B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP.HCM NGUYN QUYT CÁC NHÂN T NH HNG
N ÓI NGHÈO
TI CÁC H GIA ÌNH HUYN TÂN PHÚ
TNH NG NAI
7 KT CU CA TÀI 4
Chng 1: 5
C S LÝ LUN VÀ THC TIN CA NGHÈO ÓI
1.1 KHÁI NIM V NGHÈO ÓI 5
1.2 PHÂN LOI NGHÈO ÓI 6
1.2.1 Nghèo tuyt đi 6
1.2.2 Nghèo tng đi 6
1.3 PHNG PHÁP XÁC NH I TNG NGHÈO HIN NAY 7
1.3.1 Chi tiêu h gia đình 7
1.3.2 V bn đ nghèo 7
1.3.3 Phng pháp da vào thu nhp 8
1.3.4 Phân loi đa phng 8
1.3.5 Phng pháp t đánh giá 9
1.3.6 Xp hng giàu nghèo 9
1.4 NGUYÊN NHÂN CA NGHÈO ÓI 10
1.4.1 C s h tng thp kém 10
1.4.2 Thiu đt 11
1.4.3 Trình đ hc vn 11
1.4.4 Bnh tt 11
1.4.5 ông con, t l ph thuc cao 11
1.4.6 Kh nng tip cn các ngun vn chính thc b hn ch 12
1.4.7 Ri ro v thiên tai 12
1.4.8 Tâm lý li ca ngi nghèo 12
1.4.9 Thiu vic làm 13
1.4.10 Vòng lun qun ca nghèo đói 13
1.5 TNG QUAN V TÌNH HÌNH NGHÈO ÓI CA TH GII 14
1.5.1 Thc trng nghèo đói th gii 14
1.5.2 Kinh nghim gim nghèo ca mt s nc trên th gii 16
1.6 TNG QUAN V TÌNH HÌNH NGHÈO ÓI CA VIT NAM 23
1.6.1 Thc trng nghèo đói và chính sách gim nghèo ca Vit Nam trong
2.5.3 Nhóm nhân t th ba: iu kin t nhiên và c ch chính sách 42
2.5.4 Quy mô h và trình đ hc vn và trình trng nghèo đói ca ngi dân
huyn Tân Phú 44
2.5.4.1 Nhân khu và t l ph thuc 44
2.5.4.2 Nghèo theo trình đ hc vn 45
2.5.5 Ngh nghip ca ch h 47
2.5.6. Gii tính ca ch h 48
2.5.7. Kh nng tip cn các ngun lc xã hi và điu kin sinh sng c bn 49
2.5.7.1. t đai 49
2.5.7.2. C s h tng và điu kin sng 50
2.5.8 Nhng chi tiêu c bn ca h gia đình ti huyn Tân Phú 55
2.6. KT QU MÔ HÌNH KINH T LNG 57
2.6.1 Kt qu c lng tham s mô hình đánh giá tác đng ca các nhân t
đn chi tiêu bình quân hng nm ca h gia đình ti huyn Tân Phú 57
2.6.2 Kt qu c lng tham s mô hình probit đánh giá tác đng ca các
nhân t đn xác sut nghèo ti huyn Tân Phú 58
2.7 KT LUN 61
Chng 3: 65
GI Ý CHÍNH SÁCH GIM ÓI NGHÈO TI HUYN TÂN PHÚ
3.1 Cho vay vn đ phát trin sn xut nông nghip 62
3.2 Gii pháp v vn đ giáo dc đào to 64
3.3 To vic làm cho ngi nghèo m rng th trng lao đng 66
3.4 Gim khong cách nông thôn và thành th 67
3.5 Nâng cao ý thc thoát nghèo 68
TÀI LIU THAM KHO 72
PH LC 75
DANH MC BNG
Bng 1.1: T l nghèo và khong cách nghèo 27
Bng 2.1: Danh sách các xã đc chn điu tra 34
Bng 2.2: Phân tích chi tiêu bình quân hng nm 41
Bng 2.3: Phn trm nhân t tác đng ti nghèo đói huyn Tân Phú 43
Bng 2.4: Quy mô h chia theo nhóm chi tiêu bình quân 44
Bng 2.5: Dân s trung bình thành th và nông thôn 44
Bng 2.6: Trình đ hc vn ca ch h 45
Bng 2.7: Ngh nghip phân theo nhóm h 47
Bng 2.8: Vic làm và ngi nghèo thng đi làm thuê 48
Bng 2.9: Chi tiêu bình quân đu ngi phân theo gii tính ch h 48
