Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Đại Học Quốc Gia TPHCM
Trường Đại Học Công Nghệ Thông Tin
***
BÀI THU HOẠCH MÔN
CÔNG NGHỆ TRI THỨC
XÂY DỰNG HỆ THỐNG HỖ TRỢ
PHÁT HIỆN VÀ ĐIỀU TRỊ BỆNH
TRÊN CÂY LÚA
Giáo viên hướng dẫn: GS.TSKH Hoàng Kiếm
Học viên thực hiện: Nguyễn Đình Tấn
Mã số học viên: CH1101039
Thành Phố Hồ Chí Minh – 5/2012
Trang 1
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 3
1.1 Mở đầu 3
1.2 Nội dung thực hiện 3
1.3 Dự kiến kết quả đạt được 4
CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THIẾT KẾ 4
1.1 Thu thập các bệnh trên cây lúa 4
1.2 Một số kiến thức cơ bản về các bệnh trên cây lúa 5
1.2.1 Bệnh bướu rễ 5
1.2.2 Bệnh cháy bìa lá (bạc lá) 6
1.2.3 Bệnh cháy lá (đạo ôn) 8
1.2.4 Bệnh đốm vằn (khô vằn) 8
1.2.5 Bệnh lem hạt 9
1.2.6 Bệnh lúa von 10
1.2.7 Bệnh lùn xoắn lá 11
1.2.8 Bệnh nám bẹ 12

 Thu thập tri thức liên quan, chuẩn bị cho quá trình xây dựng hệ thống hỗ trợ
phát hiện và điều trị bệnh trên cây lúa, bao gồm kiến thức về cây lúa, ngành
trồng lúa và các triệu chứng bệnh thường gặp trên cây lúa.
 Phân tích các tri thức thu thập được, sau đó phân loại và biểu diễn thành các
phát biểu. Từ các phát biểu xây dựng các tập luật, sự kiện.
 Chuyển các luật và sự kiện thành ngôn ngữ C.
 Sử dụng phần mềm Visual Studio 2010 để xây dựng Hệ thống hỗ trợ phát hiện
và điều trị bệnh trên cây lúa.
Trang 3
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
1.3 Dự kiến kết quả đạt được
Một người sử dụng hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây lúa là để
tìm ra cây lúa bị bệnh gì, nguyên nhân gây ra bệnh đó, cách phòng ngừa và điều trị
bệnh tương ứng với các triệu chứng đưa ra. Vì vậy, chức năng của chương trình là chỉ
ra cho họ biết những kiến thức về bệnh tương ứng với triệu chứng mà họ nêu ra. Cách
thức hoạt động có thể phát biểu ngắn gọn như sau:
 Người dùng đặt câu hỏi cho hệ thống: Cây lúa bị mắc bệnh gì tương ứng với
triệu chứng trên những bộ phận cây lúa mà họ đưa ra?
 Chương trình sẽ đưa ra những check box cho người sử dụng đánh dấu vào
những bộ phận bị nhiễm bệnh trên cây lúa. Khi đánh dấu vào tức là những bộ
phận đó bị nhiễm bệnh
 Dựa vào cơ sở luật được xây dựng sẵn, cộng với những lựa chọn thu được từ
người dùng trong quá trình lựa chọn, chương trình sẽ đưa ra quyết định cuối
cùng: cây lúa bị bệnh gì, nguyên nhân gây ra bệnh đó, cách phòng ngừa và điều
trị bệnh tương ứng với các triệu chứng đưa ra.
CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THIẾT KẾ
1.1 Thu thập các bệnh trên cây lúa
Dưới đây là danh sách các bệnh trên lúa có thể biết và khám bệnh cho cây lúa tại
thời điểm này. Các bệnh có những biểu hiện ảnh hưởng đến sự phát triển của các bộ
phận trên cây lúa như: lá, thân, rễ, bông, bẹ, chiều cao. Dựa vào những biểu hiện này,

