MỤC LỤC Trang bìa
Trang
Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục Chữ viết tắt PHẦN MỞ ĐẦU
1
PHẦN NỘI DUNG
10
Chương 1
Tổng quan về can thiệp nhân đạo quốc tế
10
1.1
Một số thuật ngữ và các quan điểm liên quan
đạo
28
1.2.1
Lịch sử xuất hiện hoạt động can thiệp nhân đạo
28
1.2.2
Mục đích, ý nghĩa của việc can thiệp nhân đạo
31
1.3
Cơ chế bảo đảm cho các hoạt động can thiệp nhân đạo
33
1.3.1
Cơ chế pháp lý
33
1.3.2
Nguồn nhân lực
34 1.3.3
Cơ sở vật chất
35
1.4
Các hình thức can thiệp nhân đạo
36
1.4.1
Can thiệp nhân đạo gián tiếp
37
1.4.2
Can thiệp can thiệp trực tiếp
CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ PHÁP LÝ
CỦA CAN THIỆP NHÂN ĐẠO QUỐC TẾ
56
2.1
Cơ sở thực tiễn
56
2.1.1
Thảm hoạ thiên tai, dịch bệnh
56
2.1.2
Sự bùng nổ của xung đột vũ trang
57
2.2
Cơ sở pháp lý
57
2.2.1
Pháp luật quốc gia
58
2.2.2
Pháp luật quốc tế
60
2.2.2.1
Các điều ước quốc tế
60
2.2.2.2
Tập quán quốc tế
70
2.3
Cơ sở thực tiễn và pháp lý cuộc tấn công của Việt Nam vào
Campuchia năm 1979
3.1.1
Sự hợp tác và thiện chí của các chủ thể
80
3.1.2
Hiệu quả của hoạt động can thiệp nhân đạo
81
3.1.3
Hoạt động và vai trò của Liên hợp quốc
83
3.1.4
An toàn cho các nhân viên dân sự và quân sự trong quá trình thực thi
nhiệm vụ
84
3.1.5
Tham nhũng trong cứu trợ, can thiệp nhân đạo
86
3.1.6
Vi phạm pháp luật trong khi thừa hành nhiệm vụ
87
3.2
Một số giải pháp, kiến nghị để nâng cao hiệu quả công tác can
thiệp, cứu trợ nhân đạo
88
3.2.1.
Đối với Việt Nam
88
3.2.1.1
Hoàn thiện thể chế pháp luật điều chỉnh riêng biệt lĩnh vực cứu trợ
nhân đạo và đối phó với các tình thế khẩn cấp
89
cứu trợ nhân đạo.
3.2.2.5
Bảo đảm tính kịp thời; tăng cường thiện chí và sự hợp tác giữa các
quốc gia trong việc đối phó với nguy cơ chung
100
3.2.2.6
Chống tham nhũng, thất thoát trong viện trợ nhân đạo
102
Kết luận
103
Tµi liÖu tham kh¶o
105 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
- ASEAN: Hiệp hội các nước Đông Nam Á (Association of Southeast Asian Nations)
- A.U: Liên minh Châu Phi (African Union)
- CH: Cộng hoà
- E.U: European Union (Liên minh Châu Âu)
- FAO: Food and Agriculture Organization (Tổ chức Nông Lương LHQ)
- FEMA: Cục cứu trợ khẩn cấp Liên bang (Federal Emergency Management Agency)
- HCFR: Cao uỷ LHQ về người tị nạn (High Commissioner For Refugees)
- HĐBA: Hội đồng bảo an
- IRCC: Uỷ ban Chữ thập đỏ quốc tế (International Committee for the Red Cross)
- LHQ: Liên hợp quốc
nước, điện, xăng dầu, dịch vụ y tế từ cuối tháng 3/2007 để cô lập phe Hamas
đang kiểm soát khu vực này. Tình trạng tồi tệ ở dải Gaza đã làm hàng trăm
phụ nữ, trẻ em bị chết, hàng ngàn người mắc bệnh nhưng không có thuốc để
chữa trị. Cũng trong ngày
10/12/2007 tại Oslo-Na Uy, phát
biểu sau khi được trao tặng giải
thưởng Nobel hoà bình năm
2007 về những đóng góp của
mình cho vấn đề bảo vệ môi
trường toàn cầu, cựu Phó tổng thống Mỹ Al Gore đã tuyên bố: Thật bất công
khi hơn 90% lượng khí thải gây hiệu ứng lồng kính là do các nước giàu có thải
ra, nhưng 86% số nạn nhân bị ảnh hưởng trực tiếp của các thảm hoạ thiên tai
lại thuộc về các nước nghèo. Ba là, ngày 12/12/2007, phát biểu tại Hội nghị
quốc tế về thay đổi khí hậu (United Nations Climate Change Conference) ở
Bali, Indonesia, Tổng thư ký Liên hợp quốc Ban-ki-moon đã cảnh báo thế giới
TTK LHQ Bankimoon phát biểu tại Hội nghị quốc tế về
