Sáng kiến kinh nghiệm

Tên đề tài:

Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý
để học tốt môn tập làm vănGiáo viên: Ngô Thị MInh Cầm
Trường tiểu học Cát Linh
Đống đa - Hà Nội
Hà Nội – 2004
A- phần mở đầu

I. Lí do chọn đề tài

Thế kỉ XXI mở ra nhiều thách thức và vận hội đối với đất nước. Đại hội đảng lần thứ
VIII đã quyết định đẩy mạnh CNH-HĐH đất nước nhằm mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội
công bằng văn minh, đất nước vững bước đi lên CNXH. “Giáo dục phải thực sự trở thành quốc
sách hàng đầu Cải tiến chất lượng dạy và học để hoàn thành tốt việc đào tạo bồi dưỡng
nguồn lực con người cho CNH-HĐH đất nước” (Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ VIII). Theo định

Từ tháng 9 năm 2003 đến tháng 3 năm 2004
B- Phần nội dung
I. Cơ sở lí luận
1. Vị trí, nhiệm vụ của môn tập làm văn
Môn tập làm văn có nhiệm vụ chủ yếu là dạy học sinh sản sinh ra các ngôn bản và
viết. Tập làm văn còn là sản phẩm thể hiện rõ vốn hiểu biết, đời sống, trình độ văn hoá của
học sinh. Bài tập làm văn trở thành sản phẩm tổng hợp, là nơi trình bày kết quả đích thực của
việc học Tiếng Việt.
2. Tiết dạy quan sát và tìm ý là tổ chức cho học sinh quan sát đối tượng miêu tả là
một công việc thuộc về nguyên tắc khi dạy học văn miêu tả. Trên cơ sở có sự thu nhận trực
tiếp các nhận xét, ấn tượng, cảm xúc của mình, học sinh mới bắt tay vào làm bài. Khi quan sát
học huy động vốn sống, khả năng tưởng tượng và cảm xúc giúp cho việc quan sát tốt hơn. Từ
đó hiểu biết và kĩ năng về văn miêu tả được hình thành một cách tự giác chủ yếu qua con
đường thực hành.
Tiết học này mở đầu một quy trình dạy một kiểu bài . thông qua giải quyết một bài cụ
thể luyện cho học sinh hai kỹ năng:
- Tìm tư liệu cho đề bài để chuẩn bị tập làm văn.
- Cung cấp hiểu biết chung nhất mang tính lý thuyết về kiểu bài , loại bài.
3. Cơ sở tâm lý và cơ sở ngôn ngữ
* ở lứa tuổi lớp 5 học sinh đang phát triển về hệ xương, hệ thần kinh,
* Các em đã có sự phát triển về trí tuệ, tâm hồn, các em thích quan sát mọi vật xung
quanh. Khả năng tư duy cụ thể nhiều hơn khả năng khái quát hoá về t/c các em rất nhạy cảm
với vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước,. Các em dễ xúc động và bắt đầu biết mơ ước có trí tượng
phong phú. Thích nghi lại các vấn đề mà mình đã quan sát được. Song vốn ngôn ngữ chưa
phong phú. Sắp xếp ý chưa có hệ thống và diễn đạt còn thiếu mạch lạc.
4. Chương trình và sách giáo khoa
* Chương trình
Tập làm văn ở lớp 5 một tuần có 2 tiết, tổng cộng có 66 tiết/năm học.
Các thể loại:
+ Miêu tả: -Tả người

* Mức độ kỹ năng cần đạt
- Kỹ năng quan sát: Biết lựa chọn trình tự quan sát; biết sử dụng các giác quan để
quan sát; quan sát cần đi vào trọng tâm của cảnh vật và người → rèn luyện sự tinh tế trong
quan sát.
* Phương pháp
Trình tự tiết dạy thường được thiết kế như sau:
- Kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh
- Giới thiệu đề bài
- Tìm hiểu để
- Đọc phần hướng dẫn, ghi nhớ
- Đọc phần quan sát tìm ý của học sinh đã sắp xếp thành dàn ý.
- Cho nhận xét
- Tổng kết dặn dò.
* Thực tế học sinh đã học đã thực hành và thu được kết quả gì qua giờ học.
- Học sinh quan sát còn đại khái, lướt qua nên không tìm được ý → ý nghèo nàn, bài
văn không có sáng tạo.
Học sinh ngoại nói, ngại viết.
* Giáo viên: Đại đa số giáo viên đều cho các tiết dạy học sinh quan sát tìm ý “khó
dạy”. Đây là các tiết dạy mới có từ khi thực hiện SGK cải cách giáo dục, các chỉ dẫn về phương
pháp giảng dạy còn sơ lược, kinh nghiệm giảng dạy của giáo viên về quan sát tìm ý chưa
nhiều.
Tuy vậy môn tập làm văn rất quan trọng, là môn thi tốt nghiệp nên cả giáo viên và
học sinh đều rất coi trọng.
2. Thực trạng việc dạy giờ quan sát tìm ý ở trường tiểu học
* Nội dung mức độ kỹ năng cần đạt được
Đề bài tập làm văn ở lớp 5 thường chọn những đề bài gần gũi với học sinh và học sinh
có điều kiện được quan sát cụ thể đối tượng cần miêu tả.
* Mức độ kỹ năng cần đạt
- Kỹ năng quan sát: Biết lựa chọn trình tự quan sát; biết sử dụng các giác quan để
quan sát; quan sát cần đi vào trọng tâm của cảnh vật và người → rèn luyện sự tinh tế trong

