LỜI MỞ ĐẦU
Lịch sử Việt Nam qua suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước đã trải
nhiều triều đại phong kiến. Mỗi triều đại đều mang dấu ấn riêng nhưng gặp nhau
ở điểm chung là luôn lập ngôi Thái tử là người kế vị vương quyền khi vua cha
qua đời hoặc nhường ngôi. Quan niệm thế tục được duy trì từ đời này qua đời
khác theo kiểu cha truyền con nối. Các vị hoàng đế thường chọn trong số các
con trai của mình một người có đủ tài trí lập lên làm thái tử, sau khi vua cha
nhường ngôi sẽ lên làm vua, tiếp tục cai trị đất nước, duy trì vương quyền của
dòng họ.
Đông cung Cảnh là một trong số những hoàng tử có những nét khác biệt
so với các hoàng tử khác. Hoàng tử đã qua đời khi chưa một ngày lên ngai vàng.
Cuộc đời hoàng tử không dài, và vì chưa lên ngôi vua nên sử sách ghi lại về
hoàng tử cũng rất hạn chế. Vấn đề đặt ra ở đây gây khá nhiều tranh cãi: cuộc đời
và di nghiệp của ông như thế nào? Bản thân tôi là thế hệ hậu thế, quan tâm đến
vấn đề cha ông, muốn góp phần nhỏ sức mình vào dòng chảy chung tìm về
nguồn cội.
Sử sách ghi lại diễn biến thời kỳ này khá đầy đủ, do nhà Nguyễn sau khi
giành chính quyền đã quan tâm đến việc chép lại sử cha ông. Một cơ quan
chuyên về việc này được thành lập, biên soạn cuốn Đại Nam Thực Lục-bộ sử của
Quốc sử quán triều Nguyễn, mục đích là ghi lại chân thực về lịch sử triều đại
nhà Nguyễn từ thời chúa Nguyễn Hoàng di dân khai hoang vùng Thuận Quảng
đến năm Gia Long thứ 18, 1819.
Với niềm đam mê tìm hiểu về nhà Nguyễn cùng sự giúp đỡ nhiệt tình của
các thầy cô, các bạn, đặc biệt là, đã giúp tôi thực hiện đề tài: Đông cung hoàng
tử Cảnh qua Đại Nam Thực Lục. Do khuôn khổ của một bài niên luận và lượng
kiến thức của cá nhân chưa thật đầy đủ, bài viết chắc chắn không tránh khỏi
những thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý và trao đổi của mọi người để bài
viết hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn!
1
NỘI DUNG
1. Vài nét về lịch sử Việt Nam giai đoạn 1771-1802

Nguyễn Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu là Gia Long, tiếp tục thời kỳ trị vì bị
đứt quãng của các chúa Nguyễn trước đây. Đóng góp vào sự nghiệp chung ấy
phải kể đến công lao của rất nhiều vị danh tướng, sự viện trợ của phương Tây
trong đó nổi lên vai trò của Bá Đa Lộc. Dưới danh nghĩa truyền giáo, Bá Đa Lộc
như là "sứ giả của hai nước". Cho nên khi phong trào giao thương Âu-Á vẫn tiếp
tục mà nhà Tây Sơn bị ném sang bên lề một phần nào thì Gia Định thay mặt Đại
Việt nhận lãnh tất cả những ưu thế được đưa đến. Tất nhiên họ đến và mang
theo cả văn hoá của họ. Bá-đa-lộc mang hoàng tử Cảnh đi cầu viện, đem về Gia
Định không phải chỉ một hiệp ước tuy không thi hành nhưng cũng kêu gọi người
tới mà còn một ông hoàng trừ nhị biết đọc kinh và quả quyết hứa rằng sứ mệnh
của ông là'làm cho dân chúng tôi trở lại đạo". Đặt trong bối cảnh chung của lịch
sử lúc này, cuộc đời Hoàng tử Cảnh đã có những biến động, nhất là từ khi ông
theo Bá-đa-lộc. Tuy mất sớm nhưng những năm tháng tuổi trẻ ông cũng đã đóng
góp rất nhiều trong quá trình giành lại vương triều Nguyễn. Cùng lật lại sách sử
cũ, mà chính yếu ở đây là qua Đại Nam Thực Lục chúng ta sẽ có cái nhìn toàn
diện hơn.
