THẢI VĂN LONG
CỐC THƯ ĐƯỒNG
HỆ THỐ NG THỊ TRƯÒNG
TRONG NỀN KỈNH TẾ
HÀNG HÓA CÓ KỂ HOẠCH
(LÝLUẬN VÀ THỰC TỈỄN CẢI CÁCH
THỂ CHẾ KINH TỄ Ở TRUNG QUỐC)
S á c h th am kh ảo
NHÀ XU ẤT BẨN CHÍNH TR Ị QUỐC GIA
HÀ N Ộ I-1993
Chịu trách nhiệm xuất bản:
Giáo sư TRẰN NHÂM
Biên tập: NGUYỄN VĂN VẤN
NGUYỀN CỘNG HÒA
Vẽ bìa và trình bày: CAO QUÝ
Sủa bàn in: PHÒNG SỬA BÀI
LỒI NHÀ XUẤ T BẤN
Từ năm 1984, cuộc cải cách thể chế kinh tế ở Trang Quốc
bước vào giai đoạn mới - cải cách toàn diện thể chế kinh tế lấy
thành phố làm trọng điểm.
Cuốn "Lý luận và thực tiễn cải cách thể chế kinh tế thành
phố" do hai tác giả Trung Quốc Thái Văn Long và Cốc Thư
Dường chỉi biên, Nhà xuất bản Học viện hàng không Bác Kinh
xuất bản gầ .1 đây là một trong những công trình nghiên cứu có
tính tổng kết nhằm giới thiệu những kinh nghiệm trong cải
cách thể chế kinh tế thành phố của Trung Quốc. Cuốn sách còn
được các tác giả xem như là một công trình thử nghiệm việc
nghiên cứu và tìm tòi sự kết hợp giữa lý luận và thực tiễn cải
cách thể chế kinh tế mang màu sắc Trung Quốc.
Nội dung cuốn sách được các tác giả giới thiệu như một hệ
thống: Phần đầu trình bày khái quát ý nghĩa, mục tiêu, nguyên

gồm nơi trao đổi hàng hóa mà còn đề cập đến các mối quan
hệ kinh tế và hoạt động kinh tế giữa cung và cầu trong trao
đổi hàng hóa ở phạm vi nhất định, là tổng hòa quan hệ trao
đổi hàng hóa.
5
A. M ấ LÊN HỆ CHẶT CHẼ GIỮA THÀNH PHỐ
VÀ THI TRƯÒNG
1. Nguồn gốc thị trường
Thị trường là con đẻ của kinh tế hàng hđa và sự phát triển
của phân công xã hội. Như V.I. Lê-nin đã vạch rõ, "nơi nào co'
phân công xã hội và sản xuất hàng hóa, nơi đó có thị trường"1.
Thành phố và thị trường gán liền với nhau, có môi liên hệ tự
nhiên.
Sức sản xuất xã hội phát triển dẫn đến sự phân công xã hội và
làm nảy sinh kinh tế hàng hóa, là nguyên nhân chủ yếu làm cho
thành phố mọc lên và phát triển. Quá trình thành phố mọc lên và
phát triển là một quá trình "thị" biến thành "thành", hoặc "thành"
biến thành "thị". Trải qua hai lần phân công xã hội lớn và sự xuất
hiện phôi thai của hoạt động trao đổi hàng hóa, con người từng
bước lựa chọn cho mình một số khu vực địa lý thích hợp, giao
thông thuận tiện, tiện lợi cho hoạt động trao đổi hàng hóa để cư
trú và sinh hoạt tập trung, từ đó xuất hiện tập trung tương đối vê
dân số, của cải và hoạt động kinh tế, hoạt động xã hội, hình thành
một số thành phố, thị trấn. Như vậy, thành phố lúc đầu phần lớn
được hình thành trên cơ sở của thị trường cố định, và quy mô,
trình độ, tính chất, chức năng phát triển của thảnh phổ đều chịu
sự ràng buộc của thị trường.
1. V. I. Lê-nin: "Bàn vẻ vân đ ẽ thị trường' , (xem V.I. Lẽ-nin: Toàn tập, Nhà xuất bàn
Nhân dân, 10-1984, q.l, tr. 79).
6