Bng 2.10: T l suy dinh dng theo hc vn ca bà m 49
Bng 1.11: Din tích đt trung bình ca h 50
Bng 2.12: Khong cách đn trung tâm mua bán gn nht 51
1
M U
1. VN NGHIÊN CU
ói nghèo đc coi là vn nn xã hi bi vì đó là mt vt thng n sâu vào
mi phng din ca đi sng vn hóa xã hi. Nó bao gm s thiu thn các dch
v giáo dc, y t, v sinh, đng giao thông Hn na, đó còn là s nghèo nàn v
tinh thn làm cho ngi ta càng lún sâu vào s tuyt vng, bt lc, th và nhút
nhát. ói nghèo hin nay là mt trong nhng vn đ mang tính toàn cu, không còn
là vn đ riêng ca mt vùng lãnh th, mt quc gia c th nào. Các quc gia đã,
đang và cha phát trin đu có mi quan tâm gii quyt vn đ đói nghèo theo
nhng hình thc khác nhau. Vit Nam, trong nhng nm gn đây quá trình phát
trin kinh t-xã hi đu hàm cha hu ht các mc tiêu quan trng này và đu
hng v các chin lc xóa đói gim nghèo. Xóa đói gim nghèo đc nhà nc
đnh hng xác đnh nh mt chính sách quan trng, chính sách này không đng
ngha vi vic ban phát, hay cho tng mà là mt trng trách, trách nhim và là mt
đo lý chung ca dân tc Vit Nam “lá lành đùm lá rách”.
T khi bt đu đi mi, tng trng ca kinh t Vit Nam luôn đi đôi vi gim
nghèo, thành qu gim nghèo ca Vit Nam đc cng đng quc t đánh giá cao.
Nhng so vi yêu cu, Vit Nam vn còn không ít khó khn trong vic nâng cao
cht lng, bo v tính bn vng ca tng trng và xóa đói gim nghèo. Vic xóa
đói gim nghèo có lúc, có ni cha thc hin đng b và thng xuyên, bn thân
ngi nghèo vn còn mang nng t tng li, trông ch. Vì vy, vn đ gim
nghèo đang còn là vn đ thách thc, đc bit là nhng vùng sâu, vùng xa, vùng
có đng bào thiu s.
Mt khác, nc ta đang trong thi k đy mnh công nghip hóa, hin đi hóa,
thc hin mc tiêu dân giàu, nc mnh, xã hi công bng, dân ch, vn minh. Hn
na, không th xóa đc vn nn nghèo đói bng cách loi b nhng triu chng
ca nó mà phi tn công vào nhng nhân t to nên nó. Cho nên, công tác xóa đói
gim nghèo cn phi quan tâm đc bit đ tuyên chin vi đói nghèo, phi thc hin
này?
3
4. GI THUYT NGHIÊN CU
Trình đ hc vn ca ch h, gii tính, gia đình có đông con, thiu đt sn
xut, thiu vic làm, không tip cn đc ngun vn vay chính thc và ví trí đa lý
là các nhân t chính nh hng đn vic tng thu nhp và s đói nghèo ca các h
dân khu vc huyn Tân Phú, tnh ng Nai.
Trình đ hc vn ca ch h, gii tính, gia đình có đông con, thiu đt sn
xut, thiu vic làm, không tip cn đc ngun vn vay chính thc và ví trí đa lý
là là s khác bit ln nht gia nhng h nghèo và không nghèo khu vc huyn
Tân Phú, tnh ng Nai.
5. PHNG PHÁP NGHIÊN CU
Phng pháp thng kê mô t: Cn c vào đ th, biu đ và các bng biu, kt
hp vi phng pháp so sánh đ tìm ra s khác bit v điu kin vn hóa, vic làm,
thu nhp gia đa bàn huyn Tân Phú so vi các vùng khác.