3
2. Đông cung Hoàng tử Cảnh
2. 1. Cuộc đời và thân thế hoàng tử
Đại Nam Thực Lục có chép về hoàn cảnh ra đời của hoàng tử Cảnh khá rõ
nét: "Năm Canh Tý, lại năm thứ 1 [1780] (Lê - Cảnh Hưng năm thứ 41, Thanh
-Càn Long năm thứ 45, năm ấy vua mới lên ngôi nên lại chép năm thứ 1) mùa
xuân, tháng Giêng, ngày Quý Mão, vua lên ngôi vương. Tháng 3, ngày Tân Tỵ,
hoàng tử cả Cảnh (tức là Anh Duệ Hoàng thái tử) sinh, do nguyên phi Tống thị
(tức là Thừa thiên Cao hoàng hậu ;phi là con gái ngoại tả chưởng dinh Tống
Phước Khuông, tổ tiên là người Bùi Xá, huyện Tống Sơn, buổi đầu theo Thái tổ
vào Nam trấn, ở tại An Quán dinh Quảng Nam. Khi Duệ Tông vào Nam, phi
theo Phước Khuông vào Gia Định. Năm Mậu tuất vua sửa lễ cưới, tấn phong
làm nguyên phi). "
1

quan, lịch số trời tất ở con đó. Nay lập làm Đông cung Cảnh quận công, để
thống nhất lòng dân, hợp lời nghị luận. Phải làm cho tâm đức xứng ánh sáng của
Tiền tinh
(1)
; khiến cho người đời thấm ơn sâu của Tiểu hải
(2)
. Mưu hay để cho
con cháu, hoa vàng rõ như nhật nguyệt sáng thêm; điềm lành vun đắp cơ đồ, lịch
ngọc dài như càn khôn muôn thuở”.
Rõ ràng việc Hoàng tử Cảnh được sắc phong làm hoàng tử là mong muốn
của Nguyễn Ánh dựa trên thực tế con người và tài năng ,cả những thăng trầm đã
có trong cuộc đời của ông. Việc để ông làm con tin đi cùng Bá-đa-lộc sang cầu
cứu vua Pháp cũng chứng tỏ tầm quan trọng của ông trong con mắt vua Nguyễn
Ánh, là người được chọn sẽ nối nghiệp cơ đồ sau này.
2.2. Sự nghiệp của Đông cung Hoàng tử Cảnh
Những năm tháng sống trên đất khách quê người, tiếp xúc với một nền
văn hoá hoàn toàn xa lạ so với khuôn phép đạo lý của vương triều, Hoàng tử
Cảnh đã tiếp thu đạo giáo-thứ đạo bị coi là"tả đạo" ở xứ An Nam này, mà biểu
hiện rõ nhất, gây bàng hoàng cho cả vương triều Nguyễn Ánh là việc ông nhất
định không chịu quỳ lạy trước tổ tiên. Chính vì vậy việc quan trọng nhất lúc này
là làm sao kéo hoàng tử trở về với nguồn cội bản gốc cha ông và ngăn cách bớt
sự gần gũi với các cha cố, cha đạo (ở đây người có ảnh hưởng lớn nhất đến
hoàng tử chính là Bá-đa-lộc). Sau những nỗ lực nhất định, ông cũng đã quay trở
lại đúng với bản chất của một ông hoàng Đông phương, học kinh thư lễ nghĩa và
có 3 vợ - thay vì tuyên bố theo đạo và sẽ đưa đất nước này theo đạo như ban đầu
mới trở về.
(
1, 2. Tiền tinh là sao trước; Tiểu hải là biển nhỏ, đều chỉ ngôi Thái tử.
5
Hoàng tử dần được vua cha ban cho quyền lực và tham gia trực tiếp vào

Đại Nam Thực Lục.Tập 1, phần 7, trang 303
4
Đại Nam Thực Lục, tập 1, quyển 10, trang 417
6
"Đông cung Cảnh cho quân đi đánh giặc ở La Qua, giết được voi giặc,
giặc vỡ chạy. Báo tin thắng trận"
5
Bộ binh của Đông cung từ thượng đạo đánh úp phá được ba bảo Hà Nha,
Thị Dã và Chủ Sơn, bắt được hơn 2. 000 quân giặc.
6
Sau vua truyền ông về trấn Gia Định. Cuộc đời ông chỉ kéo dài được đến
năm 22 tuổi thì mất, truy đặt thụy là Anh duệ hoàng thái tử (năm Gia Long thứ
4).
