ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ NHIỄN
PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN
TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN THƢ VIỆN
TRƢỜNG CAO ĐẲNG TÀI CHÍNH HẢI QUAN
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC THÔNG TIN THƢ VIỆN
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN THỊ QUÝ
Hà Nội - 2013
1
NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN THẠC SĨ
Luận văn đã chỉnh sửa theo ý kiến đóng góp của Hội đồng chấm luận
văn Thạc sĩ, gồm một số nội dung sau:
1. Rút ngắn Chương 1. Cụ thể chuyển mục 1.7 thành mục 1.2.4 Đối với
sự nghiệp đổi mới giáo dục của Trường Trường Cao đẳng Tài chính Hải
quantrong Chương 1.
2. Trong Chương 3 đã bổ sung thêm những giải pháp cụ thể.
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG PGS.TS. NGUYỄN THỊ LAN THANH
2
LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày tháng năm 2013
Tác giả
Nguyễn Thị Nhiễn
4
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 10
1. Tính cấp thiết của đề tài 10
2. Tình hình nghiên cứu 12
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 14
4. Đối tượng nghiên cứu 14
5. Phạm vi nghiên cứu 14
6. Phương pháp nghiên cứu 15
7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 15
8. Giả thiết nghiên cứu 16
9. Nội dung cấu trúc của đề tài 16
NỘI DUNG 17
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NGUỒN
LỰC THÔNG TIN TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN - THƢ VIỆN
TRƢỜNG CAO ĐẲNG TÀI CHÍNH HẢI QUAN 17
1.1 Khái niệm chung về phát triển nguồn lực thông tin 17
1.1.1 Khái niệm nguồn lực thông tin 17
1.1.2 Khái niệm phát triển nguồn lực thông tin 18
1.2 Vai trò của phát triển nguồn lực thông tin 18
1.2.1 Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội 18
1.2.2 Đối với công tác giảng dạy, học tập 19
2.1.3 Đặc điểm theo phạm vi phổ biến thông tin 49
2.1.4 Đặc điểm theo thời gian xuất bản 51
2.1.5 Đặc điểm theo nội dung 54
2.1.6 Đặc điểm theo ngôn ngữ của tài liệu 56
2.2 Công tác phát triển nguồn lực thông tin tại Trung tâm 61
2.2.1 Chính sách phát triển nguồn lực thông tin 61
2.2.2 Hình thức phát triển nguồn lực thông tin 66
2.2.3 Kinh phí phát triển nguồn lực thông tin 70
2.2.4 Công tác thanh lý tài liệu 71
2.2.5 Phối hợp bổ sung và chia sẻ nguồn lực thông tin 73
2.2.6 Quy trình phát triển nguồn lực thông tin 76
6
2.3 Thực trạng các yếu tố tác động đến phát triển nguồn lực thông tin tại
Trung tâm 78
2.3.1 Nhận thức của lãnh đạo các cấp 78
2.3.2 Trình độ đội ngũ cán bộ 79
2.3.3 Nhu cầu tin của người dùng tin 79
2.3.4 Cơ sở vật chất và mức độ ứng dụng công nghệ thông tin 88
2.4 Nhận xét chung 89
2.4.1 Ưu điểm 89
2.4.2 Hạn chế 91
2.4.3 Nguyên nhân 92
Chƣơng 3. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN NGUỒN
LỰC THÔNG TIN TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN THƢ VIỆN TRƢỜNG
CAO ĐẲNG TÀI CHÍNH HẢI QUAN 93
3.1 Xây dựng chính sách phát triển nguồn lực thông tin và thu thập nguồn
tài liệu xám 93
3.1.1 Chú trọng xây dựng chính sách phát triển nguồn lực thông tin 93
3.1.2 Tăng cường thu thập nguồn tài liệu xám 97
TVS : Thư viện số
8
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo vật liệu mang tin 45
Bảng 2.2 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo thời gian xuất bản 51
Bảng 2.3 Cơ cấu nội dung vốn tài liệu (loại hình sách) 54