thay đổi khí hậu tại Bali-Indonesia ngày 12/12/2007(ảnh
AP) 2
chuẩn bị đương đầu với các "thảm hoạ khủng khiếp" do lũ, lụt gây ra, tác động
trực tiếp đến khoảng 50 quốc gia (trong đó có Việt Nam) với khoảng 5 tỉ dân
từ nay cho đến năm 2020 do nguyên nhân bắt nguồn từ sự nóng dần lên của
trái đất (global warming). Theo ông Ban-ki-moon, Nghị định thư Kyoto đã đi
được 2/3 quãng đường, nhưng mục tiêu của nó đã bị phá sản do thái độ bất
hợp tác của các cường quốc gây ô nhiễm nặng nhất thế giới [117].
Cách đây 3 năm, qua các hãng thông tấn báo chí, chúng ta cũng đã được
biết cảnh tượng thế nào là khủng hoảng nhân đạo tại một loạt quốc gia ven bờ
Ấn Độ Dương từ Châu Á sang Châu Phi sau trận động đất dưới đáy đại dương
quyết khủng hoảng nhân đạo do nhiều nguyên nhân khác nhau, đặc biệt là
nguyên nhân chiến tranh xảy ra hiện nay ở nhiều khu vực như Trung Đông,
Châu Phi.
2. Tình hình nghiên cứu.
Trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, thế giới luôn biến đổi với
những sự kiện xảy ra ở tất cả các lĩnh vực làm ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián
tiếp đến cuộc sống của con người ở các mức độ khác nhau. Chỉ riêng từ đầu
thế kỷ XX, thế giới đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh khốc liệt, từ phạm vi
xung đột nội bộ trong một quốc gia, (nội chiến) cho đến phạm vi toàn cầu
(chiến tranh thế giới). Các cuộc chiến tranh kéo dài khốc liệt, môi trường bị
huỷ hoại, khí hậu diễn biến phức tạp kéo theo các thiên tai khủng khiếp [53,
trang 230]. Tất cả những điều đó đã gây ra biết bao thiệt hại về vật chất và
nhân mạng cho nhiều quốc gia và toàn thế giới, để lại bao đau khổ cho con
người sống ở khắp nơi trên trái đất.
Nếu như chiến tranh (war) với tất cả tính chất khốc liệt của nó được coi
là thủ phạm số một cướp đi sinh mạng, sức khoẻ, tài sản của con người, thì
thiên tai (natural disasters) và dịch bệnh (diseases) được coi là thủ phạm thứ
hai. Thế giới ở thế kỷ 21 mà chúng ta đang sống đã đạt đến trình độ văn
minh, phát triển cao ở hầu hết các lĩnh vực, nhưng thử thách to lớn mang tính
toàn cầu mà toàn nhân loại phải đối phó vẫn không ngừng ra tăng, tác động 4
trực tiếp đến tình hình an ninh quốc tế [43, trang 32]. Sự phát triển giữa các
quốc gia, khu vực diễn ra không đồng đều; các tiến bộ về khoa học, công
nghệ chưa thể dập tắt hoặc chế ngự các thiên tai, dịch bệnh hiểm nghèo, nhất
là các dịch bệnh mới. Môi trường mà chúng ta đang sống ngày càng bị huỷ
hoại nghiêm trọng dẫn đến sự thay đổi khí hậu toàn cầu (climate change) và
hiện tượng nóng dần lên của trái đất (global warming), đó là những nguyên
nhân tiềm tàng mà con người cần phải tính đến để chuẩn bị các phương thức
chấp nhận do bối cảnh tiến trình phi thực dân hoá (decolonisation) đang diến
ra mạnh mẽ ở Châu Phi, Mỹ La Tinh và Đông Nam Á. Các quốc gia ở các khu
vực này lo ngại núp dưới chiêu bài "can thiệp" để các nước đế quốc, thực dân
quay trở lại. Kể từ những năm cuối thập kỷ 60 trở đi, sau khi giành lại độc lập,
các chính quyền non trẻ ở nhiều nước, chủ yếu ở Châu Phi do thiếu khả năng
lãnh đạo, quản lý đã khiến tình trạng đất nước luôn rơi vào vòng soáy bạo lực,
nội chiến. Tình trạng khủng hoảng nhân đạo xảy ra thường xuyên tại lục địa
đen đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học chính trị, pháp lý quốc tế.