dung chủ yếu, còn thị trường hiện đại hóa lại lấy thành phố
hiện đại hóa làm chỗ dựa; quan hệ thành phố và thị trường
càng hòa hợp làm một. Trên một ý nghla nhất định, thị trường
là hạt nhân nội tại của kinh tế thành phố, không có thị trường
sẽ không cơ thành phố, cũng không thể có sự phát triển kinh tế
hàng hóa.
2. Đặc diểm thị trường thành phố
a) Thành phổ là trung tâm sản xuất kinh doanh hàng hóa.
Thị trường thành phổ là nơi chủ yếu diễn ra sự cạnh tranh của
người sản xuất, kính doanh hàng hóa, là trung tâm sản xuất,
kinh doanh hàng hóa. Nói chung, kinh tế liàng hóa càng phát
triển, thành phố phần lớn lúc đầu từ nơi trao đổi hàng hóa
phát triển thành nơi sản xuất hàng hơa cơ quy mô khác nhau;
ngược lại, sản xuất hàng hóa luôn luôn gán liền với đặc điểm
trao đổi hàng hóa. Thành phố là trung tâm giao dịch, sản xuất
hàng hóa, một mật cần dựa VỀIƠ thị trường hàng hóa để tập
trung và phân tán hàng hóa; mặt khác, cung cấp nguồn hàng
vô tận cho thị trường, xây dựng cơ sở vật chất đáng tin cậy cho
thị trường thành phố.
b) Thành phố là trung tâm tập trung và phân tán hàng hơa.
Nhìn từ số lượng trao đổi của thị trường, thị trường thành phố
là nơi tập trung và phân tán chủ yếu của hàng hóa, là trung
8
tâm lưu thông hàng hóa (gồm lưu thông vật tư và tiền vốn).
Tính chất của hàng hóa được quyết định ở chỗ sản xuất để trao
đổi,i sản xuất vì thị trường. Thành phố sản xuất ra hàng loạt
sản phẩm, ngoài việc thỏa mãn nhu càu của mình, còn một
phần lớn thông qua thị trường di chuyển và phân tán đi nơi
khác, đồng thời thông qua thị trường thu hút và tổ chức khá
nhiều hàng hóa thỏa mãh nhu cầu sản xuất và đời sống cửa

tế kỹ thuật với khu vực liên quan mà còn thông qua thị trường
bắt mối liên hệ kinh tế kỹ thuật giữa các khu vực, trở thành
khu bản lề và môi giới làm thông suốt mối liên hệ kinh tế kỹ
thuật với các nơi. Ngoài ra, thị trường thành phố, đặc biệt là
một số thị trường của thành phố cảng còn cđ quan hệ kinh tế
qua lại trực tiếp, rộng rãi với thị trường quốc tế, vỉ bản thân nd
là một bộ phận tổ thành của thị trường quốc tế, trở thành "cửa
sổ" của nội địa để tìm hiểu thị trường quóc tế, trở thành nơi
hoạt động mậu dịch xuất nhập khẩu, nơi thực nghiệm nhập
khấu, tiếp thụ kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý tiên tiến.
e) Thành phố là trung tâm thông tin kinh tế. Thành phố là
trung tâm hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa của một khu
vực nhất định, vì vậy thị trường thành phố giống như một
phong vũ biểu phản ánh trực tiếp, rõ rệt các loại quan hệ và
tình hình kinh tế. Muổn hiểu tình hình kinh tế, đời sống xã hội
của một khu vực, một thành phố, người ta thường tìm đến các
10
loại thị trường của thành phố, vì thị trường thành phố là nơi có
thể phản ánh khách quan bộ mặt kinh tế của một khu vực,
kiểm nghiệm khách quan một khu vực, thậm chí cả hiệu quả
thực tế của phương châm, chính sách, biện pháp phát triển
kinh tế của cả nước. Thành phố là trung tâm phát sinh, truyền
và thu nhận thông tin kinh tế, không những cung cấp cho
người sản xuất, kinh doanh hàng hóa tham gia hoạt động kinh
tế, mà còn cung cấp những căn cứ khách qụan cho các cấp
chính quyền trong việc xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế
một cách khoa học, điều tiết và chỉ đạo phát triển kinh tế cđ
hiệu quả.
B. tim; ' HÌNH PHÁT TRỂN THỊ TRƯÒNG TRƯỐC ĐÂY
CỦA TRUNG QUỐC

