện

tình huống khách quan và tình huống chủ quan. Nếu người làm phát thanh
trực tiếp biết vận dụng kiến thức và kỹ năng để xử lý khéo léo tình huống 14
trong phát thanh trực tiếp sẽ góp phần tạo cho chương trình phát thanh trực
tiếp thêm phần sinh động và hấp dẫn. Quan trọng hơn, khi xảy ra tình huống
trong phát thanh trực tiếp, người làm trực tiếp phái biết “xin lỗi” đúng lúc và
kịp thời. Cuốn “Cẩm nang hướng dẫn Phát thanh trực tiếp” đã chỉ rõ “người
làm phát thanh trực tiếp phải chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo nội dung, khách mời
và các vấn đề kỹ thuật trước khi lên sóng” và “Phải rất bình tĩnh khi gặp tình
huống”. [9, tr.66]. Một khi có sự chủ động dự phòng các tình huống trong
chương trình phát thanh trực tiếp, người làm phát thanh trực tiếp sẽ chủ động
hơn trong quá trình thực hiện và phối hợp thực hiện với kíp của mình. Tuy
“các tình huống trong phát thanh trực tiếp là không thể lường trước được,
nhưng không phải là không thể xử lý được.” [13, tr.161].
1.1.3. Phân loại chương trình phát thanh trực tiếp
“Nếu căn cứ từ đặc trưng của phương thức PTTT là quá trình sản xuất
chương trình phát thanh được thực hiện đồng thời với quá trình phát sóng
chúng ta có thể nhận diện một số dạng chương trình PTTT thông qua ba hình
thức sản xuất chương trình hiện khá phố biến ở nước ta”. [13, tr.105]. Đó là,
các chương trình sản xuất tại studio, các chương trình sản xuất trực tiếp tại
hiện trường, các chương trình kết hợp giữa studio và hiện trường.
Tùy vào chủ đề, tính chất của từng chương trình PTTT mà phân loại
các dạng phát thanh trực tiếp: Tọa đàm phòng thu, giao lưu âm nhạc, trao đổi
phòng thu, trò chuyện với chuyên gia – khách mời, tường thuật tại chỗ, cầu
truyền thanh,…
Ngoài ra, các chương trình phát thanh trực tiếp có thể được phân loại
tùy theo:
 Theo địa điểm:
16
Hầu như, một quốc gia nào có phát triển báo chí đều có phát triển đài
phát thanh. Sóng phát thanh đến được vùng sâu, vùng xa. Theo tác giả Đặng
Thu Hương trong cuốn Báo chí – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, “Phát
thanh ra đời không chỉ đem lại sự hứng khởi cho đông đảo công chúng về một
phương tiện truyền thông mới nhanh nhạy, hiệu quả mà còn hấp dẫn, kích
thích sự hiếu kỳ của người nghe bởi phương thức truyền thông rất sinh động,
cuốn hút nhờ khả năng biểu cảm của âm thanh lời nói, của việc truyền tải các
bản nhạc và các chương trình giải trí phong phú khác”. [22, tr.88]
Báo phát thanh cũng có lúc thăng trầm, nhất là “Khi truyền hình mới ra
đời, người ta đã định loại bỏ phát thanh vì cho rằng phát thanh sẽ chẳng còn
“đất” trong hệ thống các phương tiện báo chí, truyền thông đại chúng. Đến
thập niên cuối của thế kỷ XX, khi internet bắt đầu lên ngôi và các tờ báo điện
tử tung hoành và chi phối đời mọi mặt sống tinh thần của công chúng, người
ta lại bắt đầu đưa ra những cảnh báo về “cái chết đã được báo trước” đối với
cả báo in, phát thanh và truyền hình. Thế nhưng, sự thật là sau bao nhiêu năm,
báo in vẫn không ngừng mở rộng tầm ảnh hưởng, truyền hình vẫn có ảnh
hưởng đến rất đông đảo công chúng và phát thanh vẫn đang là “người bạn
đồng hành” chung thủy của con người. Hiện nay, phát thanh vẫn đang được
coi là loại hình truyền thông có khả năng thu hút một lượng thính giả rộng rãi
và có sức ảnh hưởng lớn tới dư luận xã hội. Báo phát thanh đang và sẽ tiếp
tục vừa hợp tác, tận dụng, vừa cạnh tranh mạnh mẽ với các loại hình báo chí,
truyền thông hiện đại khác với những ưu thế riêng có của mình”. [25]
Cũng như các loại bình báo chí khác, cùng với sự phát triển kinh tế, đài
phát thanh và các chương trình phát thanh cũng phát triển thêm về số lượng.
“Hiện có khoảng 9.800 đài phát thanh thương mại phủ sóng khắp thế giới”.
[22, tr. 91]