Đi đầu trong việc nghiên cứu về vấn đề can thiệp nhân đạo là các học giả
người Pháp. Ý tưởng can thiệp nhân đạo về mặt lý luận đã được giáo sư Luật
người Pháp là Mario Bettati
2
và vị bác sỹ, chính trị học người Pháp là Bernard
Kouchner (đương kim Ngoại trưởng Pháp hiện nay) phát triển vào cuối những
năm 1970 sau khi trực tiếp chứng kiến khủng hoảng nhân đạo tại Nigeria do
cuộc chiến Biafran gây ra. Hai ông M.Bettati và B.Kouchner đã đưa ra các học
thuyết về "quyền can thiệp" (droit d'ingérence), học thuyết về "nghĩa vụ can
thiệp" (responsabilité d'ingérence) [54] với các lập luận rằng: quyền được
sống (droit de vie) là quyền cơ bản nhất của con người. Ý tưởng “can thiệp
nhân đạo” lúc đầu xuất hiện chủ yếu dựa trên yêu câu về mặt lương tâm, đạo
đức (moral imperative), đó là “chúng ta không thể để mặc cho người dân bị
chết (we should not let people die) được thể hiện trong Tuyên ngôn của Liên
hợp quốc về quyền con người năm 1948. Tuy nhiên, các công trình nghiên
cứu ở thời kỳ này còn chưa thống nhất, thiếu tính hệ thống, các nghiên cứu
chủ yếu nói về vấn đề can thiệp dưới dạng cứu trợ nhân đạo thuần tuý, chưa
đề cập đến các giải pháp can thiệp mang tính chất quân sự vào các cuộc xung
đột vũ trang. Các cuộc chiến gần đây do Hoa Kỳ phát động nằm vào các quốc
2
Giáo sư Luật quốc tế tại Đại học Paris II
cứu trợ, can thiệp nhân đạo mà cộng đồng quốc tế đã và đang thực hiện. Thay 7
cho việc trình bầy về tầm quan trọng của việc can thiệp nhân đạo quốc tế, xin
trích ra dưới đây phát biểu của Tổng thư ký Liên Hợp quốc Kofi Anan sau sự
kiện Hội đồng bảo an thông qua Nghị quyết 1706 ngày 31/8/2006 cho phép
triển khai 20 ngàn quân thuộc lực lượng giữ gìn hoà bình của LHQ và 7 ngàn
quân của Liên minh Châu Phi tới Darfur Sudan: “Việc không triển khai tức thì
lượng giữ gìn hoà bình của LHQ tại Darfur sẽ là một thảm hoạ có thể còn
khủng khiếp hơn những gì chúng ta dự đoán khi mà cho đến thời điểm này đã
có trên 500 ngàn thường dân vô tội bị thiệt mạng do cuộc xung đột, hơn hai
triệu người cần cứu trợ khẩn cấp” [95].
- Đối tượng nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu chính là các hoạt động can thiệp nhân đạo mà
cộng đồng quốc tế tiến hành và các cơ sở thực tiễn, pháp lý cho các hoạt động
can thiệp nhân đạo. Cụ thể:
+ Hoạt động can thiệp, cứu trợ nhân đạo khi có khủng hoảng, thảm hoạ
nhân đạo xảy ra do thiên tai, dịch bệnh.
+ Hoạt động can thiệp, cứu trợ nhân đạo khi có khủng hoảng, thảm hoạ
nhân đạo xảy ra do xung đột vũ trang.
