Nguyễn Bính và hành trình đi tìm cái đẹp
Trần Thị Trâm
Trong Phong trào thơ Mới, “Xuân Diệu là người “mới nhất”, Hàn Mạc Tử “lạ
nhất” và Nguyễn Bính “quê nhất” (1). Chính cái hương quê đậm đà ấy đã làm nên
sức hấp dẫn của thơ ông:
Em là con gái trong khung cửi
Dệt lụa quanh năm với mẹ già
Lòng trẻ còn như cây lụa trắng
Mẹ già chưa bán chợ làng xa
(Mưa xuân)
Dù trong giai đoạn nào, thơ Nguyễn Bính cũng đạt kỷ lục về xuất bản và vẫn
chiếm được nhiều cảm tình của độc giả. Ngay cả hôm nay, sau những giờ làm việc
căng thẳng, nhiều người lại lặng lẽ tìm về với những vần thơ trong lành, thánh
thiện của ông như một sự ngơi nghỉ cho tâm hồn trở nên thanh tĩnh, để được sống
lại trong khung cảnh xóm thôn yên ấm hòa mục, trong bầu khí quyển của văn hóa
dân gian nghìn đời và được ru lòng mình trong điệu hồn dân tộc:
Hoa chanh nở giữa vườn chanh
Thầy u mình với chúng mình chân quê
(Chân quê)
Giống như cảm giác hạnh phúc thơ trẻ của ngày hội trường, ta lại được trở về với
những năm tháng của thời niên thiếu thần tiên:
Những buổi học về không có nón
Đội đầu chung một lá sen tơ
(Trường huyện)
Bạn đọc có cảm tưởng rằng: dường như những vần thơ của thi nhân đã được dệt từ
hương hoa đồng nội, từ hương chanh, hương bưởi, từ sự ấm áp của thứ trầu quế
thơm nồng, từ sắc tầm xuân tím biếc…, như được chiết xuất từ bao trầm tích văn
hóa của một vùng quê yêu dấu. Tất cả trở nên sâu lắng trong thứ ánh sáng thông
tuệ và minh triết dân gian, nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ, tạo nên một sức
quyến rũ độc đáo vừa gần gụi vừa cao khiết. Vẻ đẹp đó huyền ảo, như mơ như
thực. Trong sương khói bảng lảng của cõi mơ ấy, người ta thấy một mình Nguyễn

đồng chua. Ngoài ảnh hưởng của cuộc giao lưu văn hóa Đông Tây thì điều cốt yếu
làm nên một Nguyễn Bính tài hoa chính là những giá trị truyền thống. Cội nguồn
dân tộc đã nâng cánh cho ông, giúp ông dễ dàng băng mình bay lên hòa cùng nhân
loại, làm tâm hồn thi nhân thăng hoa rồi xuất thần mà có được những câu thơ tinh
tế, mang phong cách thời đại: tân kỳ nhưng lại không hề gợn cảm giác bị thất
cước:
Đã thấy xuân về với gió đông
Với trên màu má gái chưa chồng
Bên hiên hàng xóm cô hàng xóm
Ngước mắt nhìn giời đôi mắt trong
(Xuân về)
Nhưng khác với nhiều nhà thơ cùng trang lứa, Nguyễn Bính chỉ tập trung tinh lực
đi tìm chất thơ của cuộc đời, tách chúng khỏi cuộc sống cơm áo nhiều nhiễu sự đa
đoan. Dường như ông chỉ tiếp cận đối tượng từ một điểm nhìn nghệ thuật duy nhất
trong chiều sâu văn hóa. Dưới thứ ánh sáng tinh khiết ấy, tất cả những hình ảnh của
cuộc sống nơi thôn dã mộc mạc, quê kiểng được tinh lọc và chưng cất; qua tâm
hồn nhạy cảm của người thơ Nguyễn Bính, chúng đã trở thành những bức mẫu họa
về cùng một đề tài vĩnh cửu – đề tài văn hóa, tạo thành một dòng chảy đầy sức
sống phồn thực.
Chú tâm đi tìm lại hình hài đất nước qua những giá trị thuần Việt trong quá khứ,
ống kính của thi nhân luôn luôn chỉ dọi về phía làng quê (nếu có nói đến thị thành
thì cũng chỉ với mục đích đối sánh để thấy mặt trái của văn hóa thị thành mà thôi),
nơi được coi là một pháo đài bền vững, là mảnh đất lưu giữ nhiều mã di truyền văn
hóa dân tộc nhất. Làng quê của Nguyễn Bính là làng quê văn hóa. Ông chỉ đặc biệt
quan tâm đến phần con người văn hóa trong mỗi con người và những khoảnh khắc
văn hóa trong cuộc đời từng nhân vật. Đọc thơ Nguyễn Bính ta không bắt gặp
những người nông dân chân lấm tay bùn mà chỉ thấy những cô gái trong khung cửi
e ấp, trinh nguyên, anh lái đò đa cảm với những giấc mơ trở thành quan trạng, cô
thiếu nữ ngây thơ đang mải mê bắt bướm ngoài vườn, đôi bạn học trò chung đầu
chiếc lá sen tơ ướp nhị hờ, nàng sơn nữ hái mơ thơ thẩn trong rừng chiều êm ái,