vốn sống của các em được tăng lên giúp các em tự tin, có khả năng ứng xử sinh hoạt trong
cuộc sống.
2. Những việc cần chuẩn bị.
a) Chọn đề bài tập làm văn: Chọn những đề bài phù hợp, gần gũi với học sinh. Các em
có khả năng trực trực tiếp quan sát.
VD: Tả quang cảnh sân trường trong giờ ra chơi hay tả giờ tan trường
b) đọc kỹ yêu cầu của đề bài
Đây là khâu chuẩn bị rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh.
- Học sinh đọc kỹ đề bài
- Phân tích đề bài bằng cách đặt ra các câu hỏi (bài văn thuộc thể loại gì? Nội dung bài
văn là gì? Kiểu bài văn? Trọng tâm? Muốn làm bài tốt cần quan sát những gì?
c) Hướng dẫn học sinh quan sát
Giáo viên cho học sinh biết quan sát để làm tập làm văn và quan sát tìm hiểu khoa
học có mục đích khác nhau.
+ Mục đích quan sát khoa học là tìm ra công dụng cấu tạo của sự vật, đặc điểm tính
chất của hiện trường.
+ Quan sát văn học là tìm ra màu sắc, âm thanh hình ảnh tiêu biểu và cảm xúc của
người đối với sự vật.
* Quan sát bằng nhiều giác quan
- Quan sát bằng mắt → nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật
- Quan sát bằng tai → âm thanh, nhịp điệu, gợi cảm xúc.
- Quan sát bằng mũi → những mùi vị tác động đến tình cảm
- Quan sát bằng vị giác và xuc giác → quan sát cảm nhận.
Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận được nhiều ý → bài văn đa dạng phong
phú.
* Quan sát tỉ mỉ nhiều lượt:
Muốn tìm ý cho bài văn, học sinh phải quan sát kỹ, quan sát nhiều lần cảnh đỏ. Tránh
quan sát qua loa như ta nhìn lướt qua hay liếc nhìn nó thì sẽ không tìm ra những ý hay cho bài
văn.
* Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát.

Nếu không thể tổ chức quan sát được thì giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát cảnh
vật trước khi tới lớp và ghi chép lại những điều ghi nhận được.
Học sinh phải tự làm việc, tự quan sát, tự ghi chép là chính.
Giáo viên có thể nêu những câu hỏi chung cho cả lớp.
- Giáo viên có thể có những câu hỏi gợi mở, học sinh trả lời miệng hoặc giáo viên chỉ
cần gợi ý với một học sinh nào đó để em đó thực hiện.
- Giáo viên giành thời gian tối đa cho hoạt động này, học sinh có thể ngồi yên một
chỗ, để có vị trí thích hợp quan sát các em có thể dịch chuyển vị trí. Các em có thể thảo luận
nhóm để tìm ý
Giáo viên có thể gợi ý các em phát hiện những nét đặc sắc của bầu trời, cây cối, cảnh
vật
4. Quy trình lên lớp
a) Giáo viên kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh.
b) Lên lớp
I. 1. Giới thiệu bài, viết đề tài
2. Hướng dẫn học sinh tìm hiểu, nắm chắc đề bài.
+ Thể loại
+ Kiểu bài
+ đối tượng miêu tả
+ Trọng tâm
+ Cảnh đó diễn ra ở đâu? Lúc nào
3. Giáo viên vừa gợi ý vừa gạch dưới các từ quan trọng.
II. Hoàn chỉnh bài chuẩn bị: Đọc hướng dẫn SHS và ghi nhớ.
III. Học sinh trình bày những điều quan sát được đã sắp xếp theo trình tự.
* HS nhận xét: - Đã quan sát tỉ mỉ chưa?
- Đã sắp xếp theo trình tự hợp lý chưa?
- Đã có trọng tâm chưa?
- HĐ nào được tả chính?
- Đã chọn lọc nét tiêu biểu cha?
- Đã bộc lộ được cảm xúc khi miêu tả chưa?