14 Bệnh vàng lùn x x
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Đốm vết trên lá: trên lá có vết màu nâu, nhỏ, không có hình dạng nhất định
Bẹ lá lúa: bình thường
Chiều cao bụi lúa: bụi lúa lùn hơn bình thường
Số chồi trong bụi: giảm số chồi. Trông ruộng lúa có vẻ thưa thớt hơn bình
thường.
Gốc bụi lúa: bình thường
Rễ lúa: rễ trắng nhưng có nhiều u, bướu
Tác nhân gây bệnh
Bệnh do buội lúa bị nhiễm 2 vi rút RGSV (dòng 2) và RRSV cùng lúc.
Rầy nâu (Nilaparvata lugens) là môi giới lan truyền bệnh.
Bệnh không lây lan qua tiếp xúc, vết thương. Bệnh cũng không lây lan qua
không khí, nước và đất.
Cách phòng chống
Không để ruộng thiếu nước ở giai đoạn đầu của ruộng lúa.
Cách chữa trị
Đưa nước vào ruộng
Rải Basudin hạt: 20 kg/hecta
1.2.2 Bệnh cháy bìa lá (bạc lá)
Mức độ xuất hiện trên đồng ruộng: Xuất hiện đồng đều trên ruộng
Tình trạng ruộng lúa
Ruộng có nhiều nước
Trang 6
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Bệnh thường nặng trong mùa mưa, nhất là sau các đợt mưa bão
Những triệu chứng của bệnh
Lá non: không có
Lá già: bìa lá có vết cháy, lúc đầu màu nâu đỏ sau ngả trắng xám
Ranh giới phần trắng và xanh trên lá rất rõ nét

nhiều phân đạm hoặc nơi trũng tích tụ nhiều đạm hơn.
Cách chữa trị
Phun thuốc càng sớm càng tốt. Các lọai thuốc đặc trị bệnh cháy lá:
ticyclazole (Beam, Filia, vv…), isoprothiolane (Fuan, Fuji-one, vv…), f-thalide
(Rabcide). Khi bệnh vừa có vết châm kim, chưa có tâm xám thì có thể phun 2
bình 16 lít / 1.000 m
2
. Khi vết bệnh đã có tâm xám trắng hoặc vết bệnh lớn có
hình mắt én thì phải phun chồng lối với 4 bình 16 lít /1.000 m
2
. Cũng có thể dùng
thanh tre đặt nằm ngang và kéo đi phía trước cho cây lúa hoặc xuống để phun
thuốc xuống đến các lá bên dưới, cách này chỉ cần phun 3 bình 16 lít / 1.000 m
2
1.2.4 Bệnh đốm vằn (khô vằn)
Mức độ xuất hiện trên đồng ruộng
Trang 8
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Bệnh xuất hiện thành các vệt, chòm trên ruộng và rất thường gặp ven bờ đê.
Khi bệnh đã tiến triển nặng, từ ngoài nhìn vào, ruộng có những chòm lúa bị cháy
khô (thường gọi là trổ nóc) Bệnh thường xuất hiện hơi muộn trên ruộng lúa vào
sau 40 ngày sau khi sạ.
Cách chữa trị
Các loại thuốc có thể trị được bệnh đốm vằn: validamycine (Validan, Valida,
vv…), carbendazime (Carban, Carben, vv…), iprodione (Rovral), thiophanate
methyl (Topan, Topsin M, vv…), Anvil, vv… Cần phun thuốc xuống đến gốc và
bẹ lúa, thuốc mới có hiệu quả. Phun thuốc ngay khi phát hiện có bệnh trên ruộng.
Nếu bệnh nặng, cần phun thuốc 2 lần trong vụ lúa, cách nhau 10 đến 15 ngày.
1.2.5 Bệnh lem hạt
Những triệu chứng của bệnh

