TAP CHÍ KHOA HỌC OHQGHN. KHTN & CN. T.xx, sỗ 4PT 2004
NGHIÊN CỨU HOẠCH ĐỊNH Tổ CHỨC KHÔNG GIAN
PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ sử DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN,
BÃO VỆ MÔI TRƯỜNG CẤP TÌNH, HUYỆN
(N g h iê n c ứ u m ẩ u t ỉn h L à o C a i)
N guyễn C ao H uần
Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội
Đ ặt v ấ n đề
Chiến lược phát triển kinh tê - xã hội của nước ta giai đoạn 2001 - 2010 đã được Đại
hội Đảng lần th ứ IX thông qua là: "Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững,-tăng trưởng
kinh tế di đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường"; Chủ động gắn
kết yêu cầu cải th iện môi trường trong mỗi quy hoạch, kê hoạch, chương trình và dự án phát
triển kinh tế - xã hội, coi yêu cầu về môi trường là một tiêu chí quan trọng dánh giá các giải
pháp phát triến.
Lào Cai là một tinh vùng cao biên giới phía bắc của Việt Nam, có vị trí chiến lược
quan trọng về an ninh quốc phòng và nằm trong hành lang kinh tế quốc tế Côn Minh
(Trung Quốc) - Hà Nội - Hải Phòng. Tỉnh Lào Cai có nguồn tài nguyên khoáng sản, tài
nguyên sinh vật, tài nguyên 'du lịch phong phú và có đặc điểm k hí hậu, thủy văn cùng điều
kiện kinh t ế - xã hội rất đặc th ù so với các tỉnh miền núi khác. Trong quá trình thực hiện
công nghiệp hóa - hiện đại hóa, cùng vói sự gia tăng khai thác các nguồn tài nguyên của
tính nhăm ph át triển m ạnh kinh t ế - xã hội thì những vấn đề về môi trưòng ngày càng trở
nên bửc xúc, đặc biệt môi trường các khu đô thị - công nghiệp sẽ bị suy thoái, phát triển
kinh tế - xà hội sẽ không bền vững. Vì vậy cần th iết phải tiến hành hoạch định chiến lược tổ
chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bào vệ mòi trường, tạo cơ sở khoa
học cho k ế hoạch hóa công tác bảo vệ môi trvlòng của tỉn h, góp ph ần xây dựng tinh Lào Cai
phát triển bền vũng trong tiến trìn h công nghiệp hóa và hiện đại hóa vào nhũn g th ập kỷ
đầu của thê kỳ XXI.
1. Cơ sờ lý lu ận v ề tổ ch ứ c khô ng gia n k h ai thác , sử d ụ n g hợp lý tài ng uyê n và bảo
vệ môi trư ờ n g tỉn h L ào Cai
Tô’ chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh
Lào Cai đến năm 2010 dược thực hiện dựa trên cơ sở lý luận khoa học về tổ chức lãnh thổ,

trư ờ n g G ấp t ỉn h , h u y ệ n p h ả i đ ả m bả o c ác n g u yên tắ c cơ b à n sa u : (i) P h ả i t h ỏ a m ã n n h u cầ u
về khả năng tài nguyên và nhu cầu xã hội, đảm bảo lợi ích cho cộng đổng và dạ t hiệu quả
kinh tê xã hội cao; (ii) Đảm bảo tính phù hợp vối trình độ nguồn nhân lực và trình độ khoa
học công nghệ; (iii) Phải kiên th iết được các khu nhân (trun g tâm đó thị. khu vực ngoại vi)
để tạo nên sửc h út kinh tế.