Cùng với môn tập đọc, môn từ ngữ và ngữ pháp cũng có thể làm giàu vốn từ ngữ cho
học sinh. Việc tổ chức trò chơi là biện pháp sinh động để học sinh bồi dưỡng vốn từ.
Giáo án minh hoạ
Tập làm văn: Tả cảnh sinh hoạt (quan sát, tìm ý, lập dàn bài)
Đề bài: Em hãy tả cảnh nhộn nhịp của sân trường trong giờ ra chơi.
A Yêu cầu: qua việc hướng dẫn học sinh quan sát và làm bài, giáo viên giúp học sinh
nhận biết thế nào là văn tả cảnh sinh hoạt, không lẫn với kiểu bài tả cảnh vật hoặc tả cảnh
người đang hoạt động.
-Hướng dẫn học sinh rèn luyện kĩ năng quan sát nhằm tìm ra những nét đặc sắc tiêu
biểu của cảnh sinh hoạt, kết hợp với kĩ năng dùng từ đặt câu để miêu tả cho sinh động.
B. Chuẩn bị:
* Học sinh đọc sách học sinh để tìm hiểu bài và biết cách quan sát:
-Quan sát theo thứ tự
+ Từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc
+ Từ xa đến gần
+Từ một trò chơi mà mình thích đến lúc kết thúc trò chơi
-Quan sát bằng nhiều giác quan
Mắt nhìn; Tai nghe; Mũi ngửi
* Giáo viên có thể tổ chức quan sát giờ ra chơi trước khi tiết học diễn ra.
* Cho vẽ tranh hoặc xem băng hình
C- Các hoạt động trên lớp
Giáo viên
I-Kiểm tra bài cũ
Hỏi: Kiểm tra phần chuẩn bị của học sinh
II. Bài mới
1. Giới thiệu bài
Tiếp tục loại văn miêu tả, hôm nay các em
bắt đầu sang kiểu bài mới, kiểu bài tả cảnh
sinh hoạt
2. Chép đề lên bài bảng


- Dàn bài chung cho bài văn tả cảnh sinh hoạt
như thế nào?

- Em có theo thứ tự như dàn bài chung
không?
- Trình bày dàn bài chi tiết
4. Em giới thiệu giờ ra chơi như thế nào?
- Giáo viên nhận xét
H: Thân bài của em gồm mấy ý?
- Phần tả bao quát gồm những ý gì?
- Giờ ra chơi gồm những trò chơi gì?
- Các trò chơi đó diễn ra như thế nào?
Hỏi: Em đã quan sát bằng những giác quan
nào?
- Không khí chung trên sân trường ra sao?
Hỏi: Khi miêu tả các trò chơi diễn ra trên sân
cần kết hợp tả những gì?
Hỏi: Giờ chơi kết thúc ra sao?
Hỏi: Kết luận cần nêu ý gì?
Giáo viên
Hỏi: Ai có thể tìm ý cho cả bài
Khi học sinh trình bày phần tìm ý, giáo viên
gợi ý cho học sinh trả lời những nhận xét
Vài học sinh nêu
1. Mở bài: Giới thiệu giờ ra chơi


III-Củng cố-Dặn dò
Củng cố: Đọc lại dàn bài
Dàn bài:Tả giờ ra chơi. Giáo viên có thể giới
thiệu 1 dàn bài chuẩn bị cho h/s
Dặn dò: Sửa lại dàn bài
- Tả hoạt động vui chơi là chính. Cần chọn lại
các chi tiết tiêu biểu đặc sắc làm nổi không
khí vui chơi nhộn nhịp.
- Có thể lựa chọn các trình tự miêu tả khác
- Chú ý dùng đặt câu, diễn ý sinh động
- Đã lựa chọn những chi tiết đặc sắc chưa?
- Quan sát đã chính xác chưa?
- Cần xếp lại đoạn nào?
- Lời văn dùng từ có ưu điểm gì?
HS nêu
HS ghi vào vở
- Kết thúc giờ học có thể cho hát bài hát “Ra sân ta cùng chơi”.
- Tuyên dương các em học tập tốt
- Cho tham khảo bảng phụ cung cấp các từ gợi ý
Tự đánh giá kết quả thực hiện
Qua việc giảng dạy theo các quy trình trên, tôi thấy giờ văn quan sát tìm ý của lớp tôi
đã đạt kết quả khá tốt:
- 100% học sinh nắm được thể loại, yêu cầu của đề bài;
- 100% học sinh có khả năng quan sát tìm ý;
- 100% học sinh kiểm tra đạt điểm khá trở lên;
Các bài kiểm tra định kì các môn Tập làm văn các em làm bài đạt trên trung bình
100%.

C. kết luận và kiến nghị
Hướng dẫn học sinh quan sát tìm ý trước khi làm bài tập làm văn thực sự là một vấn