BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN

TÊN MÔ ĐUN: GIEO TRỒNG LÚA
MÃ SỐ MÔ ĐUN: MĐ 02
NGHỀ: TRỒNG LÚA NĂNG SUẤT CAO
Trình độ: Sơ cấp nghề
Ngâm, ủ lúa giống
Bài 3:
Làm đất để gieo, cấy lúa
Bài 4:
Gieo mạ và chăm sóc mạ
Bài 5:
Sạ lúa
Bài 6:
Cấy lúa
Các bài trong mô đun có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Tạo điều kiện cho
học viên thực hiện đƣợc mục tiêu học tập và áp dụng vào thực tế trồng lúa tại cơ
sở. Mô đun này liên quan mật thiết với các mô đun: Chuẩn bị các điều kiện trồng
lúa, Chăm sóc lúa và Thu hoạch – tiêu thụ lúa.
Để hoàn thiện đƣợc cuốn giáo trình này chúng tôi đã nhận đƣợc sự chỉ
đạo, hƣớng dẫn của Vụ Tổ chức cán bộ-Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông
thôn; Tổng cục dạy nghề- Bộ lao động- Thƣơng binh và Xã hội. Sự hợp tác,
giúp đỡ của các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật của Viện Lúa Đồng Bằng
sông Cửu Long, các cơ sở sản xuất lúa, các nông dân sản xuất lúa giỏi, các
thầy cô giáo đã tham gia đóng góp ý kiến và tạo điều kiện thuận lợi để chúng
tôi xây dựng chƣơng trình và biên soạn giáo trình.
Các thông tin trong giáo trình này có giá trị hƣớng dẫn giáo viên thiết kế, tổ
chức giảng dạy và vận dụng phù hợp với điều kiện, bối cảnh thực tế của từng vùng
trong quá trình dạy học.
Trong quá trình biên soạn chƣơng trình, giáo trình. Dù đã hết sức cố gắng
nhƣng chắc chắn không tránh khỏi những khiếm khuyết. Chúng tôi rất mong nhận
đƣợc ý kiến đóng góp từ các nhà giáo, các chuyên gia, ngƣời sử dụng lao động và
ngƣời trực tiếp lao động trong lĩnh vực chăm sóc lúa để chƣơng trình, giáo trình
đƣợc điều chỉnh, bổ sung cho hoàn thiện hơn, góp phần nâng cao chất lƣợng, hiệu
quả và đáp ứng đƣợc nhu cầu học nghề trong thời kỳ đổi mới.
Xin chân thành cảm ơn!

1.3.1. Căn cứ diện tích đất đã có của cở sở trồng lúa …………
11
1.3.2. Đo để tính diện tích đất trồng lúa thực tế …… …………
11
1.4. Kiểm tra tỉ lệ nảy mầm của hạt giống …………………
11
1.4.1. Chuẩn bị dụng cụ và vật liệu …………………………….
11
1.4.2. Đếm và ủ hạt …………………………………………….
11
1.4.3. Tính tỉ lệ nảy mầm ………………………………………
12
1.5. Tính lƣợng lúa giống ……………………………………
12
1.5.1. Căn cứ lƣợng lúa giống của 1 ha …………………… ….
12
1.5.2. Tính lúa giống cần cho diện tích thực tế ……………
12
B. Câu hỏi và bài tập thực hành ……………….……………
12
C. Ghi nhớ ……………………………… ……………………
12

5
ĐỀ MỤC
TRANG
Bài 02: Ngâm ủ lúa giống ……….…………….………………….
13
A. Nội dung ……………………………… …………………
13

2.5. Ủ lúa giống ………………………………………………
20
2.5.1. Chuẩn bị để ủ lúa giống …………………………………
20
2.5.2. Sắp xếp lúa đã ngâm để ủ ……………………………….
21
2.5.3. Đậy đống ủ ………………………………………………
21
2.5.4. Chèn vật nặng lên tấm đậy đống ủ ………………………
21
2.5.5. Điều chỉnh nhiệt độ đống ủ ……………………………
21
2.5.6. Đảo lúa trong khi ủ ………………………………………
22

6
ĐỀ MỤC
TRANG
2.6. Điều chỉnh mầm của hạt lúa giống ….……………
22
2.6.1. Điều chỉnh mầm của hạt lúa giống ngắn ….……………
22
2.6.2. Điều chỉnh mầm của hạt lúa giống dài….……………
23
2.7. Xử lý hạt trƣớc khi gieo sạ …………….……………
23
2.7.1. Chọn thuốc để xử lý …………….……………
23
2.7.2. Xử lý hạt giống …….……………
24

