ĐẶT VẤN ĐỀ
Việc thực hiện đổi mới nội dung - chương trình, đổi mới phương pháp dạy
học đã được năm năm. Với phương pháp dạy học mới, phương tiện , thiết bị đồ
dùng dạy học đã trở thành không thể thiếu trong mỗi tiết dạy , ở tất cả các bộ
môn . Tăng cường tính trực quan, tính cụ thể , tính sinh động ,tính hấp dẫn…của
giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của giờ dạy - góp phần tích
cực vào việc thực hiện tốt mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học mà chúng ta
thực hiện tích cực trong suốt năm năm qua.
Như thế, nói đến phương pháp dạy học mới, không thể không nói đến việc
sử dụng tốt phương tiện, thiết bị , đồ dùng dạy học. Phương tiện , thiết bị ,đồ
dùng dạy học ,chỉ có thể phát huy tối đa giá trị của nó , khi người giáo viên biết
khai thác và hướng dẫn học sinh khai thác một cách tốt nhất , tất cả các phương
tiện, thiết bị , đồ dùng dạy học có trong tay .
Với bộ môn lịch sử , phương tiện và thiết bị dạy học rất đa dạng , phong
phú: tranh ảnh , bản đồ (lược đồ), mẫu vật , băng hình ,phim đèn chiếu…Trong
phạm vi của đề tài này , tôi xin đề cập tới việc : Khai thác hệ thống kênh hinh
trong SGK lịch sử lớp 9 .
A.NHẬN THỨC CŨ - GIẢI PHÁP CŨ :
1) Nhận thức cũ :
SGK lớp 9 cũ có 43 kênh hình ở cả hai tập. (Trong đó , có 26 tranh ảnh và
17 lược đồ). Trong quan điểm và nhận thức của hầu hết giáo viên bộ môn lịch sử
trước đây: Hệ thống kênh hình trong SGK nói riêng , hay thiết bị đồ dùng dạy
học lịch sử ( lược đồ tranh ảnh , mẫu vật …) nói chung, chỉ là để minh hoạ cho hệ
thống kênh chữ ,để bổ sung làm phong phú nội dung SGK, còn giá trị về mặt kiến
thức thì rất ít …
2) Giải pháp cũ :
1
Chính vì nhận thức , quan điểm về tác dụng của hệ thống kênh hình như
vậy, nên trong quá trình giảng dạy , giáo viên không thực sự chú ý nhiều đến
khai thác hệ thống kênh hình .
+ Lúc nhớ , có thể khai thác qua loa (cho có ),chưa biết nên khai thác

Nguyễn Hữu Chí có đề cập đến trong tài liệu: Đổi mới phương pháp dạy học lịch
sử ở trường trung học cơ sở( năm 2002).
Tỷ lệ lưu giữ trong trí nhớ:
Phương pháp Sau 3 giờ Sau 3 ngày
1 30% Lời nói 10%
2 60% Hình ảnh 20%
3 80% Lời và hình 70%
4 90% Lời, hình và hành động 80%
5 99% Tự phát hiện 90%
Ta lưu ý các phương pháp 3, 4, 5: khi giáo viên kết hợp được phương pháp
dùng lời và các phương pháp nhằm huy động đồng thời nhiều giác quan tham gia
vào quá trình học tập, tổ chức tốt quá trình dạy học thì kết quả sẽ khả quan. Lời
giảng sinh động, giàu hình ảnh; đồ dùng trực quan đầy đủ; cách thức tổ chức khai
3
thác kiến thức chuẩn xác của giáo viên, là những yếu tố quyết định cho thành
công của mỗi tiết dạy.
ở đây, chúng ta đang đề cập đến một loại phương tiện trực quan luôn có
trong tay, luôn phải sử dụng trong mọi tiết dạy, đó chính là hệ thống kênh hình
trong SGK.Hãy khai thác triệt để kênh hình, kết hợp với khai thác tốt kênh chữ ,
chúng ta sẽ hoàn thành tốt mục tiêu của bài học, học sinh sẽ nhanh chóng hiểu
bài và lưu gĩư kiết thức bền vững hơn. Giáo viên không chỉ có nhiệm vụ khai
thác tốt nội dung kênh hình trong quá trình giảng dạy mà còn có nhiệm vụ tổ
chức kỹ năng học sinh khai thác kênh hình ấy một cách đúng hướng nhất - hình
thành ở các em kỹ năng khai thác tranh ảnh , lược đồ (bản đồ)….có như thế ,hệ
thống kênh hình (một dạng quan trọng của thiết bị ,đồ dùng dạy học môn lịch sử)
mới phát huy được tác dụng - nhằm nâng cao hiệu quả,chất lượng của giờ lịch sử
- góp phần làm bài giảng sinh động , hấp dẫn , sâu sắc về kiến thức .Nếu giáo
viên khai thác kênh hình tốt ,sẽ để laị những ấn tượng cụ thể,đậm nét lưu giữ
trong trí nhớ …góp phần làm các em thêm yêu ,thêm quý môn lịch sử - cải thiện
dần quan niệm :"môn lịch sử là khô khan , chán ngắt ".Ngược lại , giúp các em