Phng pháp đnh lng: Xây dng mô hình kinh t lng tìm ra mi quan h
gia thu nhp (chi tiêu) vi các bin nh vic làm, đt đai, ngh nghip… T mô
hình này s tìm ra nhng nhân t chính tác đng ti mc sng ca dân c trong đa
bàn nghiên cu. Ngoài vic tìm ra nhng nhân t tác đng đn thu nhp (chi tiêu),
mô hình Probit đc s dng, nhm c lng các nhân t kinh t tác đng đn xác
sut ri vào ngng nghèo ca các h dân c, t đó làm cn c khoa hc gi ý
chính sách giúp lãnh đo đa phng xóa đói gim nghèo bn vng.
Phng pháp điu tra xã hi hc: Thc hin điu tra các h dân trên đa bàn
huyn Tân Phú vi các tiêu thc ch yu: vic làm, ngh nghip, gii tính, mc chi
tiêu, y t, giáo dc…Phng pháp này, kt qu thu đc b s liu dùng cho phân
tích trong mô hình kinh t lng.
6. Ý NGHA KHOA HC VÀ NHNG ÓNG GÓP CA TÀI
H thng hoá và làm sáng t nhng vn đ lý lun và thc tin v s tác đng
ca các nhân t đn đói nghèo.
Tng kt kinh nghim xóa đói gim nghèo mt s nc trên th gii và rút
thng nht khái nim nghèo đói: nghèo kh là tình trng mt b phn dân c không
có kh nng tha mãn nhng nhu cu c bn ca con ngi, nhu cu y ph thuc
vào trình đ phát trin kinh t - xã hi và phong tc tâp quán tng vùng mà nhng
phong tc y đc xã hi công nhn.
Theo Solages (1996), nghèo kh cùng cc là mt điu kin sng b hn ch bi
suy dinh dng, mù ch, bnh tt, môi trng b ô nhim, t l t vong ca tr s
sinh cao, tui th thp, còn t hi hn so vi bt k đnh ngha nào kh d chp nhn
đc v mt cuc sng bình d nht ca mt con ngi.
Theo ngi đng đu t chc lao đng quc t (ILO) nm 1998, ông Abaipia
Sen, nghèo đói là s thiu c hi la chn tham gia vào quá trình phát trin ca
cng đng.
Trong nhn thc ca ngi Vit Nam khi nói ti nghèo đói mi ngi hiu
rng, đó là tình trng “cm không đ no, áo không đ mc con cái không đc hc
hành t t, m đau không có tin tr bnh, nhà ca tm b, không có đt đai đ sn
xut…”.
n nay khái nim nghèo đói vn cha đc hiu mt cách thng nht bi các
tiêu chí v cht và v lng, giàu và nghèo là hai khái nim có ý ngha trái ngc
nhau. Theo t đin Ting Vit, vin ngôn ng hc “nghèo là tình trng không có
6
hoc có rt ít nhng gì thuc v yêu cu ti thiu ca đi sng vt cht, nghèo trái
ngc vi giàu”.
Qua mt s khái nim và nhn thc v nghèo đói đã nêu trên cho thy không
có chun nghèo chung cho tt c các quc gia, các khu vc, vì chúng ph thuc vào
trình đ phát trin kinh t - xã hi, phong tc tp quán ca tng vùng đó là s thay
đi theo không gian và thi gian. Do đó, chun nghèo cng là mt đi lng thay
đi theo không gian và thi gian ch không phi là đi lng bt bin.
1.2. PHÂN LOI NGHÈO ÓI
1.2.1. Nghèo tuyt đi
Nghèo tuyt đi là tình trng mt b phn dân c không có kh nng tha mãn
các nhu cu n, mc, , v sinh, y t, giáo dc. ó là mc tn ti ti thiu đ duy trì
Bc 2: Xác đnh nhu cu chi tiêu phi lng thc, đi vi nhóm giàu thì chi
cho lng thc và phi lng thc là bng nhau (50%), đi vi nhóm nghèo thì
(70%) chi cho lng thc và phi lng thc (30%).
Bc 3: Xác đnh tng nhu cu chi tiêu cho lng thc và phi lng thc.