+ Cơ sở thực tiễn, pháp lý của các hoạt động can thiệp, cứu trợ nhân
đạo
- Phạm vi nghiên cứu:
Đề tài nghiên cứu về can thiệp nhân đạo quốc tế giới hạn trong phạm vi:
+ Can thiệp, cứu trợ nhân đạo quốc tế dưới danh nghĩa Liên Hợp quốc;
của các tổ chức quốc tế liên chính phủ và phi chính phủ. Đây là hình thức
can thiệp "được phép" mang tính chất tập thể do cộng đồng quốc tế thực hiện
khi xảy ra khủng hoảng, thảm hoạ nhân đạo nghiêm trọng ở mức báo động
ngoài tầm kiểm soát của các quốc gia mà cộng đồng quốc tế thấy cần phải
Lenin và tư tưởng nhân đạo Hồ Chí Minh. Do đề tài của luận văn còn khá
mới nên khi nghiên cứu, tác giả đã sử dụng phương pháp quan sát, phương 9
pháp miêu tả, phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp, cập nhật thông
tin, sự kiện để tiếp cận vấn đề.
5. Những đóng góp của luận văn.
- Về mặt chính trị:
Có thể làm tài liệu tham khảo cho việc bổ sung, hoàn thiện chính sách
nhân đạo của Đảng, trong đó có chính sách cứu trợ nhân đạo; làm sáng tỏ và
chỉ ra những vấn đề mới trong công tác tham mưu xây dựng chủ trương,
chính sách nhân đạo của Đảng ta, trong đó có công tác cứu trợ nhân đạo.
- Về mặt lý luận khoa học:
Làm sáng tỏ và phong phú thêm các quan điểm, lập trường khác nhau
liên quan đến việc nghiên cứu về vấn đề can thiệp nhân đạo quốc tế, từng
bước xây dựng và phát triển một học thuyết mới, chế định mới trong Luật
quốc tế hiện đại tại Việt Nam, đó là can thiệp nhân đạo quốc tế.
- Về mặt thực tiễn:
+ Trong công tác xây dựng thể chế : Luận văn có thể được dùng làm tài
liệu tham khảo cho việc hoàn thiện các văn bản QPPL điều chỉnh lĩnh vực
cứu trợ nhân đạo trong nước và quốc tế của Việt Nam.
+ Trong việc triển khai các hoạt động có liên quan: Các giải pháp mà
luận văn đưa ra có thể có mang lại một ý nghĩa nào đó trong việc tổ chức các
hoạt động cứu trợ nhân đạo trong nước và quốc tế trong bối cảnh Việt Nam
thường xuyên phải hứng chịu các thảm hoạ thiên tai, đặc biệt là khi Việt Nam
đã trở thành thành viên không thường trực của Hội đồng bảo an Liên hợp
quốc (Non permanent member of the U.N's Security Council) niên khoá
2008-2009 kể từ ngày 01/01/2008.
6. Bố cục của luận văn.
trường. Theo thống kê của Liên hợp quốc, có 186.983 người chết, 42.883
người mất tích, gần hai triệu người bị mất nhà cửa, tổng số thiệt hại ước tính
hàng trăm tỉ đô la. Các quốc gia bị thiệt hại nặng nhất là các nước: Indonesia,
Cảnh tan hoang tại trung tâm đảo Sumatra- Indonesia sau
khi bị Tsunami tấn công ngày 26/12/2004 (ảnh A.P) 11
khoảng 130 ngàn người; Srilanka, khoảng 35 ngàn người; Ấn Độ, khoảng 12
ngàn người; Thái Lan, khoảng 5 ngàn người [78].
Ngay sau khi thảm hoạ xảy ra, chính phủ các nước bị ảnh hưởng đã lập
tức tuyên bố tình trạng khẩn cấp (state of emergency). Cộng đồng quốc tế đã
nhanh chóng mở các chiến dịch cứu trợ khẩn cấp ồ ạt với quy mô lớn chưa
từng có trong lịch sử để cung cấp các nhu cầu tối cần thiết như nước sạch,
thực phẩm cho khoảng 5 triệu người bị ảnh hưởng trực tiếp. Phát biểu ngay
sau khi thảm hoạ xảy ra, Tổng thư ký Liên hợp quốc (lúc đó là ông Kofi
Annan) đã kêu gọi “toàn thế giới đoàn
kết, với trách nhiệm và tinh thần nhân
đạo hãy hướng về khu vực Ấn Độ
Dương”, đồng thời cảnh báo sự trậm
trễ trong việc đối phó với thảm hoạ
trên có thể sẽ làm nhân đôi số người bị
thiệt mạng vì đói rét, bệnh tật. Hưởng ứng lời kêu gọi của Tổng thư ký Liên
hợp quốc, các quốc gia, các tổ chức quốc tế đã nhanh chóng vào cuộc.