Bảng 2.4 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo ngôn ngữ (loại hình sách) 57
Bảng 2.5 Số lượng sách bổ sung hàng năm 66
Bảng 2.6 Kinh phí phát triển vốn tài liệu từ năm 2008 đến T11/2013 70
Bảng 2.7 Đội ngũ cán bộ 79
Bảng 2.8 Trình độ của nhóm NDT cán bộ lãnh đạo, quản lý và nhóm
chuyên viên, giảng viên 82
Bảng 2.9 Lĩnh vực chuyên môn của nhóm NDT cán bộ lãnh đạo, quản lý và
nhóm chuyên viên, giảng viên 82
Bảng 2.10 Chủ đề tài liệu quan tâm 83
Bảng 2.11 Mục đích đọc tài liệu của HS SV 84
Bảng 2.12 Thời gian đến TTTTTV trong một tháng của HS SV 85
Bảng 2.13 Nhu cầu về chủ đề nội dung thông tin của HS SV 85
Bảng 2.14 Mức độ đáp ứng NCT của NLTT tại TTTTTV 87
9
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo vật liệu mang tin 46
Biểu đồ 2.2 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo mục đích sử dụng 48
Biểu đồ 2.3 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo thời gian xuất bản 53
Biểu đồ 2.4 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo nội dung 56
Biểu đồ 2.5 Cơ cấu nguồn lực thông tin theo ngôn ngữ 58
trong việc khai thác nguồn lực thông tin có hiệu quả thì việc đổi mới
phương pháp giảng dạy, học tập sẽ được thực hiện tốt, góp phần nâng cao
chất lượng giảng dạy, học tập và nghiên cứu trong nhà Trường. Chính vì lẽ
đó, nguồn lực thông tin được xác định là một trong những yếu tố tạo nên sự
thành công của việc đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập trong nhà
Trường. Đối với Trung tâm Thông tin Thư viện (TTTTTV) thì nhiệm vụ
trọng tâm chính là phát triển nguồn lực thông tin.
11
Như vậy, vấn đề đặt ra là TTTTTV thực hiện công tác phát triển nguồn
lực thông tin như thế nào để hoàn thành nhiệm vụ mà nhà Trường đã đặt ra.
Đặc biệt, Trường CĐ TCHQ hiện nay đang tiến hành đào tạo theo học chế
tín chỉ. Với hình thức đào tạo này, thì vai trò của nguồn lực thông tin để
phục vụ cho việc tự học, tự nghiên cứu của học sinh sinh viên(HSSV) là
yếu tố cực kỳ quan trọng. Do vậy, công tác phát triển nguồn lực thông tin
của TTTTTV Trường CĐ TCHQ phải đi trước một bước để đón bắt kịp thời
nhu cầu của người dùng tin (NDT).
Nguồn lực thông tin là yếu tố đầu tiên trong hệ thống các yếu tố cấu
thành nên thư viện, trung tâm thông tin nói chung và của TTTTTV Trường
CĐ TCHQ nói riêng.
Hiện nay, chủ trương đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập, xóa
bỏ phương pháp giảng dạy một chiều “thầy đọc trò ghi”, bằng phương pháp
“lấy người học làm trung tâm” đã và đang được Trường CĐ TCHQ triển
khaimột lần nữa đã khẳng định rõ nét vai trò của nguồn lực thông tin.
Một trong những yếu tố mang tính quyết định trong việc thực hiện
chủ trương này chính là giảng viên (GV), HS SV và các điều kiện khác
phục vụ cho giảng dạy, học tập, trong đó điều kiện quan trọng nhất được
xác định phải đầu tư phát triển chính là nguồn lực thông tin tại TTTTTV.
Nói cách khác, muốn thay đổi phương pháp giảng dạy và học tập
theo hướng tích cực “lấy người học làm trung tâm” thì đỏi hỏi nhà Trường
khác đề cập đến vấn đề tăng cường, tổ chức và quản lý nguồn lực thông tin
của một hoặc một nhóm các cơ quan thông tin là các trường đại học – cao
đẳng. Hầu hết các tác giả đi sâu nghiên cứu nguồn lực thông tin tại nơi
mình chọn, sau đó đưa ra các giải pháp (hoặc phương hướng) nâng cao
chất lượng nguồn lực thông tin mang tính đặc thù, riêng lẻ gắn với từng cơ
quan nghiên cứu.