Tng nhu cu đó chính là chun nghèo. Ngi có thu nhp thp hn chun nghèo
đc xp vào nhóm ngi nghèo.
u đim ca phng pháp này là phn ánh sát thc t cuc sng ca ngi
nghèo, c s khoa hc, mc đ tin cy cao, nhiu quc gia áp dng. Tuy vy, bên
cnh nhng u đim thì phng pháp này cng bc l mt s nhc đim, đ khai
thác đc s liu chi tiêu h gia đình thì cn phi kho sát phng vn trc tip, c
mu đòi hi phi ln đ đm bo đ tin cy cao. Cho nên đây là vn đ tn kém v
mt thi gian, tin bc và ngun lc. Phng pháp này tht s có tác dng khi áp
dng cp tnh tr lên hn ch đáng k khi áp dng cp thp hn.
1.3.2. V bn đ nghèo
Phng pháp này kt hp gia phng vn sâu ca điu tra h vi phm vi rng
ca tng điu tra dân s. Nhng cuc điu tra h nh iu Tra Mc Sng H Gia
ình, thu thp thông tin không ch v chi tiêu ca h mà còn c v mt s các bin
khác, nh quy mô, thành phn ca h, trình đ hc vn ca các thành viên trong
8
h,… Còn tng điu tra dân s không hi v chi tiêu, nhng li bao gm nhng
thông tin v nhiu bin s k trên. Phng pháp v bn đ nghèo là gn hai công c
thng kê này tin hành theo ba bc chính.
Bc th 1: Xác đnh mt lot các bin s chung ca 2 cuc điu tra trong
cùng k.
Bc th 2: Tin hành phân tích thng kê đ đánh giá mi quan h gia mc
chi tiêu bình quân đu ngi vi nhng bin s này.
Bc th 3: S dng nhng kt qu t phân tích này đ d báo chi tiêu ca
nhng h có trong tng điu tra dân s. Mc chi tiêu d báo này dùng đ đánh giá
xem mt h có nghèo hay không.
Phng pháp này đc xem là mt trong nhng phng pháp đo lng đói
xp vào din nghèo. Do đó, vn đ là bàn xem ai s nhn đc nhng khon tr
giúp đó. Phng pháp ca BLTBXH ch đc s dng mi khi không đt đc s
nht trí liu mt h này hay mt h khác s đc nhn tr cp.
Nhc đim ca phng pháp này là thiu mt quy tc cht ch đ xác đnh h
nghèo và vic đánh giá cp thôn có tht s chính xác tìm ra h nghèo hay không,
đó là vn đ không chc chn. Mt nhc đim na là nó hoàn toàn loi b mt s
h ra khi vic xem xét phân loi. Nhng h b coi là không chu chm ch lao đng
hoc không có trách nhim xã hi him khi đc tr giúp, thm chí không đc lit
vào nhng danh sách nhng h nghèo.
1.3.5. Phng pháp t đánh giá
Trong phng pháp này, các h đc yêu cu t đánh giá v hin trng nghèo
ca mình. Không có hng dn gì v nhng tiêu chí đ da vào đó mà đánh giá, do
đó cách làm này hoàn toàn mang tính ch quan.
Nhc đim ca phng pháp này là không th to ra nhng t l nghèo có th
so sánh gia các xã, các huyn hoc các tnh. Mt bt cp na là nó có th d b
ngi tr li làm cho sai lch. Nu tr giúp s đc cung cp cho nhng h đánh
giá mình nghèo, thì ai cng có đng c làm nh vy. do đó t đánh giá là mt
phng pháp nghiên cu có ích, nhng không phi là mt c ch tt đ xác đnh đi
tng nghèo.
1.3.6. Xp hng giàu nghèo
Phng pháp này đc áp dng nhiu nht trong PPA (Participatory Poverty
Assessment), bao gm tp hp nhng nhn xét v hin trng tt c các h trong
cng đng. Vit Nam cng đng tiêu biu chính là thôn. Mt t l đáng k, các
10
h trong cng đng s tp hp nhau li đ xp th t, hoc là phân loi tt c các h
trong đó. Trong nhng PPA đc thc hin, nhng ngi tham d đc chn sao
cho có đ nam, n, ngi già, ngi tr, ngi nghèo và ngi không nghèo.
i din chính quyn đa phng thng là nhng trng thôn. Vic phân loi
h thng đc thc hin thông qua phân loi nhóm nhm ch ra nhng đc tính
ca ngi nghèo. Sau đó nhng t phiu có ghi tên tt c các h trong thôn đc
Nam. Trong khi đó din tích đt nông nghip li rt thp khong 1.150m
2
/ ngi
(tính toán t s liu TCTK, 2009), din tích đt manh mún, nh l, nng sut lao
đng nông nghip thp so vi các ngành khác, tình trng nc bin dâng, đô th
hóa, dành đt nông nghip cho các d án phát trin khu công nghip… Làm cho
din tích đt nông nghip vn đã ít nay ngày càng b thu hp, dn đn ngun thu t
đt nông nghip ngày càng thp hn. Do đó, thiu đt cng là mt nguyên nhân gây
nên nghèo đói ti Vit Nam.