Australia là quốc gia có mức đóng góp viện trợ nhiều nhất với tổng số tiền lên
tới 1,99 tỷ USD, tiếp đó là Hoa Kỳ, 950 triệu USD; CHLB Đức, 660 triệu
USD; Nhật Bản, 500 triệu USD; Pháp, 302 triệu USD; Anh 140 triệu USD;
World Bank, 250 triệu USD [118]. Song song với việc cam kết viện trợ bằng
tiền mặt, quân đội một số nước như Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Australia, CHLB
Đức, Canada đã được huy động tham gia trực tiếp vào công tác cứu trợ, phối
diễn ra gay gắt từ nhiều thập
kỷ nay. Cuộc chiến giữa hai phe này chính thức nổ ra vào ngày 26/ 02/2003.
Khác với cuộc nội chiến Sudan những năm cuối thập kỷ 80 (bắt nguồn từ
nguyên nhân tôn giáo), nguyên nhân đầu tiên làm bùng nổ cuộc xung đột hiện
nay tại Darfur xuất phát từ việc tranh
giành các nguồn tài nguyên sống
(quyền kiểm soát, khai thác các nguồn
nước, các mảnh đất để canh tác nông
nghiệp) để mưu sinh do hậu quả của
hạn hán, sa mạc hoá, dân số quá đông.
3
Sudanese Liberation Movement, do ông Minni Minnawi lãnh đạo. SLM là lực lượng ly khai đối
lập với chính phủ, được nhiều tổ chức quốc tế, nhiều quốc gia, trong đó có Hoa Kỳ, Chad và một số
nước láng giềng Châu Phi hậu thuẫn.
Bản đồ tỉnh Dafur- Sudan
Các trại tị nạn của người Sudan trải dài đến vô tận
dọc phía bên trong biên giới Sudan-Chad (ảnh AP) 13
Chính quyền Sudan bị tố cáo là thủ phạm chính, lợi dụng tình hình để kích
động sự hận thù và mâu thuẫn giữa hai bộ tộc trên. Khartoum
4
một mặt ngấm
ngầm ủng hộ người Hồi giáo gốc Arập Janjaweed, làm ngơ trước các cuộc
thảm sát diệt chủng của phe này nhằm vào Mặt trận giải phóng Sudan, mặt
khác tìm cách bưng bít tội ác diệt chủng bằng việc thủ tiêu báo chí, bắt bớ,
giết hại các nhà báo, phóng viên nước ngoài hoạt động đưa tin, cắt đứt mọi
thông tin liên lạc với bên ngoài, đặc biệt với thế giới phương Tây.
hùng hậu tại Darfur. Ngày 05/9/2003,
chính phủ Sudan ra lệnh cho lực
lượng giữ gìn hoà bình của Liên minh
Châu phi phải rút hết khỏi Darfur vào cuối tháng 9. Trong khi A.U ủng hộ
việc U.N triển khai quân tại Darfur thì cũng là lúc Hoa Kỳ bất ngờ thay đổi
lập trường khi tuyên bố rằng A.U nên tiếp tục sứ mệnh của mình tại đó. Lý do
giải thích cho thái độ của Washington rất đơn giản: Thứ nhất, Hoa Kỳ đang
quá bận rộn và hầu như tập trung mọi sức lực cho cuộc chiến tại Iraq đang bị
xa lầy; Thứ hai, hơn ai hết, Hoa Kỳ hiểu rằng đất nước Sudan cằn cỗi, mênh
mông rộng lớn thiếu nước uống nhưng thừa dầu mỏ ấy đã có chủ từ lâu, đó
chính là người khổng lồ Trung Quốc, bạn hàng, nhà khai thác độc quyền dầu
mỏ duy nhất và cũng là nhà cung cấp vũ khí lớn nhất cho quân đội Sudan kể
từ cuối thập kỷ 80 [82]. Mối quan hệ khăng khít giữa Bắc Kinh và Khartoum
cũng dễ hiểu. Đối với Sudan: Thứ nhất, Khartoum phải dựa vào Bắc Kinh để
bảo đảm nguồn cung cấp vũ khí ổn định phục vụ cho cuộc chiến trong nước
và đối phó với nguy cơ chiến tranh có thể xảy ra bất kỳ lúc nào với những
