Không gian văn hóa làng Tam Á

Hà Thị Loan

Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển
Luận văn ThS. Việt Nam học; Mã số: 60 22 01 13
Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thị Huế
Năm bảo vệ: 2014

Abstract. Vùng đất làng Tam Á là vùng đất cổ, dưới thời Bắc thuộc đã có những
làng xóm trù phú. Đây là bậc thềm của đồng bằng Bắc Ninh chuyển tiếp từ vùng
cao ở bờ bắc sông Đuống xuống vùng trũng thấp Gia Lương (nay là hai huyện
Gia Bình và Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh), vì thế có cả doi đất cao và rạch đất trũng.
Trên các doi đất cao các làng mạc sớm hình thành, rồi do dân số tăng mà đất rộng
đồng xa nên từng bộ phận nhỏ cứ tách ra lập ấp trại, lâu dần dân đông thành xóm
mới. Những ấp xóm ấy vẫn gấn với làng gốc cả về huyết tộc và về tổ chức cộng
đồng cư trú. Vì thế, làng Tam Á có 5 xóm. Các xóm này có khi liền kề nhau theo
kiểu làng nở dần hoặc nhà đông con cho ra ăn riêng. Ngày xưa, làng Tam Á được
bao bọc bởi các lũy tre. Ngày nay, tre không còn nhiều như trước, ranh giới làng
được phân định rất rõ trong hành chính địa giới. Mỗi xóm có một cái cổng lớn, có
cánh đóng để đảm bảo an ninh trong làng. Những chiếc cổng đó ngày nay không
còn nhưng nó vẫn tồn tại trong trí nhớ của những người cao tuổi trong làng. Trong
kháng chiến chống Pháp, Tam Á nằm trong vùng tạm chiếm, luôn bị lùng sục,
nhân dân không được ổn định để làm ăn. Thôn xóm rào làng chiến đấu, thành lập
các đội du kích, thanh niên cứu quốc. Điển hình có cụ Phạm Đình Học, Ngô Đình
Hiển đã từng tham gia Chi bộ Đảng, làm bí thư, làm chủ tịch ủy ban kháng chiến.
Cụ Nguyễn Khắc Khiêm làm huyện đội trưởng huyện đội Thuận Thành. Rồi sau
đó, cải cách ruộng đất và hợp tác hóa, tập trung cho cuộc kháng chiến chống Mỹ
cứu nước của toàn dân tộc. Nhân dân trong làng đã tham gia đóng góp sức người,
sức của với khẩu hiệu: “Gạo không thiếu một cân, quân không thiếu một người”,
cả thôn đã có vài trăm thanh niên lên đường vào bộ đội, thanh niên xung phong,

bền vững, môi trường ô nhiễm, an ninh không được đảm bảo, nhiều tệ nạn xã hội
xảy ra… Nhưng những tiêu cực ấy lại không ảnh hưởng đến Tam Á. Các phong
tục, tập quán, tôn giáo tín ngưỡng vẫn được bảo tồn, gìn giữ. Có lẽ bởi nhân dân
nơi đây có truyền thống “sâu dễ bền gốc”, họ giáo dục con cháu trong gia đình,
dòng họ một cách bài bản, quy củ và chính họ cũng làm gương để con cháu học
theo. Vì thế, đến với Tam Á ta không chỉ thấy được cảnh quan làng xóm sạch đẹp,
nhà cửa, trường học, đền chùa, đường xá khang trang mà đặc biệt ta còn thấy sự
thân thiện, nhã nhặn, lịch sự, mộc mạc và mến khách của người dân nơi đây. Đối
với mỗi người dân trong làng, họ cảm thấy yêu làng xóm, yêu quê hương và tự
hào về quê hương của mình. Chính tình yêu quể hương sâu sắc ấy mà người dân
Tam Á đến nay vẫn gìn giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống và tiếp thu tinh
hoa văn hóa của nhân loại để tạo nên một diện mạo mới – một không gian văn
hóa tiên tiến và đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc trên mảnh đất Tam Á lâu đời.
Đất nước ta đang chuyển mình theo xu thế hội nhập của thời đại, quá trình
công nghiệp hóa gắn bó chặt chẽ với quá trình đô thị hóa nông thôn, tất cả mọi
thứ đều thay đổi và không gian văn hóa làng Tam Á đang biến đổi mạnh mẽ.
Song nó biến đổi theo hướng tích cực. Sự biến đổi này phù hợp với xu thế của
thời đại và sự phát triển của đất nước.
Keywords. Việt Nam học; Không gian văn hóa; Văn hóa làng
Content.
Chương 1: Tổng quan những vấn đề lý luận liên quan đến đề tài
Chương 2: Làng Tam Á và những yếu tố cấu thành không gian văn hóa làng Tam Á
Chương 3: Những yếu tố văn hóa vật thể, phi vật thể và phương hướng bảo tồn, phát triển không
gian văn hóa làng Tam Á
References.
1. Đào Duy Anh (2006), Việt Nam văn hóa sử cương, NXB Văn hóa – Thông tin.
2. Toan Ánh (1992), Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam, NXB Tp. Hồ Chí Minh.
3. Bảo tàng Bắc Ninh (2010), Địa danh, địa giới hành chính tỉnh Bắc Ninh trong lịch sử, NXB Sở Văn
hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh.
4. Bảo tàng Bắc Ninh (2010), Di tích lịch sử - văn hóa Bắc Ninh, NXB xưởng in báo Bắc Ninh,