1.3. Quy trình và nội dung các bước nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian
Nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian phát triển kinh tế và sử dụng hợp lý tài
nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường cấp tỉnh, huyện được tiến hành theo 3 bước sau
(hình 1):
- Bước I cần thực hiện 3 nhiệm vụ chính: (1.1) Đánh giá điều kiện tự nhiên và tiềm
năng tài nguyên thiên nhiên: từ kết quà điều tra , khảo sát tiến hành đánh giá tiềm nảng
sán xuất các diều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên cho n hững mục tiêu ph át triển kinh
tê (nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch, khai thác khoáng sản, bảo vệ thiên nhiên). Thực chất,
dây là đánh giá thích nghi sinh th ái của các đơn vị địa tổng th ể đôì với các loại hình sử dụng
đất chủ yếu; (1.2) Phân tích tinh hình khai thác tài nguyên và phát triền kinh tế- xã hội: tập
tru ng phân tích thực trạ ng khai thác, sử dụng tài nguyên, p hát triển kinh tê theo ngành và
Nghiên cứu hoạch định (6 chức khỏnu gian phái triển kính tế
57
theo lãnh thô’ ở các mốc thời gian quan trọng, đặc biệt chú ý thực trạn g hiện nay nhằm phát
hiện nhũ ng mặt hợp lý, những tồn tại và những mâu thuẫn; (1.3) Đánh giá hiện trạng và
diễn biến môi trường, tai biến thiên nhiên: phải khẳng định được chất lượng môi trường hiện
tại và diễn biến môi trường liên quan đến hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên, phát
triển kinh tế đã nêu ở nhiệm vụ 1.2.
Hình 1. Sơ đồ nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian phát triển kinh tê' và sử đụng hợp
lý tà i nguyên, bảo vệ môi trưòng cấp tỉnh, huyện
- Bước II gồm 2 nhiệm vụ chính: (II. 1) Phân tích quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội
của địa phương và (II.2) Dự báo môi trường và tai biến thiên nhiên. Kết quả dự báo sẽ là tài
liệu quan trọng cho việc xem xét lại bản quy hoạch phá t triển kinh tế - xã hội đã xây dựng;
trong trưòng hợp cần thiết phải điều chỉnh lại cho hợp lý.
- Bước III: Định hướng tổ chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và

Cơ câu kinh tế Lào Cai có sự phân hỏa theo ngành và theo lãnh thổ: (i) Cơ cấu kinh tế
theo ngành: Lào Cai thuộ c nhóm tỉnh có GDP thấp n hất cả nước, cơ cấu nông - lâm - ngit
nghiệp chiếm tối 49,6% (trun g bình toàn quốc là 23,7%), công nghiệp và xây dựng chiếm
10,5% (toàn quốc 34,3%), địch vụ chỉ chiếm 26,7% (toàn quốc 41,9%); (ii) Cơ cấu kinh tể theo
lãnh thổ: 3 tiểu vùng kinh tế đặc trilng: (1) Tiểu vùng tru ng tâm gồm thị xã Lào Cai - Cam
Đường và huyện Bảo Thắng, ph át triển nông nghiệp thâm canh, công nghiệp, du lịch và
ngoại thương. (2) Tiểu vùng tả ngạn sông Hồng và lưu vực sông Chảy gồm các huyện Mưòng
Khương, Bấc Hà, Si Ma Cai và Bảo Yên là vùng cây ăn quả á n hiệt đới đặc sản với phương
thức sản x uấ t nông nghiệp đã b ắt đầu có tính chất hàng hóa. (3) Vùng hữu ngạn sông Hồng
và lưu vực sông Đà, nền kinh tế nông nghiệp vẫn còn m ang nặng tính tự cung tự cấp, là
vùng cây đặc sản đậc hữ u Lào Cai (lê, đào, dược liệu, chè tuyết) cùng nh ững ưu th ế về kinh
tế du lịch sinh th ái và nghỉ dưỡng.