quốc gia láng giềng thù địch (như Chad), đặc biệt trong bối cảnh Sudan bị
cộng đồng quốc tế cấm vận vũ khí; Thứ hai, Khartoum phải dựa vào Bắc Kinh
để được được che chở dưới cái ô an toàn, tránh các đòn trừng phạt trực tiếp
của Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, ngăn chặn việc Hội đồng bảo an can
thiệp quân sự vào Darfur. Đối với Trung Quốc, yếu tố hấp dẫn duy nhất khiến
Bắc Kinh để mắt và hiện diện tại một nơi xa xôi đầy bất ổn như Sudan chính
là dầu mỏ. Từ trước khi cuộc xung đột Darfur bùng nổ, Trung Quốc đã luôn là
Tổng thư ký LHQ Ban Ki-moon tại thủ phủ El
Fasher của Darfur ngày 05/9/2007 (ảnh AP) 15
bạn hàng thương mại, quân sự gần như là duy nhất của Sudan. Sudan nằm
trong danh sách nhiều nước Châu Phi (khoảng 15 nước) mà Trung Quốc có
16
Darfur Nhưng tiếc thay, tất cả vẫn chỉ là nhừng lời kêu gọi, hô hào từ bên
ngoài. Trong khi đó tại Darfur, hàng trăm dân thường vẫn tiếp tục bỏ mạng
mỗi ngày vì bom rơi đạn lạc, vì đói rét, bệnh tật
1.1. Một số thuật ngữ, khái niệm có liên quan:
1.1.1. Thiên tai:
Thiên tai (natural disaster) là thuật ngữ dùng để miêu tả hiện tượng tự
nhiên (như động đất, núi lửa, bão, lụt, sóng thần ) xảy ra vượt ngoài ý muốn
của con người, để lại những hậu quả nghiêm trọng về nhân mạng, tài sản và
môi trường. Thiên tai là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây ra khủng
hoảng, thảm hoạ nhân đạo. Trong thời gian gần đây thế giới đã chứng kiến rất
nhiều thiên tai nghiêm trọng. Theo cảnh báo của các tổ chức bảo vệ môi
trường, các thảm hoạ thiên tai sẽ còn tiếp tục xảy ra do sự thay đổi khí hậu,
đặc biệt là sự nóng dần lên của trái đất.
1.1.2. Xung đột vũ trang:
Xung đột vũ trang (armed conflict) là thuật ngữ dùng để chỉ tình trạng
có chiến tranh (war) giữa các quốc gia hay nội chiến (civil war) theo đó các
bên tham chiến xung đột sử dụng binh lính và các loại vũ khí, khí tài quân sự
nhằm mục đích trấn áp, đè bẹp sự kháng cự của đối phương.
1.1.3. Khủng hoảng nhân đạo:
1.1.3.1. Khái niệm.
Có nhiều khái niệm miêu tả khủng hoảng nhân đạo. Xét về mặt bản
chất, khủng hoảng nhân đạo là tình trạng tồi tệ mà một bộ phận lớn con người
phải chịu đựng do các nguyên nhân chủ quan hay khách quan gây ra. Theo
Mario Bettati, "khủng hoảng nhân đạo là sự xuống cấp trầm trọng về cuộc
sống của con người" [60].
Trước, trong và sau chiến tranh thế giới lần thứ II xảy ra, để miêu tả cảnh
tàn khốc của chiến tranh với hàng chục triệu chết vì nhiều nguyên nhân khác
từ 1967-1970, Somalia năm 1993, Rwanda năm 1994, Sebrenica năm 1995,
6
Đương kim Ngoại trưởng Pháp từ ngày 18/5/2007 trong chính phủ cánh hữu do Thủ tướng Francois Fillon
đứng đầu. Trước đó, ông B. Kouchner từng giữ nhiều trọng trách chính trị trong các chính phủ tiền nhiệm
như: Bộ trưởng Bộ Y tế, Quốc vụ khanh phụ trách vấn đề việc làm, Đại diện cấp cao của LHQ tại Kosovo từ
1999-2001.