13
Ngoài các luận văn, vấn đề có liên quan đến phát triển nguồn lực
thông tin còn được đăng trên các tạp chí chuyên ngành Thông tin và Tư
liệu, trong đó tác giả có nhiều bài viết về vấn đề này nhất là PGS.TS
Nguyễn Hữu Hùngtrong “Thông tintừ lý luận đến thực tiễn” do nhà xuất
bản Văn hóa – Thông tin ấn hành năm 2005. Tài liệu bao gồm nhiều bài
nghiên cứu đề cập đến nguồn lực thông tin trong các cơ quan thông tin thư
viện như: “Thông tin khoa học và kỹ thuật ngày nay” [17, tr.86-92]; “Cuộc
khủng hoảng thông tin” [17, tr.93-97]; “Phát triển nguồn lực thông tin trong
bối cảnh công nghệ thông tin mới” [17, tr.206].
Tác giả Lê Văn Viết, với cuốn: “Thư viện học _ những bài viết chọn
lọc” do nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin ấn hành năm 2006, tập hợp các
bài nghiên cứu chọn lọc về lĩnh vực Thông tin – Thư viện đã từng được tác
giả công bố, trong đó có một số bài viết về nguồn lực thông tin như:“Thử
bàn về chính sách quốc gia trong công tác thư viện Việt Nam thập niên đầu
thế kỷ XXI”[53, tr.172-182]; “Phác thảo sơ bộ chính sách quốc gia về
nguồn lực thông tin”[53, tr.183-190].
Như vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về công tác phát triển
nguồn lực thông tin nhưng chưa có công trình nghiên cứu tại TTTTTV
Trường CĐ TCHQ. Nghiên cứu về TTTTTV Trường CĐ TCHQ đã có 02
công trình nghiên cứu với dạng Báo cáo thực tập về các vấn đề: “Nâng cao
hiệu quả công tác phục vụ bạn đọc”, “Ứng dụng công nghệ thông tin vào
hoạt động của TTTTTV Trường CĐ TCHQ”.
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là công tác phát triển nguồn lực
thông tin tại TTTTTV Trường CĐ TCHQ.
5.Phạm vi nghiên cứu
5.1. Phạm vi không gian
Nghiên cứu công tác phát triển nguồn lực thông tin tại TTTTTV
Trường CĐ TCHQ.
15
5.2. Phạm vi thời gian
Nghiên cứu công tác phát triển nguồn lực thông tin tại TTTTTV
Trường CĐ TCHQ trong giai đoạn hiện nay-năm học 2013-2014. Năm Nhà
trường bắt đầu triển khai đào tạo theo tín chỉ.
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp luận
Trên cơ sở nắm vững phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật
lịch sử và quan điểm của Đảng, Nhà nước về phát triển sự nghiệp thông tin
- thư viện.
6.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
Sử dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu cụ thể như:
- Phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu
- Phương pháp phỏng vấn điều tra bằng bảng hỏi;
- Phương pháp điều tra thực tế, trao đổi, mạn đàm;
- Phương pháp so sánh;
- Phương pháp thống kê;
7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
7.1. Ý nghĩa khoa học
Việc thực hiện công trình nghiên cứu này sẽ góp phần hoàn thiện lý
luận về phát triển nguồn lực thông tin trong hoạt động thông tin, thư viện.
7.2. Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu góp phần nhận dạng được thực trạng công tác
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN
NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN - THƢ VIỆN
TRƢỜNG CAO ĐẲNG TÀI CHÍNH HẢI QUAN
1.1. Những khái niệm chung về phát triển nguồn lực thông tin
1.1.1. Khái niệm nguồn lực thông tin
"Nguồn lực thông tin (NLTT) - Information resources”là yếu tố
không thể thiếu của thư viện, là kho tàng kiến thức chung của nhân loại và
là tài sản chung của toàn xã hội. NLTT càng phong phú, thì khả năng đáp
ứng nhu cầu càng đầy đủ, càng có sức lôi cuốn NDT. NLTT là di sản văn
hóa thành văn, là thước đo trình độ phát triển của dân tộc, quốc gia. Trong
hoạt động thông tin, thư viện, nội hàm khái niệm “nguồn lực thông tin” hiện
vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, tuy nhiên tựu chung lại tập trung vào hai
hướng như sau:
Theo quan điểm thứ nhất thì cho rằng NLTT tương đương với tiềm
lực của hoạt động thông tin bao gồm cả nguồn tin và các yếu tố khác tạo
nên nguồn tin như: cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ, kinh phí và nhân lực.