Các nguồn lực được phân tích ở trên có những vai trò riêng đối với việc phát triển
kinh tế - xã hội và quan hệ m ật thiết không tách ròi nhau . VỊ trí địa lý đặc th ù và tài
nguyên thiên nhiên đa d ạng của Lào Cai giữ vai trò là nguồn lực cơ sở, dân cư v à nguồn lao
động có vai trò là nguồn lực then chốt, đường lối ph át triển kinh tế - xã hội có vai trò định
hướng các nhiệm vụ trong thòi kỳ chiến lược (2000 - 2010). Mặc đù còn nhiều hạn chế
n hư n g cơ câu kinh tế theo n gàn h là nguồn lực th ú c dẩy tíc h cực cho p hát triển nền kinh tế -
xã hội theo hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa, sớm b ắt kịp tốc độ ph át triến của ca
Nghién cứu hoạch djnh lổ dure không gian phi'll triển kinh tế
nước. Ngoài ra. cơ sớ vật chấl kv th uật có vai trò nhất định, thể hiện ỏ chỗ tạo điểu kiện
thuận lợi hay gây khó k hăn cho sự phát triển kinh tê tinh Lào Cai.
2.2. Các ván đê bảo vệ môi trường chủ yếu cẩn được quan tám trong sử dụng tài
ngu yê n và p h á t triển kin h té
Quá trìn h sử dụng tài nguyên và ph át triển kinh tế tỉnh Lào Cai làm nảy sinh một. sô’
vấn dề môi triíờng chủ yêu sau: (i) Bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học: Lào Cai là
nơi có địa hình cao vối đinh Fanxipàng cao nhất Đông Dương, là vùng đầu nguồn của lưu
vực sông Hồng. Trong vùng có nhiều loài dộng, thực vật quý hiếm, hiện tại đang bị suy
thoái, vi vậy cần có chiến lược phát triển và bào vệ rừng phục vụ cải th iện hệ sinh thái, cải
thiện môi trường đất, nước, không khí và giảm thiểu tai biến thiên nhiên; (ii) s ử dụng hợp

Ruộng bậc th ang có chất lượng tốt và bền vững hơn cá là trê n các sườn bào mòn xâm thực
với nền đá vũng chắc, tôt nh ất là trên các đá granit. Còn trên các sườn tích tụ deluvi thtiặn
lợi về nước ngầm tầng mặt, độ dô’c không lớn nên có k hả năn g tăng kích thước chiểu rộng
của ruộng; tuy nhiên lại phái chú ý tới quá trìn h trượt lở nếu qu ản lý dòng cháy không tốt.
Hình 2. Sơ đồ tổ chức không gian khai thác hợp lý tà i nguyên thiên nhiên
và bào vệ môi trường tình Lào Cai
- Không gian hoạch định chuyển đổi nương rẫy thành nương bậc thang trên sườn núi:
Hiện nay, trẽn các sườn n úi, đồi, diện tích sán xuất nương rẫy củ a đồng bào còn khá lớn. Đê
dịnh canh, thâm canh, chông thoái hóa dất, nâng cao năng suất cây trồng cần chuyển đối
míơng th àn h ruộng bậc thang cho đồng bào dân tộc (H'Mông, ) vối mục đích định canh,
thâm canh và chông xói mòn.
Nghiên cứu hoạch dinh lồ chức không gian phái triền kinh lố.
61
• Khóng gian ưu tiên phát triển cây án quả á nhiệt đới (chủ yếu là nhản, vải, xoài):
Tập trung phát triển ở những địa hình có độ dốc không lớn thuộc các huyện Bảo Thắng,
Cam Đường, Văn Bàn.
- Không gian ưu tiên phát triển cày ăn quả nhiệt đă đai thấp có mùa đông lạnh: tập
tru ng ph át triển ỏ thị xã Lào Cai.
• Không gian ưu tiên phát triển rau xanh và hoa đai trung binh ẩm và rét: Trung tâm
là Sa Pa và thị xã Lào Cai. Các loại sàn phẩm chủ đạo là hoa lan, hoa hồng, hoa cúc và các
loại hoa có nguồn gốc ôn đới.
• Không gian ưu tiên phát triển cày công nghiệp (chè): 0 vùng đồi dốc với độ cao lớn ưu
tiên phát triển tập tru ng chè T uyết San (Bát Xát, Mường Khương, Bào Thắng, Bảo Yên).
- Không gian kết hợp trồng cáy dược liệu dưới tán rừng đai trung bình và đai cao: tập
trung ỏ các huyện Sa Pa, Bát Xát, Văn Bàn.