3.1.1. Chuẩn bị dụng cụ để vệ sinh đồng ruộng .………….……
47
3.1.2. Tiến hành vệ sinh đồng ruộng .…………………….…….
49
3.2. Làm đất .………………… .……………………………
52

7
ĐỀ MỤC
TRANG
3.2.1. Bẩy ải .………………… .……………………………
52
3.2.2. Cuốc đất .………………… .……………………………
52
2.2.3. Cáy đất .………………… .…………………………….
52
3.2.4. Bừa và trục đất .………………… .…………………….
54
3.2.5. San đất ruộng .………………… .………………………
55
3.2.6. Đánh đƣờng nƣớc trong ruộng trồng lúa .……………….
56
B. Câu hỏi và bài tập thực hành ……………….……………
57
C. Ghi nhớ ……………………………… ……………………
57
Bài 5: Sạ lúa……………………………… ………………………
58
A. Nội dung ……………… ……………… …………………
58

ĐỀ MỤC
TRANG
6.2. Xác định mật độ cấy ……………….…………………….
72
6.2.1. Khái niệm ……………….………………………………
72
6.2.2. Xác định mật độ cấy khi cây thẳng hàng ………………
72
6.2.3. Xác định mật độ cấy khi cây không thẳng hàng (cấy tự do)
72
6.3. Cấy lúa bằng mạ dƣợc ……………………………… …
73
6.3.1. Nhổ mạ ………………………………………… ………
73
6.3.2. Vận chuyển mạ tới ruộng cấy … …………….…………
74
6.3.3. Chia mạ ra ruộng cấy (rải mạ) ……………….…….……
75
6.3.4. Tiến hành cấy mạ dƣợc (cấy mạ gieo dƣới ruộng) …….
76
6.4. Cấy mạ gieo trên sân …………………………………….
77
6.4.1. Chuẩn bị mạ gieo trên sân ……………………………….
77
6.4.2. Tiến hành cấy mạ gieo trên sân ………….……………
79
B. Câu hỏi và bài tập thực hành ……………….……………
83
C. Ghi nhớ ……………………………… ……………………
83

sở học tiếp các mô đun Chăm sóc lúa và mô đun Thu hoạch-tiêu thụ lúa.

Bài 01: TÍNH LƢỢNG LÚA GIỐNG ĐẺ NGÂM Ủ
Mục tiêu: Sau khi học xong bài này, người học có khả năng:
- Xác định được phương thức gieo trồng lúa là cấy hay sạ;
- Xác định được diện tích gieo trồng lúa;
- Xác định được tỉ lệ nảy mầm của lúa giống
- Xác định được lượng lúa giống cần có để ngâm ủ.

A. Nội dung
1.1. Xác định phƣơng thức gieo trồng để tính lƣợng lúa giống
Khi gieo trồng lúa, tùy theo phƣơng thức gieo trồng khác nhau thì lƣợng
lúa giống sẽ hết khác nhau. Các phƣơng thức thƣờng đƣợc gieo trồng lúa trong
sản xuất là Cấy và sạ:
1.1.1. Gieo trồng lúa bằng phương thức cấy:

Ngay trong cùng phƣơng
thức cấy, mà các cách cấy khác
nhau thì lƣợng giống cần cũng
khác nhau:
- Nếu cấy 1 dảnh (tép) mạ,
cây (khóm) nhƣ hình 2.1 thì hết
20-25 kg lúa giống/1 ha.
Hình 2.1. Cấy 1 dảnh (tép) mạ, cây (khóm)