tìm hiểu nội dung tranh ảnh .
- Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh .
- Bước 4: Giáo viên nhận xét , bổ sung , hoàn thiện nội dung khai thác
tranh ảnh , cung cấp kiến thức cho học sinh .
Các bước khai thác nội dung kenh hình trong SGK trên đây, được xem là
quy trình bắt buộc mà tất cả chúng ta phải thực hiện nhiêm túc, việc còn lại để trả
5
lời đợưc câu hỏi: Làm thế nào để hệ thống kênh hình trong SGK thể hiện
được tối đa giá trị của nó?
Tôi xin đi vào hai vấn đề cơ bản :
1. Khai thác kênh hình vào lúc nào ?
2. Khai thác kênh hình như thế nào ?
NỘI DUNG CỤ THỂ :
Với phương pháp dạy - học mới , lấy học sinh làm trung tâm , dưới sự
hướng dẫn và tổ chức cuả thầy
→
trò tích cực , chủ động , năng động , sáng tạo
chiếm lĩnh tri thức .
Một trong những yêu cầu của triết học là mọi đối tượng học sinh trong lớp
đều được làm việc , đều được suy nghĩ , đều có cơ hội để trình bày suy nghĩ của
mình ….Để làm trọn vẹn được điều nằy , trong một quỹ thời gian có hạn hoàn
toàn không dễ! Việc khai thác nội dung cơ bản của hệ thống kênh chữ đã mất rất
nhiều thời gian , bên cạnh đó , giáo viên phải tổ chức , hướng dẫn học sinh khai
thác kênh hình như thế nào cho tốt về kiến thức lại phải tiết kiệm được thời gian ,
để bài học hoàn thiện là một trong những mối quan tâm lớn của giáo viên ! .
(*) Trong một bài cụ thể , kênh hình nằm ở mục nào ? Nên khai thác kênh
hình ấy ở phần đầu mục , giữa mục hay cuối mục ?…(làm sao cho hợp lí để
đảm bảo tốt nhất về phương pháp - phương pháp mới) .
(*) Khai thác như thế nào để đảm bảo về kiến thức (để kênh hình : chính là
công cụ, là phương tiện cung cấp kiến thức và chính nó là nguồn kiến thức )

Hình 18, hình 19, hình20 (bài 9);
Hình 24 hình 25 , hình 26 (bài 12),
Hình 27 (bài 14) ;
Hình 28 (bài 16).
Trên đây , là những phương án , bản thân đã thể nghiệm qua hai năm
thực hiện phương pháp dạy học mới , ở chương trình lịch sử lớp 9 - Sự sắp xếp và
bố trí nằy không phải là một quy định bắt buộc , mà nó hoàn toàn phụ thuộc vào
sự chủ động về kiến thức , khả năng linh hoạt , sáng tạo của mỗi giáo viên .
7
Tuy nhiên , dù khai thác kênh hình ở thời điểm nào chăng nưã , thì điều quan
trọng nhất vận là : Khai thác theo hướng thể hiện phương pháp mới - Nghĩa là :
Giáo viên phải hướng dẫn học sinh định hướng được kiến thức , tập trung sự suy
nghĩ của các em vào trọng tâm của vấn đề .
CHÚNG TA SẼ ĐI VÀO CÁC VÍ DỤ CỤ THỂ :
1) CÁC KÊNH HÌNH ĐƯỢC KHAI THÁC VÀO ĐẦU MỤC BÀI :
(*) Ví dụ 1: Hình 2 (lược đồ các nước dân chủ nhân dân Đông Âu ) - Bài 1:II
.Đông Âu .
Hình 2 - Nằm ở mục 1 : Sự ra đời của các nước dân chủ nhân dân Đông Âu .
* Nếu căn cứ theo nội dung kênh chữ ( nặng về phương pháp cũ ):
+ Bước1:
Chúng ta sẽ khai thác hoàn cảnh ra đời của các nước dân chủ nhân dân Đông
Âu .
+ Bước 2 :
8
Quá trình thành lập các nước DCND Đông Âu .
+ Bước 3:
Mới khai thác kênh hình .( hình 2) .
Như như vậy , kênh hình ( hình 2) lúc này xuất hịên chỉ có giá trị minh hoạ
cho nội dung kênh chữ (học sinh xác định tên và vị trí các nước DCND Đông Âu
trên lược đồ Châu Âu) .