1.4.3. Trình đ hc vn
Trình đ hc vn là mt nguyên nhân c bn gây nên s nghèo đói. Theo
Michael P.Todaro (1997), trình đ hc vn và mc sng có mi quan h tng quan
thun. Ngha là, nhng ngi có trình đ hc vn cao thì h có c hi kim đc
vic làm tt hn, có c hi tip cn nhng thông tin tt hn, t đó h s to đc
thu nhp cao hn. Ngc li, nhng ngi có trình đ thp thì h ít có c hi tìm
đc vic làm tt, kh nng tip cn thông tin chm hn, cho nên đi tng này s
có thu nhp thp hn, d ri vào tình trng nghèo đói hn.
1.4.4. Bnh tt
Bnh tt là nguyên nhân làm cho ngi nghèo li càng nghèo hn, trong thc
t, nu mt ngi mc bnh thì sc khe kém, ngi này không th lao đng to ra
thu nhp mà còn chi phí thuc men tn kém hn nhng ngi có sc khe bình
thng và mc chi phí cho bnh tt là mt gánh nng đi vi h.
1.4.5. ông con, t l ph thuc cao
Mt h có mc thu nhp c đnh mà phi chi cho nhiu ngi thì mi ngi
nhn đc mc thu nhp càng ít. Nhng ngi có con đông, s ngi ph thuc
nhiu thì điu kin chm sóc con cái s hn ch, nguy c bnh tt xut hin cao, đây
12
là nguyên nhân dn đn nghèo đói. Theo D.Naugton at al (1995), thy t l ngi
ph thuc tng quan nghch vi mc thu nhp. Ngha là, nhng h mc dù h
không đông con nhng có nhiu ngi sng ph thuc (ngi già, ngi tht
rt nguy him cho xã hi, là nguyên nhân tim tàng dn đn s nghèo đói.
1.4.9. Thiu vic làm
Thiu vic làm là nguyên nhân ph bin các tnh, ngi nghèo ngoài trng
trt, h không có vn đ phát trin chn nuôi, làm ngành ngh. Thu nhp ch có
6,1% t chn nuôi, 5,4% t ngành ngh. Trng trt thì không thâm canh, lao đng
d tha, ch ch vào làm thuê. Trong khi ngành ngh thì thiu tay ngh và trình đ
hc vn thp, rt ít có c hi tìm vic làm trong khu vc phi nông nghip, s ngày
làm không nhiu, thu nhp thp, công vic mang tính thi v cao, cnh tranh quyt
lit dn đn tình trng nhng ni tha thì vn tha nhng ni thiu thì vn thiu lao
đng. Thu nhp không n đnh đó là mt trong nhng nguyên nhân ca nghèo đói.
1.4.10. Vòng lun qun ca nghèo đói
lý gii s nghèo đói ca các nc, các nhà kinh t đã mô t thông qua vòng
lun qun ca nghèo đói. Góc đ xã hi Góc đ kinh t
Hình 1.1: Vòng lun qun ca nghèo đói
2
Tác đng thúc đy tng trng kinh t, nâng cao thu nhp cho dân c là c s
đ thoát khi vòng lun qun này. Trong chin lc phát trin kinh t ca các nc 2
i vi nhng nc giàu, c 100 đa tr thì có cha đn mt đa tr sng đn
tui th 5, trong khi đi vi nhng nc nghèo nht thì t l này là 1/5. Và đi vi
nhng nc giàu có thì t l tr di 5 tui b suy dinh dng là không quá 5%, còn
đi vi nhng nc nghèo thì t l này là 50%. Cnh m đm này vn tn ti cho
dù tình trng ca loi ngi đã đc ci thin đáng k trong th k va qua so vi
thi gian trc. Các nhà khoa hc đã chng minh rng hin nay loài ngi trên thc
t đã sn xut đ lng thc, thc phm đ nuôi sng toàn b dân s trên hành tinh
này (tính theo lng Kcalo bình quân đu ngi)
3
. Nhng s phân chia thành qu
này ht sc bt công, 20% ngi giàu s dng 70-90% giá tr sn phm ca toàn th
gii, 6% ngi giàu nht s dng 35-40% giá tr sn phm ca toàn th gii.
