ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA LỊCH SỬ
------
TIỂU LUẬN
VAI TRÒ VÀ VẤN ĐỀ KHAI THÁC, SỬ DỤNG CÁC NGUỒN SỬ LIỆU
TRONG NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ

1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Lịch sử, xét theo phương diện bản thể luận, là những gì đã xảy ra
trong quá trình phát triển của xã hội loài người và đồng thời nó cũng tồn
tại khách quan đối với chúng ta có muốn như thế nào thì nó cũng đã xảy
ra như vậy.
Vấn đề được đặt ra ở đây là, Lịch sử đã xảy ra và chúng ta nhận
thức nó như thế nào? Những căn cứ nào để cho ta nghiên cứu, nhận thức
được những gì đã xảy ra quá khứ? (Tất nhiên là không thể chính xác tuyệt
đối được).
Điểm quan trọng nhất của hoạt động nghiên cứu lịch sử là nhận thức
được quá khứ và nhận thức được lịch sử (một cách tiệm cận) thông qua
việc nghiên cứu lịch sử. Qua đó, nhà nghiên cứu có thể khái quát thành
những quy luật, những bài học lịch sử để phục vụ cho cuộc sống hiện tại.
Do lịch sử đã trải qua, cho nên con người không không thể quan sát trực
tiếp các sự kiện, quá trình lịch sử đó xảy ra, do đó việc nhận thức phải
dựa vào nhiều nguồn sử liệu khác nhau. Nói như vậy để chúng ta thấy
rằng, các nguồn sử liệu có vai trò cực kỳ quan trọng trong nghiên cứu lịch
sử, như nhà sử học Ba Lan J.iôpôlski đã viết: Nguồn sử liệu luôn là tài
sản quý giá nhất của nhà sử họ, không có nó ta không thể là nhà sử học.
Về vai trò của sử liệu đối với nghiên cứu lịch sử thì không phải bàn
cãi. Nếu xem một công trình nghiên cứu lịch sửlà một “món ăn” thì các

được mục đích của việc tìm hiểu đề tài này là giúp cho chúng tôi có được
một phương pháp khai thác, sử dụng các nguồn sử liệu một cách hợp lý.
Về sử liệu học nói chung, vai trò cũng như phương pháp khai thác,
sử dụng các nguồn sử liệu nói riêng đã có rất nhiều bài viết, nhiều tác giả
đề cập trong thời gian trước đây cũng như gần đây. Do đó, chúng tôi
không tham vọng đi tìm một phát hiện mới trong đề tài này mà chỉ trên cơ
sở các tài liệu thu thập được, cộng với những kiến thức, kinh nghiệm tiếp
thu được để hoàn thành đề tài. Trên cơ sở đó, chúng tôi cố gắng trình bày
3
một cách đầy đủ về vai trò của các nguồn sử liệu và vấn đề khai thác, sử
dụng chúng trong nghiên cứu lịch sử.
3. Kết cấu tiểu luận
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần tài liệu tham khảo, tiểu
luận “Vai trò và vấ đề khai thác, sử dụng các nguồn sử liệu trong nghiên
cứu lịch sử”.
4
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG I: CÁC NGUỒN SỬ LIỆU VÀ VAI TRÒ CỦA CHÚNG
TRONG NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ
Nghiên cứu lịch sử là hoạt động nhận thức quá khứ từ đơn giản đến
phức tạp, tổng hợp, từ cái biết đến khám phá cái chưa biết, từ cái chưa
hoàn thiện đến cái hoàn thiện hơn nhằm làm cho bức tranh lịch sử xây
dựng lại. Các nguồn sử liệu (hay tư liệu lịch sử) theo giáo trình “Phương
pháp luận sử học” (Nhà xuất bản ĐHSP Hà Nội) là “những di tích của quá
khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan hệ xã hội nhất định, mang trong
mình nó những dấu vết của quan hệ ấy, phản ánh trực tiếp và trừu tượng
hoá một mặt hoạt động nào đấy của con người”. Một sửliệu khi đã là kết
quả hoạt động của mục đích nhất định của con người sẽ cho phép chúng ta
có khả năng nghiên cứu nó trên các phương diện: Nguyên nhân nào mà sử
liệu xuất hiên? Sử liệu chiếm vị trí như thế nào trong diễn trình lịch sử?

viết qua ác kênh thông tin. Có thể nói nguồn tư liệu này chiếm khối lượng
lớn, rất phong phú và đặc biệt quan trọng, có lúc nó chiếm địa vị chủ yếu
trong các nguồn sử liệu. Đó là những tư liệu lịch sử đích thực như các bộ
sử biên niên, thông sử, hồi ký, các ghi chép lịch sử, văn bia, gia phả....
Nhìn chung, ưu điểm nổi bật của nó phản ánh tương đối toàn diện và chi
tiết các sự kiện, nhất là về đời sống chính trị, xã hội.
Nguồn sử liệu vật chất là những di tích vật chất hình thành trong
quá trình hoạt động sống của con người. Nguồn sử liệu này hết sức phong
phú đa dạng. Có thể nói ở đâu có con người sinh sống thì ở đó có dấu tích
vật chất để lại. Sử liệu vật chất rất quan trọng cho việc nghiên cứu mọi
thời kỳ, đặc biệt khi con người chưa có văn tự - thời tiền sử. Nguồn sử
liệu này cho chúng ta nhận thức trực tiếp những sự kiện trong quá khứ mà
nó là một mảng, một bộ phận của sự kiện - Nó có ưu điểm hơn nguồn sử
liệu chữ viết là ở chỗ, nó phản ánh khá trung thực và khách quan một mặt
nào đấy của cuộc sống. Không phải là khi có tài liệu thành văn mà chúng
ta bỏ qua nguồn sử liệu này, nó có thể bổ sung hoặc kiểm tra các tư liệu
6
thành văn. Tuy vậy nhược điểm lớn nhất là tự bản thân nó lại không nói
lên được nêu như nhà nghiên cứu không có phương pháp. Nhưng nếu biết
cách khai thác thì nó lại trở thành “hòn đá biết nói”.
Nguồn sử liệu truyền miệng, dân gian là loại được truyền từ thế hẹ
này sang thế hệ khac. Nó có thể là những câu chuyện truyền thuyết thần
thoại, trường ca... nó có vai trò quan trọng khi nghiên cứu về thời xa xưa
hoặc nghiên cứu lịch sử các dân tộc. Nguồn sử liệu này thường bị biến
dạng qua nhiều thế hệ, thiếu chính xác về không gian, thời gian và những
sự kiện được phản ánh trong đó. Tuy vậy, từ trong nội dung những câu
chuyện này luôn chứa đựng những cốt lõi lịch sử.
Nguồn sử liệu ngôn ngữ là tài liệu ghi chép, ngôn ngữ của dph,
những câu chuyện được truyền miệng. Căn cứ vào ngôn ngữ chúng ta có
thể tìm hiểu được qua khứ. Tìm hiểu ngôn ngữ chuyển biến về mặt từ