• Không gian ưu tiên phát triển căy ăn quả ôn đới đai cao rét ■ ẩm: V ùng ưu tiên
chuyên canh cây ăn quả ôn đới đai cao: lê, đào, hồng ở Sa Pa; mận, mơ, lê ở Bắc Hà, Mưòng
Kh ương.
3.2. Tổ chức không gian ưu tiên phòng hộ và bảo tồn
Không gian líu tiên p hát triển lâm nghiệp phòng hộ và bảo tổn ở Lào Cai được hoạch

Khương - Bắc Hà; các d ải gò đồi thoải dọc thung lũng sông Hồng, Bản Phiệt. - Bảo Yên; các
hồ chửa nước khu vực Bắc Hà - Mưòng Khương. Vùng ưu tiên các công trình thủy điện thứ
hai là vùng dọc th ung lũng sông Hồng, cụ thế' khu vực tập trun g hồ chửa là các suối nhỏ
phía tây Văn Sơn, khu vực Khánh Yên.
3.3. Tô chức không gian khai thác và chẽ biến khoáng sản
Tiềm năng khoáng sàn của Lào Cai hiện còn rấ t lớn, đa sô’ chua được th ảm dò kỹ và
chưa khai thác. Vi vậy, trong những năm tối phải đav mạnh công tác thăm dò, khai thác và
chê’ biên khoáng sản. Trọng tâm của lĩnh vực này tập tru ng vào: (i) Khai thác và chế biến
apatit: khu vực Cam Đường: (ii) Khai thác đồng Sin Quyền; (iii) Khai th ác quặng s ất Quý
Sa; (iv) Khai thác mò quặng khác: mỏ sắt Kíp Tưóc (Cam Đường), mò sắt Bản Vược (Bát
Xát), mỏ vàng và đá quý Bão Yên, mỏ graphit Nậm Thi, mỏ cao lanh Sơn Mãn, Bán Phiệt.
Má Cha. Ngoài ra, cần cỏ phương án khai thác các nguyên liệu khoáng khác nhu fenspat,
thạch anh, pyrit
3.4. Tô chức mang lưới không gian đô thi, khu công nghiệp vả tuyên true phát
triển kinh tể
1. Không gian phát triển hệ thống đô thị
Trước hết là nâng cấp th ị xà Lào Cai, ch uẩn bị các điểu kiện cần th iết đề trong thời
gian tới, thị xã này sẽ trò thành th àn h phô của một tỉn h biên giới miền núi ph ía Bắc, ph át
triển tương xứng vỏi các th àn h phô biên giới của các nước lân cận. Hình th àn h mạng lưới thị
trấn dược coi nh ư n hững đô th ị vệ tinh cho thị xã Lào Cai có sức hút và ảnh hưởng kinh tế
đôì với các vùng khác trong tinh: nâng cấp các thị trấn Phố Lu, Phố Ràng, Khánh Yên, Bắc
Hà, Sa Pa để thực sự trờ th àn h các trung tóm kinh tế, chính trị và văn hóa của các huyện.
Chuẩn bị điểu kiện đầu tư xây dựng, n âng cấp các huyện lỵ Mường Khương, Bát X át, Si Ma
Cai trở thành thị trấn . Hình th àn h hai thị trấn ở những khu công nghiệp mới là Sin Quyển
và Quý Sa
2. Không gian phát triển các khu công nghiệp
Khu công nghiệp Lào Cai - Cam Đường đitợc xâv dựng và phát triển th àn h khu công
nghiệp lốn n hấ t tĩnh. Tại đây tập tru ng p há t triển nhiều ngành công nghiệp nhví ch ế biên
Nghiên cứu hoạch định lo chức khống gian phái Iricn kinh lẽ
63

3.5. Tô chức không gian bảo vệ và quản lý môi trường
Nội dung của tổ chức không gian bảo vệ và qu ản lý môi trường ở Lào Cai gồm:
- Hoàn thiện hệ thông vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên.
- Không gian ngăn ngừa, giảm thiểu tai biến thiên nhiên (không gian ngăn ngừa
trượt đất và dồ lở; giảm thiểu xói mòn và lũ quét; chông sạt lở bờ sông).