ngang giá, và trao đổi tự do theo quan hệ cung cầu, do đđ đã
làm suy yếu nghiêm trọng cơ chế bên trong và sức sống vốn có
của từng khâu sản xuất, trao đổi, phân phối và tiêu dùng. Ngay
cả tư liệu tiêu dùng tuy được xem là hàng hóa, nhưng trước đây
theo chế độ "cấp phát ba cấp" và nguyên tắc "ba cố định" (cố
định nguồn nhập hàng hóa, đối trọng cung cấp hàng hốa,
phương pháp làm giá), nhà nước trong thời gian dài thực hiện
biện pháp cung cấp bằng tem phiếu, cung cấp theo "nhu cầu
12
đặc biệt" đối với một số hàng tiêu dùng. Các thị trường khác
như thị trường nhà cửa, đất đai, kỹ thuật, tiền tệ, sức lao động
từ lâu vẫn "bỏ trống". Vì vậy, trên ý nghĩa nhất định nào dó,
không chỉ thiếu thị trường yếu tố, mà ngay cả thị trường hàng
hóa cũng có khuyết tật.
- Trên thị trường, thành phần kinh tế "đơn điệu" tham gia
hoạt động lưu thông hàng ho'a, thực hiện "đơn nhất" phương
thức lưu thông và hỉnh thức kinh tế. Một thời gian dài, thương
nghiệp quốc doanh độc chiếm thị trường, kinh tế tập thể, kinh
tế cá thể không thể phát huy tác dụng vốn có, trên thị trường
thiếu cạnh tranh cần thiết, làm cho một số xí nghiệp quốc
doanh đơn độc, tạo nên tác phong "quan buôn", xí nghiệp công
nghiệp thự • hiện thống nhất cao kế hoạch sản xuất, cấp phát
vật tư và tíèn vổn cũng như sự phân phối thống nhất công
nhân viên chức và thống nhất mua bán sản phẩm. Như vậy, về
cơ bản xí nghiệp cách biệt vói thị trường, không hiểu rõ tình
hình cung cầu của thị trường, cũng không càn quan tâm hàng
hóa sản xuất ra, bị ứ đọng hay thiếu thốn, xí nghiệp công
nghiệp không chú ý và cũng không đủ sức tham gia cạnh tranh
trên thị trường.
- Quản lý thị trường tập trung quá mức, nhấn mạnh "tính

lâu nay ngành sản xuất thứ ba không được phát triển tương
xứng, tõc độ không theo kịp sự phát triển của ngành sản xuãt
14
thứ nhất và thứ hai. mất cân bàng kết cấu. Các nghề phục vụ
chủ yếu của ngành sản xuất thứ ba phát triển chậm, thương
nghiệp, ngành phục vụ, ngành du lịch v.v., thiết bị thiếu,
phương tiện lạc hậu, thiếu hạng mục, làm cho người ta có cảm
giác không thuận tiện.
Có hai nguyên nhằn chủ yếu của những vấn đề tồn tại trong
thị trường hàng hóa của Trung Quốc :
Về khách quan, nước Trung Quốc lớn, dân số đông, nghèo,
trình độ phát triển sản xuất xã hội còn tương đối thấp, kinh tế
hàng ho'a chưa phát triển. Trong hoàn cảnh quốc tế đặc biệt,
thiếu sự giúp đờ bên ngoài, bát buộc chủ yếu dựa vào sức mình
từng bước thoát khỏi nghèo nàn. Hàng hóa thiếu thốn nghiêm
trọng, nhà nước đành thực hiện biện pháp phân phối theo kế
hoạch, cấp phát sàn phẩm, không làm theo nguyền tắc trao đổi
ngang giá hàng hóa, không căn cứ vào cung câu thị trường để
tổ chức kinh tế hàng hóa. Loại thể chế kinh tế "cộng sản chủ
nghĩa thời chiến'' được vận dụng trong thời kỳ chiến tranh và
thiên tai nghiêm trọng để khác phục khó khàn kinh tế, để bảo
đảm hạng mục trọng điểm xây dựng kinh tế nhà nước và xây
dựng quốc phòng, bảo đảm nhu cáu cơ bản đời sống nhân dân,
quà thật đâ có tác dụng tốt. Nhưng đồng thòi cũng tồn tại
nhửng nhược điểm nghiêm trọng, như quyền hạn quyết sách
vê quản lý kinh tế nhà nước quá tập trung, chính quyền các
cấp quản lý xí nghiệp quá chặt, dẫn đến tình hình chính quyền
và xí nghiệp không tách riêng, chia cát khu vực, loại bỏ nhiều
hinh thức kinh tẽ và thành phần kinh tế, tạo nên chủ nghía
15