(2) Các nước DCND Đông Âu đã hoàn thành Cách mạng DCND như thế nào ?
→
Mỗi câu hỏi : Một nhóm trả lời , hai nhóm còn lại sẽ nhận xét , bổ sung .
+ Bước 5:Giáo viên treo bảng phụ ( đã chuận kiến thức) để giảng và phân tích
…(làm rõ đẳc điệm chung , hoàn cảnh ra đời của các nước Đông Âu - Kết hợp
trình bày ở trên bản đồ Châu Âu ;cũng trong quá trình phân tích : Giáo viên một
lần nữa giúp các em nắm chắc khái niệm "Cách mạng DCND" và khẳng định
được bản chất tốt đẹp của "Nhà nước DCND" ( của dân , do dân và vì dân ).

→
Lịch sử các nước Đông Âu đã lật sang trang mới .
( khai thác nội dung (1) : Cả kênh hình và kênh chữ từ 13' đến 15').
(*) Ví dụ 2: Hình 3 (cuộc biểu tình đòi li khai và độc lập của Lít -Va )- bài 2: Sự
khủng hoảng và tan rã của Liên bang Xô Viết .

* Nếu căn cứ theo nội dung kênh chữ :
+ Bước 1:
10
Ta tìm hiểu bối cảnh Liên Xô đầu những năm 70 của thế kỉ XX.
+ Bước 2:
Công cuộc cải tổ của M.Goóc -Ba Chốp .
+ Bước 3:
Kết cục công cuộc cải tổ …
→
Lúc nằy, Kênh chữ mới đề cập tới sự thành lập "Cộng đồng các quốc gia độc
lập '' (SNG 21/12 1991) - Nếu lúc nằy mới khai thác nội dung kênh hình (hình
3)_ thì giá trị kênh hình chỉ dừng lại ở sự minh hoạ cho nội dung kênh chữ là chủ
yếu ( giá trị cung cấp kiến thức sẽ mờ đi ).
* Khai thác "Hình 3" theo phương pháp dạy - học mới :
+ Bước 1:

- Nếu hình 3 được khai thác vào đầu mục I thì hình 4 được khai thác vào cuối
mục I (bài 2) :
Khai thác nội dung hình 4 có giá trị hoàn thiện nội dung kiến thức mục(I)
Giáo viên hướng dẫn học sinh nắm được : Lãnh thổ rộng lớn chiếm 1/6 S thế giới
mang tên CCCP không còn nữa , thay vào đó là : Lược đồ của nước SNG…. Đây
là sự kiện nhức nhối , làm đau lòng loài người tiến bộ , là nỗi xót xa đau đớn với
tất cả những ai đã từng yêu tổ quốc Xô Viết …
13
(*) Ví dụ 2:
- Hình 6. Lược đồ nước cộnh hoà nhân dân Trung Hoa sau ngày thành lập (bài
4, II. Trung Quốc)
14
(Mặc dầu hình 6 nằm ở trang 17 phần (2) , nhưng chính nó là nội dung kiến
thức của hình (1)- Sự ra đời nước cộng hoà nhân dân Trung Hoa )
- Khai thác hình 6 : chỉ nên khai thác vào cuối mục (1).
+ Khi giáo viên và học sinh phân tích ý nghĩa của sự ra đời nước cộng hoà nhân
dân Trung Hoa :…
→
Tới nội dung : Nước cộng hoà nhân dân Trung Hoa ra đời , đã nối liền hệ
thống XHCN từ Châu Âu sang Châu Á - trước tiên, giáo viên cụ thể hoá thông
tin "nối liền hệ thống XHCN từ Châu Âu sang Châu Á bằng bản đồ thế giới.