Hãy sát đôi đầu hãy kề đôi ngực
Hãy trộn nhau đôi mái tóc ngắn dài
Những cánh tay hãy quấn riết đôi vai
Và dâng cả tình yêu lên sóng mắt…
(Vội vàng – Xuân Diệu)
thì Nguyễn Bính lại thống thiết với những mối tình lãng mạn mang nặng chất
platonique kín đáo, nghiêm túc mà theo ông phẩm hạnh quan trọng nhất vẫn là sự
thuỷ chung. Một tình yêu duy nhất, lý tưởng- thứ tình yêu sẽ dẫn đến hôn nhân:
Trăng tròn chỉ một đêm rằm
Tình yêu chỉ có một lần mà thôi.
(Ca dao)
Nhưng mơ ước vẫn chỉ là ước mơ, trước cơn lốc phũ phàng của cuộc đời, những
điều ông nâng niu tôn thờ đều có nguy cơ bị mờ khuất, rồi băng hoại:
Lòng em như quán bán hàng
Dừng chân cho khách qua đường mà thôi
(Em với anh)
Thất vọng trong tình yêu, chán chường vì thời cuộc, ông trở lại với cái tôi cô đơn
mộng mị như một căn bệnh trầm kha của thời đại. Tất cả những mối tình ông dụng
công xây đắp đều tan vỡ, mọi mối lương duyên chỉ đi đến kết cục lỡ làng.
Khát khao tìm lại cái đẹp đang có nguy cơ bị đánh mất, ông đã chẳng ngại dấn thân
vào chốn giang hồ để tìm lại quê hương: khi lên Hà Nội, khi vào Huế, lúc đến tận
Hà Tiên xa lắc… Nghệ thuật giãn cách đã giúp Nguyễn Bính tìm lại được quê
hương trong mộng tưởng. Từ sâu thẳm của cõi tâm thức, qua nỗi nhớ da diết, khắc
khoải của người xa xứ, quê hương hiện lên trong ánh hào quang với những nét yêu
kiều mới lạ. Chỉ còn lại là những giá trị văn hóa đẹp đẽ. Chỉ còn lại là những kỷ
niệm êm đềm, thiêng liêng: những hội hè đình đám, tết lễ, cưới hỏi, những điệu hát
chèo ngọt ngào duyên dáng, những đêm sáng trăng sáng cả vườn chè… Tiếng hát
chèo được ông nói đến nhiều nhất bởi hồn dân tộc thấm đẫm trong từng câu hát…
Nam Định quê ông chính là một trong những cái nôi đã sản sinh ra loại hình ca
kịch truyền thống dân tộc nhất và cũng dân gian nhất ấy. Những mã di truyền văn

- Xuân đến hoa mơ hoa mận nở
- Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy
- Em đi từ độ hoa sen nở
- Sớm đào trưa lý đêm hồng phấn
- Hoa mai trắng xóa dưới chân đồi…
Và cơ man nào là bướm: nào bướm trắng, bướm vàng, bướm nâu, bướm đen,
bướm chúa… Những cánh bướm xinh đẹp duyên dáng như những vị xứ giả mang
bức thông điệp, những lá bùa nhiệm màu của tình yêu thả vào những trái tim tương
tư, làm cho người ta thêm nhung nhớ, giận hờn, say đắm:
Qua dậu tầm xuân thấy bướm nhiều
Bướm vàng vàng quá bướm yêu yêu
(Hết bướm vàng)
Tôi chiêm bao rất nhẹ nhàng
Thấy con bướm trắng thường sang bên này
(Người hàng xóm)
Em ạ ngày xưa vua nước bướm
Kén nhân tài mở điệp lang khoa
Vua không kén trạng vua thề thế
Con bướm vàng tuyền đậu thám hoa
(Truyện cổ tích)
Trong bức tranh văn hóa mà Nguyễn Bính vất vả kiếm tìm, người ta không thấy
thời gian ba chiều thông thường mà bắt gặp rất nhiều thời gian ảo – thời gian văn
hóa: là mùa xuân gắn liền với hội hè đình đám, là mùa thu mơ màng huyền ảo, gợi
tình cảm mơ mộng xa xăm, là ngày tết lễ cưới hỏi với pháo đỏ rượu nồng, là những
giấc mộng vàng triền miên không dứt… Thời gian luôn được tính bằng cách tính
duy cảm, theo chu kỳ, tuần hoàn theo kiểu dân gian phương Đông:
Láng giềng đã đỏ đèn đâu
Hẹn em hễ giập miếng giầu em sang
Thời gian như có mặt khắp nơi: khi ẩn tàng trong sắc hoa, trong vật dụng, trong
ngôn ngữ, trong không gian, trong cuộc hẹn hò; khi quy tụ, khi dồn nén ngưng