18
lên bộ phần truyền âm để phát sóng nên bảo đảm an toàn nội dung và hạn chế
đến mức cao nhất những sai sót. Thời kỳ từ năm 1991 đến năm 1994, lãnh
đạo Đài TNVN đã chọn PTTT làm mũi nhọn xung kích để thực hiện công
nghệ phát thanh hiện đại và lấy chương trình Thời sự làm mũi đột phá. Thời
kỳ từ năm 1995 đến nay, Đài TNVN thực hiện trực tiếp chương trình Thời sự
18h00 hàng ngày, 6h00 hàng ngày và một số chương trình khác. So với việc
thực hiện chương trình phát thanh trực tiếp thời kỳ sơ khai do thiếu phương
tiện kỹ thuật (1945-1955), các chương trình phát thanh trực tiếp những thời
kỳ về sau đã có sự chủ động về công nghệ và con người.
Trong những thời kỳ phát thanh được phân chia nói trên, từ năm 1956
đã bắt đầu hình thành một hệ thống phát thanh 4 cấp từ Trung ương là Đài
Tiếng Nói Việt Nam đến các đài phát thanh cấp tỉnh, thành phố trực thuộc
trung ương và dưới đó là các đài trạm truyền thanh cấp huyện, cấp xã. Dù cho
đến nay chưa có một văn bản chính thức nào ghi nhận sự tồn tại của hệ thống
phát thanh 4 cấp, nhưng trong đời sống kinh tế - xã hội của đất nước, các đài
trạm truyền thanh cấp huyện, cấp xã vẫn tiếp tục tồn tại và phát huy tác dụng
của mình trong công cuộc xây dựng ở địa phương. Đài, trạm truyền thanh
huyện đã trở thành một bộ phận không thể thiếu được trong hoạt động của bộ
máy cấp huyện. Đây không chỉ đơn thuần là một phương tiện thông tin tuyên
truyền mà còn là công cụ điều hành, chỉ đạo đắc lực của cấp ủy, chính quyền
các cấp, là diễn đàn để phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng của nhân
dân đối với Đảng và Nhà nước.
Trên thế giới phát thanh trực tiếp không phải là công việc mới mẻ và đã
được áp dụng từ lâu vì tính hiệu quả của nó. Mặc dù vậy, việc ứng dụng phát
thanh trực tiếp vào các đài phát thanh truyền thanh cấp cơ sở ở Việt Nam thì
đến nay mới có một số nơi xây dựng thành những chươg trình đặc trưng
riêng, có những nơi chỉ mới thực hiện mang tính thử nghiệm.



20
của chính thính giả, do chính thính giả thực hiện, chứ không phải là sự sắp
xếp, áp đặt chủ quan của “nhà đài”. Điểm đổi mới về chất của quá trình áp
dụng phương thức làm phát thanh trực tiếp là – trong chừng mực nào đó -
tiếng nói của người dân, của thính giả xuất hiện trên sóng như một đồng chủ
thể sáng tạo với nhà báo phát thanh trong chính “diễn đàn của nhân dân” này.
Dần dần, các chương trình phát thanh trực tiếp là một nét đổi mới thành
công đáng ghi nhận của phát thanh địa phương. Do tính chất gần gũi, sinh
động, do độ tin cậy cao của thông tin nên hình thức làm chương trình này tạo
được sự hấp dẫn và được đông đảo thính giả ủng hộ. Nhiều Đài địa phương
đã liên tục tìm tòi những cách chuyển tải ngày càng gần gũi với mọi tầng lớp
nhân dân, ngày càng tiếp cận với các làm phát thanh hiện đại. Ngay cả những
nội dung “khô khan” như các vấn đề chính trị, các vấn đề đường lối, chính
sách, chủ trương, pháp luật của Đảng và Nhà nước được các nhóm thực hiện
thành những chương trình phát thanh trực tiếp, tạo thành diễn đàn sôi nổi cho
người dân cùng tham gia.
Kết cấu chương trình phát thanh phong phú và tổ chức khung giờ phát
sóng, chương trình chuyên biệt hướng đối tượng ngày càng rõ nét hơn. Phát
thanh địa phương ở Việt Nam đã có những bước chuyển với phương châm:
gần gũi hơn với thính giả và là người bạn trong đời sống tinh thần của nhân
dân. Cũng cần nói thêm, những năm gần đây, nhiều đài địa phương đã đưa
vào công nghệ phi tuyến tính trong sản xuất và phát sóng phát thanh. Các nhà
báo phát thanh ở Việt Nam hiện nay cũng đã có cơ hội tiếp cận với các trang
thiết bị hiện đại, ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin trong tác nghiệp.
Ngoài ra, nhờ cơ sở hạ tầng viễn thông phát triển mạnh như internet, điện
thoại di động và đội ngũ phóng viên trẻ năng động, việc sản xuất chương trình
ngày càng hiệu quả và ít tốn kém hơn