24. Ngô Sĩ Liên (2011), Đại Việt sử kí toàn thư, NXB Thời đại.
25. Thu Linh, Đặng Văn Lung (1984), Lễ hội truyền thống và hiện đại, NXB Văn hoá.
26. Thu Linh (1994), “Mô hình làng văn hóa ở nông thôn hiện nay", Tạp chí Cộng sản.
27. Đặng Văn Lung (1997), Phong tục tập quán các dân tộc Việt Nam, NXB Văn hoá dân tộc.
28. Đặng Văn Lung, Nguyễn Thị Huế, Trần Gia Linh (1998), Văn hoá Luy Lâu và Kinh Dương
Vương, NXB Hội Nhà văn.
29. Trần Đình Luyện (1997), Văn hiến Kinh Bắc, NXB Sở văn hoá thông tin Bắc Ninh.
30. Trần Đình Luyện (2003), Lễ hội Bắc Ninh, NXB Sở Văn hoá - Thông tin Bắc Ninh.
31. Trần Đình Luyện (2006), Bảo tồn và phát huy di sản văn hoá Kinh Bắc, NXB Sở Văn hoá
Thông tin Bắc Ninh.
32. Hồ Chí Minh (1995), Toàn tập, tập 3, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.
33. Sơn Nam (1994), Đình miếu và lễ hội dân gian, NXB Đồng Tháp.
34. Lê Viết Nga, Nguyễn Văn Đáp, Lê Thị Hiển, Đỗ Thị Thùy (2003), Các vị đại khoa tỉnh Bắc
Ninh, NXB Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh.
35. Lê Viết Nga (2012), Di sản văn hóa về truyền thống hiếu học tỉnh Bắc Ninh, NXB Bảo tàng
Bắc Ninh.
36. Hữu Ngọc (1989), Tên làng xã Việt Nam cuối thế kỷ XIX, NXB Khoa học xã hội Hà Nội.
37. Nguyễn Quang Ngọc (1986), Về một số làng buôn ở đồng bằng Bắc bộ thế kỷ XVII-XIX ,
NXB Luận án Đại học Tổng hợp Hà Nội.
38. Nguyễn Quang Ngọc (1998), Cơ cấu xã hội trong quá trình phát triển của lịch sử Việt Nam,
NXB Chính trị quốc gia.
39. Nguyễn Quang Ngọc (2009), Một số vấn đề làng xã Việt Nam, NXB Chính trị Quốc gia.
40. Phan Ngọc (1994), Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
41. Hoàng Anh Nhân (1996), Văn hóa làng và làng văn hóa xứ Thanh, NXB Khoa học xã hội,
Hà Nội.
42. Nhiều tác giả (2011), Bên dòng Thiên Đức, NXB Văn học.
43. Nhiều tác giả (2012), Hương quê đất Thuận, NXB Hội Nhà văn.
44. Pháp lệnh du lịch Việt Nam (1999).
45. Nguyễn Tường Phượng, Lê Hồng Dương, Nguyễn Đình Bưu (1984), Trạng Nghè Cống, Sở
Văn hoá thông tin Hà Bắc xuất bản.

hóa và NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.
65. Trần Quốc Vượng (1974), Xứ Bắc ngày xưa. Hà Bắc ngàn năm văn hiến, tập III, Hà Bắc.
66. Trần Quốc Vượng (2003), Văn hóa Việt Nam, tìm tòi và suy ngẫm, NXB Văn hóa.
67,
68. Vi.wikipedia.org/wiki/Danh_sách_quốc_gia_theo_mật_độ_dân_số .