→
Từ trực quan bản đồ thế giới, các em sẽ khai thác cụ thể hơn vào H6 (SGK):
dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh sẽ nắm được những điều cơ bản nhất:
đây là một đất nước rộng lớn với tổng diện tích là 9.596.960 km
2
- là nước rộng
thứ 3 thế giới sau Nga và Ca-na-đa, biên giới giáp 12 quốc gia, thủ đô Bắc Kinh,
số dân đông nhất thế giới -1,3 tỉ người,( chiếm 1/5 tổng dân số thế giới). Sự ra

yêu nước Cuba dưới sự lãnh đạo của Phiđen Cát xtơrô - một luật sư tuổi trẻ (27
tuổi) hội trưởng hội sinh viên, nổi tiếng thông minh, cương trực , qủa cảm và
tuyệt vời yêu nước . . .
→
Khi khai thác hình 15 - Chân dung Phi đen Ca- Xtơ rô, Giáo viên nên kết hợp
kể chuyện : Sự hiên ngang, hùng hồn tự bào chữa của Phi đen trước toà án Ba -
Ti Xta. . . trong (Bài tự bào chữa nổi tiếng : " Lịch sử sẽ xoá án cho tôi " ) -
Điều này, sẽ có giá trị rất lớn trong giáo dục tư tưởng , tình cảm của các em đối
với Phi - đen - Vị lãnh tụ Cách mạng kiên cường của nhân dân Cu Ba - một cây
tùng vươn mình hiên ngang trong bão tố trùng khơi , giữa vịnh Ca Ri Bê . . .
Trên đây là hướng xác định : Thời điểm khai thác kênh hình trong bài
giảng, cá nhân xin mạnh dạn đưa ra để các bạn đồng nghiệp cùng tham khảo ,
trên cơ sở ấy , các đồng chí có thể lựa chọn để đưa ra phương án cho chính mình :
Khi xác định thời điểm khai thác kênh hình trong SGK .
II KHAI THÁC KÊNH HÌNH NHƯ THẾ NÀO ?
Việc khai thác kênh hình vào lúc nào là hợp lý và đúng lúc trong bài
giảng , là điều hết sức quan trọng . Nhưng , bên cạnh xác định đúng thời điểm
khai thác , giáo viên phải biết được mình sẽ khai thác nội dung gì ? Khai thác
như thế nào để kênh hình " Bật lên tiếng nói " của chính nó - Tức là nội dung
kiến thức của kênh hình sẻ được thể hiện rõ qua lời giảng của giáo viên- lúc này ,
chính kênh hình là “ nguồn cung cấp kiến thức” . Nếu giáo viên khai thác tốt ,
kênh hình không chỉ có giá trị cung cấp kiến thức , mà kênh hình còn có giá trị
rất lớn trong việc giáo dục đạo đức , tư tưởng , tình cảm cho các em học sinh .
Việc khai thác kênh hình như thế nào cho tốt , hoàn toàn tuỳ thuộc vào khả
năng và vốn liếng kiến thức của mỗi một giáo viên . Trong phạm vi đề tài này ,
17
Tôi xin nêu lên một số phương án mà bản thân đã thực hiện , qua thực tế giảng
dạy từ nhiều năm nay .
* Muốn khai thác kênh hình tốt , giáo viên phải chú ý đến các vấn đề sau :
+ Kênh hình ở mỗi bài ( Mỗi mục) là những đơn vị kiến thức cụ thể của các bài

Hà Nội , ngày 15,16/12/1998 – một mốc lịch sử đặc biệt quan trọng trong quá
trình phát triển của tổ chức ASEAN .
+ Từ kênh hình , ta chuyển sang nội dung kênh chữ :
Ở phần II : Sự ra đời của ASEAN , ta mới biết được sự gia nhập của 5 thành
viên( 8/8/1967 : In -đô - nê -xi -a, Ma- lai - xi -a, Phi -líp -pin, Xin -ga - po, Thái
- Lan).
Vậy, 4 thành viên tiếp tục gia nhập sau đó là những nước nào? Vào thời
điểm nào ?
→
Học sinh làm việc cá nhân
→
Giáo viên chuẩn kiến thức qua bảng
phụ ( Thời gian gia nhập và tên của 4 nước tiếp theo ).
Nội dung của III : Từ "ASEAN 6" phát triển thành "ASEAN 10" . Vậy
thành viên thứ 10 là nước nào ? Gia nhập vào thời điểm nào ?
19
→
Học sinh phát biểu
→
Giáo viên điền tiếp vào bảng phụ – Hoàn thiện “ Sự
phát triển về quy mô " của ASEAN .
→
Như vậy , kênh hình ( hình 11 ) đã đi trước, có giá trị mở đường cho sự
phát triển và kênh chữ đã hoàn thiện "sự phát triển về quy mô" của ASEAN.
+ Giáo viên chuyển nội dung : ASEAN không chỉ dừng lại sự phát triển ở
quy mô , mà quan trọng hơn , đó chính là sự phát triển về mức độ (
→
chuyển
trọng tâm hoạt động sang hợp tác kinh tế . . . 1992 ,1994. . .)
* Ví dụ 2 :