mt khía cnh khác, nu so vi toàn b th gii là 100% theo các ch tiêu:
GDP, thng mi th gii, tích ly và đu t thì 20% dân s giàu nht th gii
chim dng 87,5% GDP, 84,2% thng mi th gii, 85% tích ly, và 85% đu t.
20% dân s nghèo nht chim các ch tiêu tng ng là 1,4%, 0,9%, 0,7%, 0,9%.
Rõ ràng s liu cho thy hai thái cc phân chia nghèo giàu tht nghit ngã. Mt bên3
Xem: Tài liu [9], trang. 31
15
thì dng nh có tt c, còn mt bên thì hoàn toàn ngc li.
Nghch lý trên cha có du hiu thay đi theo xu hng kh quan, điu đó
đc minh chng qua các s liu thng kê gn đây. Theo AP (tháng 5-2001) trong
nm 2000 trên toàn th gii có khong 7,2 triu ngi là triu phú USD, tng giá tr
tài sn ca nhng ngi này c tính là 27.000 t USD, nm 1999 con s ngày là
25.500 t USD. Bên cnh đó, tình trng cùng cc đang đè nng lên đu ca 2/3 dân
s th gii. Trong nhng nm gn đây, thu nhp thc t ca 1,6 t ngi (1/4 dân s
th gii) đã b gim đi.
nghip b b hoang.
- Ti rp, hin có khong 73 triu ngi nghèo và trên 60 triu ngi mù
ch.
- Ti M Latin và Caribe có khong 150 triu ngi nghèo, khong 56% nông
dân không có kh nng đc dùng nc sch đ sinh hot, n ung.
- Khu vc ông Á cng có khong 170 triu ngi còn sng trong cnh nghèo
đói.
- Khu vc Nam Á, có khong 560 triu ngi đói nghèo, 600 triu dân trong
tình trng suy dinh dng, 250 triu ngi không đc sng trong nhng điu kin
v sinh c bn, 1/3 tr s sinh không đ trng lng ti thiu, 48 triu tr em không
đc ti trng, tình trng cng bc lao đng tr em vn còn tràn lan…
ói nghèo còn phân bit gia các gii, ngha là t l ngi nghèo đói trong n
gii vn cao hn so vi nam gii. Ph n chim 60% lc lng lao đng th gii
nhng h ch đc hng 10% thu nhp và s dng cha đy 1% rung đt ca th
gii. Có khong 20-40% ph n ca các nc đang phát trin có ch đ n không
phù hp, 350
5
triu ph n không đc hng dch v chm sóc sc khe ti thiu
cn thit.[6],[25]
1.5.2. Kinh nghim gim nghèo ca mt s nc trên th gii
Trong xu hng toàn cu hóa hin nay, xóa b tình trng nghèo kh và bt
bình đng xã hi không còn là mc tiêu ch ca riêng mt quc gia, mà đã tr thành
mc tiêu phn đu ca th gii. gii quyt tn gc ca s nghèo đói mi quc
gia đu có cách thc gii quyt khác nhau.
Trung Quc
Trong giai đon 1978-1995, mc tng bình quân GDP đt 9,4%. Nhng thành
tu trên đã đa Trung Quc đng trong s ba nc có GDP ln nht th gii. Tuy
nhiên, mc dù đt đc nhng thành công v mt tng trng, nhng Trung Quc
gp không ít khó khn trong cht lng tng trng kinh t, đó là tng trng kinh
qua, làm cho nn kinh t b mt cân đi, cng thng v ngun nng lng, vt liu,
lm phát tng nhanh. Chính vì vy, khong thp niên 1990 tr li đây, Trung Quc
ch trng điu chnh chính sách kinh t v mô, khng ch mc tng trng, kim