Theo quan điểm thứ hai cho rằng NLTT là nguồn tin/vốn tài liệu
tương đối phù hợp với nhu cầu tin của nhóm NDT nhất định, được tổ chức
và kiểm soát để có thể truy cập và chia sẻ dễ dàng. Theo hướng này, Từ
điển bách khoa thư trực tuyến Wikipedia khẳng định “NLTT là các dữ liệu
và tài sản thông tin của một bộ phận, tổ chức, đơn vị". Nguồn lực thông tin
(NLTT) là một tập hợp tài liệu có hệ thống, bao gồm các xuất bản phẩm,
các bản thảo, bản chép tay và các loại hình tài liệu khác (băng, đĩa từ, đĩa
CD, VCD, CSDL ) đã được lựa chọn, xử lý, tổ chức, bảo quản và được
đưa ra sử dụng. Tác giả cũng đồng nhất với quan điểm thứ hai.
18
1.1.2. Khái niệm phát triển nguồn lực thông tin
Theo Từ điển tiếng Việt “Phát triển” là biến đổi hoặc làm cho biến
tiễn, phản ánh mối quan hệ trong cấu trúc xã hội tạo nên những ưu thế về
chính trị và kinh tế xã hội. Thông tin có đặc điểm là không giới hạn, có thể
mở rộng, phát triển không ngừng bởi thông tin là sản phẩm hoạt động trí óc,
tinh thần của trí tuệ con người, thông qua hoạt động này thông tin sẽ ngày
càng phong phú, liên tục biến đổi và phát triển không ngừng.
Thời đại ngày nay là thời đại của vật chất, năng lượng và thông tin,
những nhân tố có ý nghĩa quyết định đến sự tồn tại và phát triển của nền
kinh tế xã hội.Chúng ta đang chứng kiến cuộc cách mạng khoa học công
nghệ (KHCN) đang diễn ra với quy mô lớn trên phạm vi toàn cầu, KHCN
trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp của xã hội, việc áp dụng những thành
tựu của KHCN tiên tiến là đòi hỏi bức xúc trong sản xuất và đời sống.
Những sang chế và phát minh mới ngày càng nhanh chóng được áp dụng
trong lĩnh vực sản xuất vật chất, đem lại lợi ích ngày càng lớn đối với xã hội
và thực sự trở thành nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội.
Như vậy, thông tin chính là tri thức, là tin tức. Thông tin đã trở
thành nguồn lực phát triển xã hội loài người cũng như các nguồn lực tự
nhiên và xã hội khác. Khác với các nguồn lực tự nhiên như khoáng sản,
đất đai,… nếu càng bị khai thác thì càng cạn kiệt, trong khi đó thông tin
càng khai thác sẽ càng được mở rộng và phát triển đến một bậc cao hơn
dựa trên sự kế thừa có tính khoa học. Thông tin có vai trò vô cùng quan
trọng trong đời sống xã hội.
1.2.2.Đối với công tác giảng dạy, học tập
Phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan
trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước, là điều
kiện để phát huy nguồn lực con người – yếu tố cơ bàn để phát triển xã hội,
tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.
20
Trong xã hội thông tin, nhu cầu thông tin của nhân loại tăng đáng kể,
đòi hỏi thông tin sâu hơn, chính xác hơn và đa dạng hơn. Giáo dục và đào
lực đối với sự phát triển kinh tế - xã hội.
Thông tin KH&CN là yếu tố tiềm lực của KH&CN, là nguồn lực
quốc gia, góp phần đảm bảo cho sự phát triển bền vững nền kinh tế - xã hội
của đất nước. Ngày nay, hoạt động thông tin KH&CN ở nước ta đã trở
thành một lĩnh vực hoạt động độc lập. Nước ta đã hình thành hệ thống thông
tin KH&CN quốc gia. Hệ thống thông tin này đang tạo ra các sản phẩm và
dịch vụ thông tin có giá trị góp phần phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên
cứu khoa học và phát triển công nghệ nói riêng và phát triển kinh tế - xã hội
của đất nước nói chung.