- Không gian giảm thiểu ô nhiễm môi trường k hu công nghiệp và đô thị.
Nguyền Cao Huán
1. Hoàn thiện hệ thông các khu bảo tồn thiên nhiên
Diện tích VQG Hoàng Liên - Sa Pa chỉ chiếm khoảng 10% diện tích dãy Hoàng Liên
(ước tính dày Hoàng Liên có khoảng 208.000ha) và bằng 2,5% diện tích tự nhiên tỉnh Lào
Cai. Đảy là điều chưa hợp lý vì còn nhiều khu rừng thuộc dãy Hoàng Liên và ngoài dãy
Hoàng Liên củng cần đitợc báo vệ như vậy. M ặt khác, thực tế cho thấy các khu vực xung
quanh VQG luôn bị tác động của con người và thiên nhiên, bản th ân VQG cùng bị tác động
mạnh. Vì vậy, việc hoàn thiện hệ thống các vườn quốc gia và đi đôi với nó là hoàn thiện bộ
máy quàn lý là những vấn để cần được xem xét giải quyết, bằng các biện pháp:
- Mở rộng phạm vi VQG Hoàng Liên: Vườn Quốc gia này bao gồm phần lớn diện tích
rừng thuộc dãy Hoàng Liên cúa 3 tỉnh Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, thuộc các huyện Than
Uyên, Phong Thố' (Lai Châu), Sa Pa, Văn Bàn (Lào Cai) và có thể một ph ần diện tích Mù
Căng Chải (Yên Bái), có diện tích trên 70.000ha. Thực hiện phương án này có n hiều thuận
lợi: với quy mô lớn, thuộc sự quản lý của T ru ng ương nên có sự chỉ đạo kịp thời của Bộ Nông
nghiệp và Ph át triển nông thôn, sự quàn lý điều hành thống nhấ t của một ban quản lý, đặc
biệt sự đầu tư sẽ có n hiều th uận lợi hơn, được dầu tư trực tiếp từ Trung ương nên đáp ứng
tốt các nhu cầu của công tác quản lý, đồng thòi có điểu kiện th u hút các nguồn hỗ trợ khác.
- Thành lập mới Khu bảo tồn thiên nhiên Báo Thắng, diện tích khoảng 10.000 ha
thuộc các xã Bản cầ m , Phong Hái, Phong Niên (Báo Thắng) và xâ Cốc Ly (Bắc Hà) vối
thám thực vật đặc trư ng cho vùng cảnh quan núi đá vôi.
2. Không gian ngăn ngừa tai biến thiên nhiên
Phân tích hiện trạng tai biến trư ợt lở, xói mòn và dựa vào bán đồ địa mòi trường đã
hoạch định các không gian ngăn ngừa, giảm thiểu tai biến thiên nhiên: không gian ngăn
ngừa trượt đ ất và đổ lờ; giảm thiểu xói mòn và lũ quét; chống sạt lở bò sông.

A SPATIAL ORGANIZATION STUDY FOR ECONOMIC
DEVELOPMENT, RATIONAL UTILIZATION OF NATURAL
RESOURCES AND ENVIRONMENTAL PROTECTION AT
PROVINCIAL AND DISTRICT LEVEL
(A c a se s tu d y o f L ao C a i p r o v i n c e )
N guven C ao H ua n
Department of Geography, College of Science, VNU
The article deals with followings:
- Principles and procedures of spatial organization for economic development,
rational utilization of natural resources an d environm ental protection at provincial and
district levels.
- Role of na tu ra l and human reso urces in Lao Cai province for the spatial
organization.
- An oriented spatial organization of Lao Cai province consists of space for
agriculture development; space for n atural conservation and reserve; space for exploitation
of n atural minerals; space for urban an d industrial area developm ent; and space for
environmental protection and management. A m ap of Lao Cai spatial organization has been
established a t the scale 1:100.000.
The results of study m ay be an im portant data source for economic development
planning in relation with rational utilization of n atural resources an d environmental
protection in Lao Cai province.