đang ôm đòng. Một số ít cây lúa bị bệnh sống sót đến giai đoạn ôm đòng- trỗ
bông, lóng vươn dài, mọc rễ bất định ở các đốt phía dưới gần gốc lúa, có thể quan
sát thấy lớp nấm màu trắng hoặc phớt hồng bao quanh. Trên đốt thân và vỏ hạt có
nhiều chấm nhỏ li ti màu xám đen, đó là quả thể nấm.
Cách phòng chống
Xử lý hạt lúa giống với sản phẩm sinh học Tricô-ĐHCT, sau khi ngâm và
trước khi ủ hạt giống. Phun chủng Trichoderma chịu úng (sản phẩm đang nghiên
cứu) lên gốc rạ trước khi cày vùi gốc rạ vào đất.
Trang 10
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Cách chữa trị
Khi đã xuất hiện triệu chứng lúa von thì không còn chữa trị được nữa. Không
có thuốc trị có hiệu quả. Nên nhổ các bui lúa có triệu chứng lúa von và tiêu hủy
để tránh lây lan ra chung quanh.
1.2.7 Bệnh lùn xoắn lá
Triệu chứng của bệnh lùn xoắn lá biểu hiện như sau:
cây lúa bị lùn, màu lá xanh đậm. Rìa lá bị rách và gợn sóng, dọc theo gân lá
có bướu. Chóp lá bị biến dạng, xoăn tít lại. Cây lúa bị nghẹn đòng không trỗ
được, hạt lép. Rầy nâu chích hút vào cây lúa bị bệnh và mang theo virut gây
bệnh. Cá thể rầy nâu mang virut gây bệnh chích hút trên cây lúa không bị bệnh và
chỉ một vài giờ sau khiến cây lúa đó bị bệnh.
Trừ bệnh:
Biện pháp trừ bệnh hữu hiệu nhất đối với bệnh này là thực hiện việc tiêu huỷ
nguồn bệnh trên đồng ruộng.
Giai đoạn lúa còn non (dưới 40 ngày tuổi) nếu ruộng lúa bị nhiễm bệnh nặng,
không còn khả năng phục hồi, cho năng suất thì phải tiêu huỷ bằng cách cày trục
cả ruộng để diệt mầm bệnh, trước khi cày vùi phải phun thuốc trừ rầy nâu để
tránh phát tán truyền bệnh sang ruộng lúa khác. Phát hiện thấy bệnh nhiễm nhẹ
thì ngay lập tức phải nhổ bỏ, vùi các bụi lúa bị bệnh đồng thời phun thuốc trừ rầy.
Giai đoạn lúa sau gieo sạ, cấy 40 ngày, phải thường xuyên thăm đồng thấy

Trang 12
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Lá già: Chết khô
Đốm vết trên lá: không có
Bẹ lá lúa: Thân cây lúa bị thối và chết. Trên vết thối thường bị bao phủ bởi
một lớp nấm có màu trắng hồng nhạt.
Chiều cao bụi lúa: Bình thường
Số chồi trong bụi: Bình thường
Gốc bụi lúa: Gốc lúa bị thối và chết khô, có lớp nấm màu trắng hồng bao phủ.
Bông lúa: Không có bông hoặc bông bị khô, lép hoàn toàn.
Rễ lúa: Khô chết
1.2.11 Bệnh tiêm đọt sần
Những triệu chứng của bệnh
Lá non: lúc đầu, lá non có các chấm nhỏ màu trắng hợp lại thành vệt nhỏ màu
trắng chạy dọc theo chiều dài của lá lúa. Bệnh nặng hơn thì nhiều chấm trắng hợp
lại thành các vết màu trắng ở phiến lá, và làm cho lá gục xuống. Lá non có thể bị
nhăn nheo ngay khi thoát ra khỏi bẹ.
Lá già: các lá bên dưới có thể có các vết trắng nhỏ trên phiến lá.
Đốm vết trên lá
Bẹ lá lúa: bình thường
Chiều cao bụi lúa: Có thể bị lùn nếu ruộng lúa bị nhiễm bệnh sớm.
Số chồi trong bụi: Thưa thớt
Gốc bụi lúa: Bình thường
Trang 13
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Bông lúa: Bông lúa bị nhăn nheo khi trổ ra được và hột lúa bị lép. Bệnh nặng
hơn thì bị nghẹn lúc trổ.
Rễ lúa: Bình thường
1.2.12 Bệnh vàng lá do nhiều bệnh
Những triệu chứng của bệnh