chưa phát triển, hệ thống thị trường chưa hình thành, cần phải
trả lời vấn đề cd nên xây dựng và hoàn thiện hệ thống thị
trường xã hội chủ nghĩa không?
c. TÍNH TẤT YỂU KHÁCH QUAN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN
VÀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG THỊ TRUÔNG
1. Phát triển và hoàn thiện hệ thống thị trường là
nhu câu khách quan phát triển kinh tế hàng hóa có kế
hoạch
Phát triển kinh tế hàng hóa không tách rời thị trường. Kinh
tế xã hội chủ nghĩa vẫn là kinh tế hàng hóa do đo' thị trường
hàng hóa tất nhiên còn tồn tại; các chức năng của thị trường
hàng ho'a như trao đổi hàng hóa, điều tiết cung cầu, thu thập
thông tin, chỉ đạo sản xuất, kích thích tiêu dùng V.V., vẫn còn
phát huy tác dụng vốn có của nó. Thị trường là khâu nối sản
xuất và tiêu dùng, cung và càu; số lượng sản xuất và sự cấu
thành của sản xuất chịu ảnh hưởng và ràng buộc bởi sức chứa
và cấu thành của thị trường. Kinh tế có kế hoạch làm cân bàng
quan hệ cung cầu, chỉ đạo sản xuất và tiêu dùng, chỉ có thể
xuất )hát tìí nhu cầu thị trường. Có nắm chác khối lượng hàng
hóa, số lượng tiêu dùng, tỷ lệ cấu thành và xu hướng thay đổi
của các loại hàng hóa trên thị trường, mới có thể nâng cao
được tính khoa học, tính hiện thực khi đăt và thưc hiên, điều
17
chỉnh kế hoạch, từ đó thực hiện sự khống chế có hiệu quả các
hoạt động kiĩìh tế thị trường. Trên ý nghía đó, phát triển và
hoàn thiện hệ thống thị trường là điều kiện tiền đê phát triển
kinh tế hàng hóa có kế hoạch.
2. P hát triển và hoàn thiện hệ thống thị trường là
điều kiện hên ngoài không the thiêu dược cùa xỉ nghiệp
Sức sống của xí nghiêp thành phố. vê cãn hàn do hai nhân

thông tin, nhân tài. và thực hiện những chức nàng này gán liền
với thị trường. Thành phố trung tâm với khu vực tại chỗ giống
như mối quan hê giữa vật tư và từ trường, tìí trường rộng hay
hẹp là do cường đỏ cùa vật tư quyết định. Tác dụng nhiều chức
nàng của thành phô trung tàm phát, huy càng tốt thi sức
khuốch tán, thu hút. sự chú ý và sức háp dần vẻ kinh tế càn ;
mạnh. Phát huy tác dung nhiêu chức náng của thành phố
trung tám cán lây thị trường mò, đa nguyên hóa làm tiên đê và
biện phap. Muôn phát huv tác dụng trung tâm kinh tế của
thành phố, t.rươe hốt là ra sức phát tribn các loại thị trường,
mở các loại thị trường, táng cường mối liên hệ ngang giữa các
khu ực, giữa các X) nghiệp, lấy thị trường làm cái đai và chiếc
cầu của mõi liên hệ, thúc đáy lưu thông tiẻn vốn, thúc đấy sự
tiếp thụ và ứng dụng thành quả khoa học kỹ thuật, thúc đẩy sự
giao lưu hợp lý về nhân tài, thông tin, thúc đẩy hàng hóa mua
19
bán rộng rãi, thúc đẩy giao lưu kinh tế kỹ thuật trong nước và
ngoài nước. Nhìn một cách toàn cục, trong phát triểa nền kinh
tế quốc dân, "thành phố là trung tâm kinh tế, chính trị và đời
sống tinh thần của nhân dân, là động lực chủ yếu tiến lên phía
trước"1. Vì vậy, thị trường thành phố là hạt nhân và chủ thể
của toàn bộ hệ thống thị trường. Chỉ có xây dựng mạng lưới
kinh tê dựa vào thị trường thành phố mới có thể phá bỏ cơ bản
sự ràng buộc "chia cắt dọc và ngang", vạch được con đường mới
lấy thành phố làm trung tâm; tổ chức và phát triển kinh tế
hàng hóa, mới có thể sáng tạo điều kiện hình thành được thị
trường thống nhất trong cả nước theo kiểu mở.
4. P hát triển và hoàn thiện hệ thống thị trường là
một khâu quan trọng của cải cách thể chế kinh tế thành
phố