10


không để ốc bƣơu vàng phá thì
có thể sạ 70-100kg/ha.
Hình 2.4. Ruộng lúa sạ hàng

11
1.2. Xác định đặc điểm giống lúa để tính lƣợng lúa giống
1.3.1. Xác định thời gian sinh trưởng của giống lúa: Giống lúa có thời
gian sinh trƣởng dài phải gieo trồng thƣa hơn thì lƣợng giống sẽ ít hơn. Ví dụ
- Các giống lúa mùa địa phƣơng, thời gian sinh trƣởng từ 135-180 ngày, thì
lƣợng lúa giống để cấy là 20 kg/ha, để sạ là 40-60 kg/ha.
- Các giống lúa cải tiến, thời gian sinh trƣởng từ 85-100 ngày, thì lƣợng lúa
giống để cấy là 40 kg/ha, để sạ lan là 100-120 kg/ha.
1.3.2. Xác định chiều cao cây của giống lúa: Giống lúa có chiều cao cây
cao phải gieo trồng thƣa hơn thì lƣợng giống sẽ ít hơn. Ví dụ
- Các giống lúa mùa địa phƣơng, chiều cao cây từ 135-160 cm, thì lƣợng
lúa giống để cấy là 20 kg/ha, để sạ là 40-60 kg/ha.
- Các giống lúa cải tiến, chiều cao cây thƣờng từ 85-120 cm, thì lƣợng lúa
giống để cấy là 40 kg/ha, để sạ lan là 100-120 kg/ha.
Lƣu ý: Ngoài ra còn tùy thuộc nhiều điều điều kiện khác nhƣ giống lúa đẻ
nhánh nhiều, điều kiện canh tác, đất tốt, xấu… để tính lƣợng lúa giống.
1.3. Xác định diện tích đất để tính lƣợng lúa giống
1.3.1. Căn cứ diện tích đất đã có của cở sở trồng lúa
Diện tích đất trồng lúa đã có của cơ sở (hay nông hộ), không thay đổi thì có
thể xác định diện tích đất trồng lúa trên sổ sách hay diện tích đất trồng lúa đã có.
1.3.2. Đo để tính diện tích đất trồng lúa thực tế:
Trƣờng hợp diện tích đất trồng lúa đã có của cơ sở (hay nông hộ) có những
thay đổi nhƣ chừa diện tích để trồng loại cây khác, làm mƣơng máng, đƣờng

+ 1 ha sạ lan thì lƣợng lúa giống ngâm ủ là: 180-200 kg
+ 1 ha sạ hàng thì lƣợng lúa giống ngâm ủ là: 70-120 kg
1.5.2. Tính lúa giống cần cho diện tích trồng lúa để ngâm ủ
Cụ thể chúng ta có bao nhiêu diện tích thì tính lƣợng lúa giống để ngâm ủ.
Ví dụ có 1 sào bắc bộ là 360 m
2
thì lƣợng lúa giống ngâm ủ nhƣ sau:
+ Cấy 1 dảnh/cây thì lƣợng lúa giống ngâm ủ để cấy là: 0,7 - 0,8 kg
+ Cấy 2-3 dảnh/cây thì lƣợng lúa giống ngâm ủ để cấy là: 1,3 - 2,0 kg
+ Sạ lan thì lƣợng lúa giống ngâm ủ là: 6 - 7 kg
+ Sạ hàng thì lƣợng lúa giống ngâm ủ là: 3 - 4 kg

B. Câu hỏi và bài tập thực hành
Bài tập 1: Phƣơng thức gieo trồng lúa nào thƣờng đƣợc áp dụng
a. Phƣơng thức cấy
b. Phƣơng thức sạ
c. Cả a và b
Bài tập 2: Phƣơng thức gieo trồng lúa nào cần nhiều lúa giống nhất?
a. Cấy
b. Sạ lan
c. Sạ hàng
Bài tập 3: Đếm hạt lúa đã nảy mầm và tính tỉ lệ nảy mầm
Bài tập 4: Tính lƣợng lúa giống để cấy cho 2 sào Bắc Bộ (cấy 1 dảnh/cây)

C. Ghi nhớ: Xác định tỉ lệ nảy mầm. Điều chỉnh độ dài mầm khi ủ.

13
Bài 02: NGÂM, Ủ LÚA GIỐNG

Mục tiêu: Sau khi học xong bài này, người học có khả năng:

Lấy bùn ao pha loãng với nƣớc cho vào, chum, vại có dung tích tuỳ theo
lƣợng giống cần xử lý. Dùng quả trứng gà mới đẻ thả vào dung dịch nƣớc bùn
đó, nếu quả trứng nổi lập lờ trên mặt nƣớc bùn, (phần nổi có đƣờng kính khoảng