Những triệu chứng của bệnh:
Lá non: Lá đọt chưa vàng.
Lá già: Lá có màu vàng cam. Chồi và lá có khuynh hướng xoè ngang. Lá
dưới cùng vàng trước, lá bên trên vàng sau. Trên lá, màu vàng bắt đầu từ chóp lá
lan dần vào bẹ lá.
Lá lúa vàng, lá lúa xòe ngang
Lá có khuynh hướng xòe ngang
Đốm vết trên lá: Không có
Bẹ lá lúa: Bình thường
Chiều cao bụi lúa: Bị nhiễm bệnh sớm, chồi lúa bệnh bị lùn. Nếu bị nhiễm
bệnh muộn, chồi lúa không bị lùn.
Trang 15
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Số chồi trong bụi: Giảm chồi trên bụi lúa
Gốc bụi lúa: Bình thường
Bông lúa: Bụi lúa không trổ (nếu nhiễm bệnh sớm). Bông bị lép nhiều (nếu bị
nhiễm bệnh muộn)
Rễ lúa: Bình thường
1.3 Xây dựng các luật và sự kiện
 Xây dựng các sự kiện
•Sự kiện e1: cây lúa có triệu chứng bệnh trên lá
•Sự kiện e2: cây lúa có triệu chứng bệnh trên thân
•Sự kiện e3: cây lúa có triệu chứng bệnh trên rễ
•Sự kiện e4: cây lúa có triệu chứng bệnh trên bông
•Sự kiện e5: cây lúa có triệu chứng bệnh trên bẹ
•Sự kiện e6: cây lúa có triệu chứng bệnh trên chiều cao
 Xây dựng tập kết luận
•Kết luận c1: Lúa bị Bệnh bướu rễ
•Kết luận c2: Lúa bị Bệnh cháy bìa lá
•Kết luận c3: Lúa bị Bệnh cháy lá

Từ những triệu chứng bệnh thực tế trong quá trình canh tác lúa, hoặc những triệu
chứng bệnh trên cây lúa mà người dùng quan tâm, người sử dụng sẽ nhập những triệu
chứng bệnh đó vào chương trình thông qua những check box như hình dưới.
Trang 17
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Chương trình sẽ sử dụng những triệu chứng được nhập vào cộng với các luật
được xây dựng trước để đưa ra quyết định cây lúa bị mắc bệnh gì tương ứng với
những triệu chứng đó.
1.2 Hệ thống phát hiện bệnh và đề xuất phương pháp đặc trị
Khi người dùng nhập xong các triệu chứng trên các bộ phận của cây lúa, người
dùng nhấn chuột vào nút “Dự đoán bệnh”, chương trình sẽ xử lý những triệu chứng
được nhập và cộng với tập luật và sự kiện được xây dựng sẵn để đưa ra quyết định về
bệnh của cây lúa như hình dưới.
Trang 18
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
Cùng với quyết định về bệnh được đưa ra, hệ thống sẽ đưa ra triệu chứng cụ thể
của bệnh, mức độ xuất hiện trên ruộng, tác nhân gây bệnh, cách phòng ngừa và điều
trị bệnh đó.
Nếu người dùng nhập và những triệu chứng trên các bộ phận cây lúa không tương
ứng với bệnh nào thì hệ thống đưa ra thông báo: “Không có bệnh nào tương ứng với
những triệu chứng này. Xin vui lòng chọn lại!”
Khi đó, người dùng sẽ chọn lại các bộ phận trên cây lúa bị nhiễm bệnh và nhấn
chuột vào nút “Dự đoán bệnh” để xem kết quả chẩn đoán.
Khi muốn kết thúc việc sử dụng chương trình thì người dùng chọn nút “Thoát”
Trang 19
Hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị bệnh trên cây Lúa
CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN
Xây dựng một hệ chuyên gia nói chung và hệ thống hỗ trợ phát hiện và điều trị
bệnh trên cây lúa là một công việc đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Do bị giới hạn
về mặt thời gian, bài tập này chỉ hoàn thành ở mức cơ bản, mang một qui mô nhỏ.