7
Biafran là một tỉnh miền Nam Nigeria, tự tuyên bố độc lập với tên gọi Cộng hoà Biafan tồn tại từ 1967-1970
và được một số quốc gia nhỏ ở Châu Phi công nhận. Do đơn phương tuyên bố độc lập nên chính phủ Nigeria
đã dùng vũ lực trấn áp gây ra cuộc nội chiến làm 2 triệu người thiệt mạng. 18
CHDC Công-Gô từ 1997 đến năm 2001, Haiti năm 2004 và Darfur hiện nay
(từ 2003).
+ Khủng hoảng nhân đạo xảy ra trên một bình diện rộng, tác động trực tiếp
đến một khu vực lãnh thổ, một cộng đồng dân cư (ở quy mô nhỏ như một tỉnh,
một miền; ở phạm vi rộng hơn là một quốc gia, một khu vực)
+ Những nhân tố gây ra khủng hoảng nhân đạo thường xảy ra nhanh (như
động đất, sóng thần, tai nạn hạt nhân ) để lại hậu quả rất khó khắc phục được
trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên khủng hoảng nhân đạo cũng có thể xảy ra
chậm hơn như trong trường hợp xung đột vũ trang. Do cuộc chiến ác liệt giữa
các bên thường kéo dài, chỉ khi nào bên kia trấn áp được hoàn toàn đối
phương sau đó mới tiến hành các hành động tàn sát ở quy mô lớn mang tính
diệt chủng (genocide). Ở Rwanda, mâu thuẫn sâu sắc đã đẩy hai nhóm sắc tộc
là Hutu và Tutsis vào cuộc xung đột trong nhiều thập kỷ liên tiếp làm nhiều
chết và mất tích. Cuộc thảm sát diệt chủng thực sự bắt đầu xảy ra trên quy mô
lớn sau sự kiện tổng thổng nước này bị ám sát
8
quốc gia thường không thể tự mình đứng ra khắc phục hậu quả mà thường kêu
gọi sự can thiệp, giúp đỡ của một quốc gia khác hay cộng đồng quốc tế. Lý do
là vì việc khắc khủng hoảng nhân đạo, thảm hoạ nhân đạo đòi hỏi một nguồn
nhân lực, tài chính to lớn mà một chủ thể chịu tác động không có khả năng tự
mình khắc phục giải quyết.
1.1.4. Thảm hoạ nhân đạo:
Thảm hoạ nhân đạo “humanitarian catastrophe” là một thuật ngữ có
đặc điểm gần giống như khủng hoảng nhân đạo, tuy nhiên thảm hoạ nhân đạo
được sử dụng để chỉ khủng hoảng nhân đạo ở mức độ tồi tệ, để lại những hậu
quả nghiêm trọng về nhân mạng, tài sản, môi trường trên một địa bàn rộng.
Khi trận động đất gây ra sóng thần ở Ấn Độ Dương cuối năm 2004 khiến gần
200 ngàn người chết và mất tích ở một loạt quốc gia ven bờ Ấn Độ Dương từ
Á sang Phi, thế giới thường được báo chí đưa tin và nhắc lại nhiều lần cụm từ
“thảm hoạ nhân đạo” để miêu tả thảm hoạ thiên tai tàn khốc đó.
1.1.5. Nghĩa vụ can thiệp, quyền can thiệp.
Nghĩa vụ can thiệp (duty to intervene), quyền can thiệp (righ to
intervene) là hai thuật ngữ dùng (trong nhiều trường hợp thay thế cho nhau) để
miêu tả mức độ cần thiết của việc can thiệp nhân đạo như một yêu cầu khách
quan, cấp thiết, chính đáng thuộc về nghĩa vụ của các chủ thể có điều kiện,
khả năng thực hiện công việc can dự vào các hoạt động trợ giúp đối tượng 20
chịu ảnh hưởng của khủng hoảng, thảm hoạ nhân đạo. Gần đây, nghĩa vụ can
thiệp, quyền can thiệp thường được sử dụng để biện minh cho các chiến dịch
can thiệp quân sự nhằm "mục đích nhân đạo" do một số quốc gia (chủ yếu là
Mỹ, Anh, Pháp thực hiện).
Médecins du monde- Tổ chức Bác sỹ thế giới do Bernard Kouchner đồng thành lập năm 1980
Copyright: Tài liệu đại học ©