PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Lịch sử, xét theo phương diện bản thể luận, là những gì đã xảy ra trong
quá trình phát triển của xã hội loài người và đồng thời nó cũng tồn tại khách
quan đối với chúng ta có muốn như thế nào thì nó cũng đã xảy ra như vậy.
Vấn đề được đặt ra ở đây là, Lịch sử đã xảy ra và chúng ta nhận thức nó
như thế nào? Những căn cứ nào để cho ta nghiên cứu, nhận thức được những gì
đã xảy ra quá khứ? (Tất nhiên là không thể chính xác tuyệt đối được).
Điểm quan trọng nhất của hoạt động nghiên cứu lịch sử là nhận thức được
quá khứ và nhận thức được lịch sử (một cách tiệm cận) thông qua việc nghiên
cứu lịch sử. Qua đó, nhà nghiên cứu có thể khái quát thành những quy luật,
những bài học lịch sử để phục vụ cho cuộc sống hiện tại. Do lịch sử đã trải qua,
cho nên con người không không thể quan sát trực tiếp các sự kiện, quá trình lịch
sử đó xảy ra, do đó việc nhận thức phải dựa vào nhiều nguồn sử liệu khác nhau.
Nói như vậy để chúng ta thấy rằng, các nguồn sử liệu có vai trò cực kỳ quan
trọng trong nghiên cứu lịch sử, như nhà sử học Ba Lan J.iôpôlski đã viết: Nguồn
sử liệu luôn là tài sản quý giá nhất của nhà sử họ, không có nó ta không thể là
nhà sử học.
Về vai trò của sử liệu đối với nghiên cứu lịch sử thì không phải bàn cãi.
Nếu xem một công trình nghiên cứu lịch sửlà một “món ăn” thì các nguồn sử
liệu chính là những sản phẩm, những gia vị để “chế biến” nên món ăn đó.
Nhưng xung quanh vấn đề khai thác, sử dụng tư liệu cũng có nhiều vấn đề được
đưa ra. Đặc biệt là đối với những nhà nghiên cứu vừa mới “chập chững vào
nghề” hay là với các sinh viên nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử nói chung thì công
tác sử liệu của họ cũng còn có những thiếu sót nhất định. Mà thiêu sót lớn nhất
chính là việc đánh giá không đúng vai trò của các nguồn sử liệu khác nhau cũng
như trong công thức thu thập, xử lý, phê phán.... sử liệu.
Có thể thấy ý nghĩa thực tiễn nhất của việc nghiên cứu đề tài này chính là
tác dụng thực tiễn của nó đối với chúng tôi. Trong điều kiện thực tiễn chưa được
tiếp cận một cách đầy đủ về công tác sử liệu cũng như có rất ít điều kiện nghiên
1

2
PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG I: CÁC NGUỒN SỬ LIỆU VÀ VAI TRÒ CỦA CHÚNG
TRONG NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ
Nghiên cứu lịch sử là hoạt động nhận thức quá khứ từ đơn giản đến phức
tạp, tổng hợp, từ cái biết đến khám phá cái chưa biết, từ cái chưa hoàn thiện đến
cái hoàn thiện hơn nhằm làm cho bức tranh lịch sử xây dựng lại. Các nguồn sử
liệu (hay tư liệu lịch sử) theo giáo trình “Phương pháp luận sử học” (Nhà xuất
bản ĐHSP Hà Nội) là “những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của
quan hệ xã hội nhất định, mang trong mình nó những dấu vết của quan hệ ấy,
phản ánh trực tiếp và trừu tượng hoá một mặt hoạt động nào đấy của con
người”. Một sửliệu khi đã là kết quả hoạt động của mục đích nhất định của con
người sẽ cho phép chúng ta có khả năng nghiên cứu nó trên các phương diện:
Nguyên nhân nào mà sử liệu xuất hiên? Sử liệu chiếm vị trí như thế nào trong
diễn trình lịch sử? trên cơ sở đó, nắm được quy luật ra đời khách quan sử liệu sẽ
tạo tạo tiền đề cno việc giải thích nội dung sử liệu.
Các nguồn sử liệu ngày càng phong phú cùng với sự phát triển của xã hội
và của yêu cầu của sử phát triển khoa học lịch sử. Khi nhà nghiên cứu lịch sử
chỉ chú ý đến đời sống chính trị thì các tài liệu như văn bản pháp luật, văn kiện
ngoại giao chiếm vị trí quan trọng, khi lịch sử là lịch sử của các vương triều và
tầng lớp thượng lưu thì tư liệu là những ghi chép, câu chuyện liên quan đến họ,
sau đó khi phản ánh đời sống kinh tế, phản ánh cuộc sống của các tầng lớp nhân
dân lao động thì các nguồn tư liệu mới được đưa vào nhiều hơn. Tư liệu lịch sử
là sản phẩm của hoạt động của con người, nó xuất hiện như một hiện tượng xã
hội, nhằm phục vụ cho một mục đích, một nhu cầu nào đó của xã hội đương thời
và tồn tại như những di tích, dấu vết của hoàn cảnh lịch sử cụ thể đã qua. Trong
một thời gian dài trước đây, một số nhà sử học đã từng cho rằng chỉ có những tài
liệu thành văn mới có thể được dùng làm tư liệu lịch sử. Đến nay có thể xuất
phát từ chỗ, việc tiếp xúc, làm việc với các nguồn sử liệu khác ngoài thành văn
dường như là khó khăn với họ. Hoặc như ở nưcớ ta, trong nhiều đề tài nghiên