14
2 cm) là đƣợc, nếu trứng chìm cho thêm bùn, trứng nổi nhiều cho thêm nƣớc.
Sau đó đổ lúa giống vào dung dịch nƣớc bùn, khuấy đều, các hạt lúa giống mẩy
chìm dƣới đáy giữ lại. Hạt lép, lửng, hạt cỏ, nổi lên trên mặt nƣớc vớt bỏ.
Lưu ý: Dung dịch nƣớc bùn phải gấp 3 lần lƣợng lúa giống.
Bƣớc 3. Xử lý phá ngủ, kích thích nẩy mầm:
Sau khi loại bỏ hạt lép, hạt lửng, vớt hạt chắc ra đãi sạch tiếp tục xử lý phá
ngủ, kích thích nẩy mầm theo một trong các cách sau:
Cách 1: Xử lý nƣớc ấm 54
o
C
Pha 3 phần nƣớc sôi với 2 phần nƣớc lạnh (3 sôi, 2 lạnh), lƣợng nƣớc xử lý
cần gấp 3-5 lần lƣợng lúa cần xử lý để có nhiệt độ 54
o
C. Trƣớc và sau khi cho
lúa giống vào xử lý cần dùng nhiệt kế kiểm tra để luôn đảm bảo nhiệt độ 54
o
C
mới đủ nhiệt để diệt nấm. Nếu chƣa đủ 54
o
C cho thêm nƣớc sôi vào, vừa đổ vừa
khuấy đều và vừa đo nhiệt kế, thời gian xử lý 3-5 phút.
Cách 2: Dùng supe lân (Lân Lâm Thao)
Cách làm: Lấy 1 kg supe lân pha với 10 lít nƣớc, khuấy đều để lắng cặn,
sau gạn lấy nƣớc trong ngâm với 10 kg lúa giống trong 24 giờ, sau đó vớt ra rửa
sạch nƣớc chua rồi ngâm tiếp bằng nƣớc sạch.

+ Đổ từ từ acid vào nƣớc chứ không đổ nƣớc vào acid.
+ Thật cẩn thận khi thao tác, đeo găng tay không thấm nƣớc và mặc áo
quần, kính bảo hộ lao động.
+ Tránh không để acid dính vào da thịt, áo quần.
+ Rửa sạch dụng cụ sau khi xử lý bằng nƣớc sạch.
2.1.2. Điều kiện bên ngoài
a. Ẩm độ của hạt giống:
Hạt lúa giống hút nƣớc đạt độ ẩm cần thiết, hạt sẽ nảy mầm. Muốn hạt
giống nảy mầm đƣợc cần phải ngâm hạt. Thời gian ngâm hạt tùy thuộc vào nhiệt
độ môi trƣờng, nhiệt độ nƣớc, tình trạng hạt giống. Thời gian ngâm hạt thƣờng
từ 24-36 giờ. Có trƣờng hợp phải ngâm đến 48 giờ, cá biệt có khi đến 50-60 giờ.
b. Nhiệt độ:
Nhiệt độ thích hợp nhất để hạt lúa nảy mầm từ 30-35
o
C, trên 40
o
C hoặc
thấp dƣới 10
o
C đều không có lợi cho quá trình nảy mầm.
c. Ôxy:
Trong quá trình nảy mầm của hạt, nếu thiếu ôxy, mầm sẽ vƣơn dài, rễ
phát triển kém. Hoặc chỉ có mầm, không có rễ. Để hạt lúa giống nảy mầm tốt,
cần cung cấp đủ ôxy cho khối hạt giống. Chính vậy, ngoài việc giữ nhiệt độ
nơi ủ từ 30-35
o
C, thì cứ khoảng 12 tiếng cần đảo đều đống ủ và giữ đủ ẩm để
rễ và mầm phát triển cân đối.
2.2. Chuẩn bị ngâm lúa giống
2.2.1. Chuẩn bị nơi ngâm lúa giống


Chuẩn bị dụng cụ để ngâm lúa
giống là thùng (hình 2.9). Dụng cụ này
có thể ngâm đƣợc 200 kg lúa giống. Hình 2.9. Thùng để ngâm hạt giống
2.2.2. Chuẩn bị lúa giống trước
khi ngâm
a. Phơi lại lúa giống: Trong điều
kiện cho phép nên phơi lại hạt giống từ
3-6 giờ (hình 2.10) trƣớc khi ngâm để
xúc tiến hoạt động của các hệ men,
tăng khả năng nảy mầm.

Hình 2.10. Phơi lại lúa giống trƣớc khi ngâm

17 b. Cân lúa giống: Dùng cân (hình
2.11) để cân lúa giống.
Hình 2.11. Cân để cân lúa giống trƣớc
khi ngâm c. Cho lúa giống vào bao:

Cũng có thể đổ lúa trực tiếp vào dụng cụ ngâm lúa.
2.3.1. Cho lúa xuống nước để ngâm
a. Đặt cả bao chứa lúa giống xuống nước:
Để toàn bộ cả bao đã chứa lúa giống ngập vào trong nƣớc. Có thể đặt bao
đã chứa lúa giống vào dụng cụ châuk, thùng … ngâm lúa giống hay đặt xuống
ao, mƣơng (hình 2.15).