quan hệ kinh tế, vấn đề xã hội, pháp luật, quan điểm, vừa phải
giải quyết vấn đề cơ sở kinh tế, vừa phải giải quyết vấn đề
thượng tầng kiến trúc co' liên quan với nó, đồng thời đề cập đến
cả cả ' each thể chế chính trị. Hệ thống thị trường dưới sự chỉ
đạo caa kế hoạch là bộ phận tổ thành cơ bản của thể chế kinh
tế mới, xoay quanh vấn đề hạt nhân phát triển kinh tế hàng
hóa xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện thêm một bước hệ thống thị
trường, và làm tốt cải cách đồng bộ thể chế kế hoạch, thể chế
21
giá cả, thể chế ngoại thương, thể chế đầu tư và các chế độ tiền
lương, lao động khác , chúng ta sẽ nám được cái chốt của cải
cách thể chế kinh tế, làm cho các mặt cải cách liêng lẻ của kinh
tế vi mô và kinh tế vĩ mô đã và sẽ xuất hiện liên« ;ết hữu cơ
thành một chinh thể, từ đó làm cho các mối quan iìệ kinh tế
dược tuần hoàn lành mạnh trong toàn bộ sự vận hành kinh tế.
D. LÝ LUẬN VÀ THỰC TlỀN v ề h ệ t h ố n g th ị TRUÔNG
MẤY NĂM GẦN ĐÂY Ỏ TRUNG QUỐC
Về lý luân, trước hết, đả đột phá vào quan điểm truyền
thống trướ đây đem đối lập kinh tế kế hoạch xã hội chủ nghĩa
với kinh t hàng hóa, xem thị trường là "chủ nghĩa tư bản", bác
bỏ cơ chế thị trường, và khẳng định quan điểm kinh tế xã hội
chủ nghĩa là kinh tế hàng hóa cđ kế hoạch, khẳng định quan
điểm phát triển đầy đủ kinh tế hàng hổa là giai đoạn không
thể bỏ qua được của phát triển kỉnh tế xã hội chủ nghĩa, xác
định rõ chỉ có phát triển đày đủ kỉnh tế hàng hóa mối có thể
nâng cao rộng rãi sức sản xuất xã hội, mới củng cố và hoàn
thiện chế độ xã hội chủ nghĩa, từ đó mới có thể thực hiện hiện
đại hóa kinh tế và xã hội ho'a sản xuất. Sự khảng định về lý
luận này đã dẫn đến một loạt những thay đổi căn bản trong lý
luận kinh tế, đặt cơ sở lý luận cho việc phát triển hệ thống thị

tảng các loại liên kết kinh tế giữa các xí nghiệp. Sự liên kết ấy
đã phá vỡ ranh giới giữa các khu vực, ngành nghề, chế độ sở
23
hữu. Thông qua các hoạt động kinh tế chiều ngang, liên kết thị
trường các khu vực thành một khối mà thị trường thành phố
trở nên giàu có; đồng thời, thị trường thành phố mở cửa lại
thúc đẩy kết cấu ngành nghề của thành phố được điều chỉnh
hợp lý, giúp đỡ ngành nghề thứ ba (có nội dung chủ \ ếu là phục
ụ) phát triển nhanh chóng, làm cho tình hình kinh tế, xã hội
của các thành phố được cải thiện rõ rệt, nhiều chức năng của
thành phố được phát huy từng bước.
Tuy đã có những bước tiến triển đột phá như vậy, nhưng
cũng càn phải thấy rằng, hệ thống thị trường mới được phát
triển ở bước đầu, còn xa mới đạt được mục tiêu làm cho thị
trườngsổnf động thật sự.
Trước ết, nếu nhìn kết cấu hê thống thị trường thì thấy
rằng, thị trường hàng tiêu dùng tuy có bước phát triển lớn
nhưng chưa hoàn toàn được nới lỏng; thị trường tư liệu sản
xuất, thị trường kỹ thuật đã có bước tiến, nhưng thể chế mới
và cữ vẫn còn cùng tồn tại đã gây nên nhiều mâu thuẫn; thị
trưòng tiền tệ, thị trưòng sức lao động mới ở dạng phôi thai;
các loại thị trường khác, có loại chưa nhận thức được đầy đủ,
cố loại về mặt lý luận còn đang được thảo luận, có loại do điều
kiện hiện nay hạn chế nên chưa thể một lúc hoàn toàn nới
lỏng Vì vậy, nhìn một cách tổng thể, hệ thống thị trường
thàĩih phố Trung Quốc còn đang trong quá trình hình thành.
H ai là, nếu nhìn vào cơ chế vận hành thị trường thì trong
quá trình cải cách phương thức quản lý kinh tế vĩ mô, sau khi
sô dụng một số biện pháp khống chế gián tiếp, việc cải cách
24