Thông tin KH&CN là một nguồn lực hết sức quan trọng không thể
thiếu được trong công tác nghiên cứu và phát triển. Thông tin KH&CN là
nguyên liệu và cũng là sản phẩm của quá trình nghiên cứu phát triển, đóng
vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển các hoạt động nghiên cứu
và phát triển. Thiếu thông tin thì hoạt động nghiên cứu không thể thực hiện
được. Vai trò của thông tin trong hoạt động nghiên cứu phát triển được thể
hiện là cơ sở lý thuyết và thực tiễn giúp cho nhà nghiên cứu tìm ra những
cái mới; giúp các nhà kỹ thuật cải tiến kỹ thuật và hợp lý hóa sản xuất; giúp
các nhà quản lý đưa ra quyết định đúng đắn trong việc đổi mới doanh
nghiệp, ứng dụng tiến bộ KH&CN trong sản xuất kinh doanh và cải thiện
đời sống xã hội. Đồng thời, từ việc sử dụng thông tin đó những thông tin
mới sẽ được tạo ra và lại trở thành cơ sở cho những hoạt động nghiên cứu
phát triển và ứng dụng thực tế sau này.
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đội ngũ
những người làm công tác khoa học và sản phẩm của họ là các tài liệu khoa
học kỹ thuật cũng tăng lên một cách mạnh mẽ đã tạo một sự ảnh hưởng
22
không nhỏ đối với nguồn lực thông tin của mỗi thư viện. Điều này đã dẫn
tới một hiện tượng mà các nhà khoa học gọi là hiện tượng “bùng nỗ thông
tin”. Tức là khối lượng tri thức khoa học tăng lên một cách nhanh chóng cả
trọng cấu thành nên mọi hoạt động của thư viện và là cơ sở để từ đó phát
triển các sản phẩm và dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin của NDT
dưới mọi hình thức. TTTTTV Trường CĐ TCHQ phục vụ các tài liệu có
tính chuyên ngành, chuyên sâu thuộc các lĩnh vực Kinh tế, Tài chính, Ngân
hàng, Quản trị, Kinh doanh xuất nhập khẩu, Hệ thống thông tin quản lý,…
Để thực hiện các nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và các nhiệm vụ
quan trọng khác, TTTTTV Trường CĐ TCHQ cần có một NLTT chuyên
ngành thuộc các lĩnh vực nêu trên to lớn và phong phú để phục vụ cho các
hoạt động cụ thể sau:
Phục vụ cho Hội đồng khoa học nhà trường, các Khoa trong việc cải
tiến mục tiêu và chương trình đào tạo, soạn thảo chương trình đào tạo các
chuyên ngành mới, đặc biệt là triển khai các yêu cầu đào tạo thoe học chế
tín chỉ được áp dụng chính thức từ năm học này; Phục vụ cho Hội đồng
khoa học và Ban giám hiệu nhà trường trong việc đề ra phương hướng và
hoạch định các chính sách trong phát triển đào tạo và hợp tác quốc tế; Phục
vụ cho giảng viên, cán bộ giảng dạy biên soạn bài giảng, đề cương môn
học, giáo trình,…trong công tác giảng dạy; Phục vụ cho HS SV trong học
tập, nâng cao trình độ,…; Phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học của
cán bộ, GV, HS SV thực hiện các đề tài khoa học. Như vậy, NLTT có vai
trò hết sức quan trọng trong sự nghiệp giáo dục và đào tạo của Trường CĐ
TCHQ. TTTTTV luôn không ngừng chú trọng tới công tác phát triển NLTT
một cách đúng chủng loại, số lượng, chất lượng phù hợp với yêu cầu giảng
dạy và học tập của Trường. Hiện tại, Trường CĐ TCHQ đã chuẩn bị mọi
mặt cho công tác chuyển đổi phương pháp đào tạo, từ đào tạo niên chế sang
đào tạo theo tín chỉ. Đây là một cuộc đổi mới toàn diện trong nhà Trường
Copyright: Tài liệu đại học ©