4
Nguồn sử liệu truyền miệng, dân gian là loại được truyền từ thế hẹ này
sang thế hệ khac. Nó có thể là những câu chuyện truyền thuyết thần thoại,
trường ca... nó có vai trò quan trọng khi nghiên cứu về thời xa xưa hoặc nghiên
cứu lịch sử các dân tộc. Nguồn sử liệu này thường bị biến dạng qua nhiều thế hệ,
thiếu chính xác về không gian, thời gian và những sự kiện được phản ánh trong
đó. Tuy vậy, từ trong nội dung những câu chuyện này luôn chứa đựng những cốt
lõi lịch sử.
Nguồn sử liệu ngôn ngữ là tài liệu ghi chép, ngôn ngữ của dph, những câu
chuyện được truyền miệng. Căn cứ vào ngôn ngữ chúng ta có thể tìm hiểu được
qua khứ. Tìm hiểu ngôn ngữ chuyển biến về mặt từ vựng, ngữ âm, ngữ pháp
chúng ta sẽ bắt gặp những sự kiện hay quá trình lịch sử được phản ánh trong đó.
Nguồn sử liệu dân tộc học là đối tượng của dân tộc học, đó là những vật
thật, chứ viết, những câu chuyện truyền miệng thu được qua các cuộc khảo sát
dân tộc học. Nghiên cứu những tàn dư trong hoạt động để nhận thức được quá
khứ. No có thể cung cấp những đặc điểm sinh hoạt văn hoá của dân tộc, từ đó
mà tìm hiểu lịch sử văn hoá; hay cung cấp cho ta mối quan hệ giữa các dân tộc,
dựng lại hoạt động văn hoá và sự kiện kinh tế.
Nguồn sử liệu ghi âm, ghi hình là loại quan trọng, cho ta nhận thức trực
tiếp về quá khứ thông qua việc nghiên cứu hình ảnh được ghi lại trên sử liệu.
Trong thời đại hiện nay, nguồn sử liệu này càng được sử dụng nhiều trong
nghiên cứu, đặc biệt là nó giúp ích rất nhiều trong việc nghiên cứu lịch sử hiện
đại.
Sáu nguồn sử liệu trên là tất cả những gì giúp chúng ta có thể khai thác
được những thông tin về các ự kiện lịch sử. Qua việc nghiên cứu toàn diện các
nguồn sử liệu, chúng ta có thể tìm được những thông tin lịch sử tương đối chính
xác và chân thực phục vụ cho việc nghiên cứu một giai đoạn, một sự kiện lịch sử
hay một danh nhân nào đó. Nhờ vậy, mới tái hiện được bức tranh xã hội quá khứ
một cách chính xác. Khi nghiên cứu lịch sử, chúng ta phải sử dụng đến mức tối
đa các nguồn sử liệu, không được tuyệt đôi hoá hay chỉ căn cứ vào một nguồn

mới trong những tư liệu cũ) thì công trình nghiên cứu sẽ càng thành công. Tránh
6