5
Đại Nam Thực Lục, tập 1, quyển 8, trang 353-354
6
Đại Nam Thực Lục, tập 1, quyển 7, trang 309-310
7
KẾT LUẬN
Có thể thấy cuộc đời hoàng tử Cảnh không dài so với một đời người
nhưng ông cũng đã trải qua nhiều thăng trầm, tham gia trực tiếp vào cuộc chiến
giữa triều Tây Sơn và Nguyễn Ánh, được sắc phong làm Đông cung hoàng tử
chờ ngày lên ngôi kế vị ngai vàng.
Những tưởng Hoàng tử Cảnh qua 4 năm tuổi thơ sống bên Bá-đa-lộc
(đồng thời cũng là một cố vấn trực tiếp mang đến cho Nguyễn Ánh những thành
tựu của phương Tây), cũng như bao đứa trẻ khác đã theo khuynh hướng tự nhiên
mà hướng về Thiên Chúa giáo. Nhưng cuối cùng ông vẫn trở về đúng nghĩa một
ông hoàng Đông phương. Điều này hoàn toàn có thể lý giải được, theo như lời
bà Thái hậu: "Có gì lạ đâu, thằng bé vừa mới về chưa nhận được chút giáo dục
phong tục của ta, chỉ thấy toàn những điều trái lại thì làm sao nó làm theo lời ta

cạnh hoàng tử nhưng cũng dần tách ông,tách khỏi ảnh hưởng của đạo với đông
cung Cảnh.Điều đó lỳ giải vì sao traong thời gian đầu ông ta luôn cận kề hoàng
tử, về sau lại ít xuất hiện hoặc tìm cớ thoái thác đi theo Đông cung Cảnh hành
quân chinh chiến. Có thể nói cuối cùng thì truyền thống vẫn chiến thắng sự du
nhập mới,hoàng tử vẫn trở về theo Nho gia.
9
PHỤ LỤC
Hoàng tổ ta là Thánh tổ Nhân hoàng đế, ngửa trông công trước, tỏ rõ phép
đời, năm Minh Mệnh thứ 2 mở đặt Sử quán, sai quan soạn sách Liệt thánh thực
lục, chia ra từng kỷ, từ Thái tổ Gia dụ hoàng đế đến Hiếu định hoàng đế làm
Tiền biên, tỏ rõ nguyên ủy của đức nhà ; từ Thế tổ Cao hoàng đế trung hưng về
sau làm Chính biên, để nêu lớn cái nghĩa nhất thống. Cân nhắc thể lệ, quyết định
tự ý trên, thật là cách đúng đắn của nghìn xưa, để làm phép cho muôn đời noi
theo vậy.
Hoàng khảo ta là Hiến tổ Chương hoàng đế, xa noi lòng hiếu, lo rạng
gương xưa, khi mới lên ngôi, rộng tìm sách cũ, đầu mở Sử cục, sai nho thần vào
quán biên chép cho có chuyên trách, các tổng tài đại thần qua lại sửa chữa cho
chóng thành công. Mấy lần đã soạn dạng bản dâng trình, và kính vâng sửa định
càng được tinh tế.
Thiệu Trị năm thứ 4 [1844], sách Liệt thánh thực lục tiền biên hoàn
thành. Sai đem khắc in, đóng thành từng quyển, đã đem chứa vào kho sách
Hoàng sử rồi. Duy bộ Thực lục chính biên về Thế tổ Cao hoàng đế đã hai ba lần
sắc bảo, gia công cứu xét nhuận chính, để đợi in tiếp. Tính từ năm Minh Mệnh
thứ 2 cho đến năm Triệu Trị thứ 7, trải 27 năm, mấy lần soạn chép mới được
thành biên, nay đã hoàn bị. Nhận thấy thánh nhân lưu ý việc soạn chép sử sách,
thực là thận trọng đến thế ! Nay ta đức mỏng gánh chịu nghiệp to, nghĩ công
sách nghiệp đã khó khăn, lo việc thủ thành cũng không dễ. Kính nghĩ, bộ sử này
trải từ hoàng tổ và hoàng khảo ta trước sau xét định, đối với bao nhiêu mối lớn
phép lớn trong sự sáng nghiệp, bao nhiêu công đức thần thánh rất cao rất dày
của Thế tổ Cao hoàng đế ta, thực đã rõ như trăng sao, vang lừng trời đất, cần