những cụ già 60,70… tuổi, đang say sưa học bài - lần đầu tiên nắn nót vết chữ
“ o tròn như quả trứng gà” , mà miệng cũng tròn, mắt cũng tròn vì ngạc nhiên
và sung sướng ánh sáng của những ngọn đèn dầu hôm nay ,sẽ làm bừng
sáng tương lai của dân tộc ở ngày mai ( giáo viên có thể kể thêm
21
chuyện :"Cổng mù" trong phong trào xoá nạn mù chữ những ngày đầu tiên
này…).
* Ví dụ 4: Hình 58 . Nông dân được chia ruộng trong cải cách ruộng đất(Bài
28.II)
Hình 58 thuộc phần 1.Hoàn thành cải cách ruộng đất.
Ở nội dung phần 1 có hai đơn vị kiến thức cơ bản:
(1) Kết quả của cải cách ruộng đất.
(2) ý nghĩa của cải cách ruộng đất.
* Hình 58 vừa có giá trị minh hoạ,vừa có giá trị bổ sung, mở rộng, hoàn
thiện kiến thức của kết quả cải cách ruộng đất( kênh chữ).
* Trình tử khai thác chúng ta có thể tiến hành như sau:
+ Bước 1:
Giáo viên tổ chức để học sinh tìm hiểu kế quả to lớn củ cải cách
ruộng đất(từ cuối năm 1953 đến năm 1956): 81 vạn héc ta ruộng đất, 10van
trâu bò, 1,8 triệu nông cụ được chia cho hơn 2 triệu hộ nông dân).
+ Bước 2:
. Giáo viên tổ chức cho học sinh khai thác hình 58:
Hỏi: Các em nhận biết gì khi khai thác hình 58?
. Học sinh trả lời:
22
Đây là hình ảnh người nông dân được chia ruộng trong cải cách ruộng
đất(học sinh trả lời đúng, nhưng chưa đủ).
. Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác nội dung kiến thức từ trung
tâm của bức tranh, từ gương mặt của người nông dân được chia ruộng… để từ
đó nêu bật được giá trị cải cách ruộng đất - một trong những thành quả Cách

Ví dụ 1 :Lược đồ kinh tế:
- Hình 27 .Nguồn lợi của tư bản Pháp ở Việt Nam trong cuộc khai thác lần
thứ hai.(bài 14)
(Giáo viên dùng bản đồ trống việt Nam , để phóng to lược đồ hình 27 )
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình 27và cho các em nhận biết
:thực dân Pháp đã tiến hành khai thác các nguồn lợi trên mọi miền đất nước
24
Việt Nam;nhưng tuỳ vào thế mạnh từng vùng, miền, để đầu tư một cách triệt
để ,nhằm thu nguồn lợi nhiều nhất…
+Cụ thể:
Giáo viên hướng dẫn học sinh (từ kênh chữ kết hợp với kênh hình ),hai nguồn
lợi chúng tập trung khai thác đầu tiên là:nông nghiệp và công nghiệp.
.Trong nông nghiệp :tập trung cướp đoạt ruộng đất để mở rộng đồn điền
(đặc biệt cao su )
. Trong công nghiệp :tập trung khai thác mỏ (đặc biệt mỏ than ) xây dựng
hàng loạt các nhà máy chế biến .

→
Sau khi học sinh phát biểu
→
Giáo viên trình bày cụ thể trên lược đồ
những nguồn lợi kếch xù mà thực dân Pháp đã vơ vét trong cuộc khai thác lần
thứ hai (nếu giáo viên phân tích được cụ thể , lời giảng hình ảnh ,phối hợp
nhuần nhuyễn với chỉ lược đồ ,sẽ làm tăng thêm giá trị kiến của lược đồ
→
làm cho các em ghi nhớ kiến thức sâu sắc và bền vững .
Giáo viên khai thác tiếp : bên cạnh nông nghiệp và công nghiệp
,thực dân Pháp còn tiến hành khai thác và bóc lột trên những lĩnh vực nào?
(chuyển sang kênh chữ .): Giao thông vận tải; Ngân hàng; Thương nghiệp ;
Thuế khoá…