Hình 2.15. Để toàn bộ bao đã chứa lúa giống ngập vào trong nƣớc
b. Đổ trực tiếp lúa giống vào dụng cụ ngâm Trƣờng hợp ngâm lúa giống bằng
dụng cụ thì có thể đổ trực tiếp lúa vào
dụng cụ để ngâm (hình 2.16), khô cần
phải cho vào bao. Hình 2.16. Đổ lúa giống trực tiếp vào
dụng cụ để ngâm

19
2.3.2. Xác định thời gian ngâm:
Thời gian ngâm nƣớc tùy thuộc vào nhiệt độ nƣớc, nhiệt độ không khí và
đặc điểm giống lúa. Các giống lúa cải tiến trồng ở Đồng Bằng Sông Cửu Long
ngâm từ 24-36 giờ đồng hồ. Đối với các tỉnh phía Bắc, trong vụ Hè thu, vụ Mùa
ngâm 24-36 giờ đối với lúa thuần và 12-18 giờ đối với lúa lai; Trong vụ Xuân
ngâm 48-72 giờ đối với lúa thuần và 24-36 giờ đối với lúa (tính cả thời gian xử

20 Hay dùng thau (hình 2.19), thúng,
giá… để đãi nƣớc chua (làm sạch hạt
giống.
Hình 2.19. Dùng thau, thúng, giá… để
đãi nƣớc chua Và vớt hết các hạt lép, lửng còn
lại (hình 2.20) trƣớc khi đem ủ
Hình 2.20. Vớt hết các hạt lép, lửng
2.5. Ủ lúa giống:
Là để lúa giống đã ngâm đủ nƣớc gọn thành đống và ủ ấm bằng rơm rạ, bao
tải …đảm bảo nhiệt độ của đống ủ từ 30-35
o
C trong vòng 24-48 giờ để hạt lúa
giống nảy mầm.
Nếu nhiệt độ ủ quá thấp thì thời gian nảy mầm sẽ kéo dài, nếu để lâu sẽ
giảm khả năng nảy mầm. Nếu nhiệt độ ủ quá cao thì tỷ lệ nảy mầm sẽ bị giảm
đi, thậm chí còn làm chết cả mầm hạt.
Trong quá trình ủ, bản thân khối hạt hô hấp cũng tạo ra nhiệt lƣợng để xúc
tiến nảy mầm. Nếu ủ với khối lƣợng hạt giống quá lớn thì sẽ tăng nhiệt lƣợng,

Hình 2.23. Chèn vật nặng lên tấm đậy
2.5.5. Điều chỉnh nhiệt độ đống ủ
a. Ủ ấm đủ nhiệt độ: Khi ủ hạt giống trong những ngày giá rét cần phải vùi
sâu trong đống rơm, rạ hoặc vùi trong đống lá, đảm bảo sao cho nhiệt độ từ 30-
35
o
C. Sau khi vùi lúa giống khoảng 36-48 giờ cần bới ra xem đã nảy mầm chƣa,
khi thấy trên 50% số hạt nứt nanh gai dứa, lấy lúa ra trộn kỹ cho các hạt giống
nảy mầm đều sau đó vùi nông hơn trong rơm rạ vì khi hạt lúa nảy mầm sẽ tự
sinh nhiệt làm ấm lên.
Lƣu ý:
Không vùi lúa giống no nƣớc trong đống tro bếp, vì tro bếp sẽ hút nƣớc
trong hạt giống làm hạt giống thiếu nƣớc ảnh hƣởng tới quá trình nảy mầm.
Cũng không nên vùi lúa giống vào sâu trong đống phân ủ vì trong đống
phân ủ nhiệt độ thƣờng quá cao lại có nhiều khí độc ảnh hƣởng tới sự nảy mầm
của hạt giống.

22
b. Kiểm tra nhiệt độ đống ủ: Thƣờng xuyên kiểm tra nhiệt độ của đống ủ,
đảm bảo nhiệt độ đống ủ luôn từ 30-35
o
C.
- Nhiệt độ dƣới 30
o
C phải phủ thêm tấm phủ (hình 2.24)

Hình 2.24. Đậy thêm tẩm che phủ lên đống ủ

chân ruộng nhuyễn nhừ, lầy thụt nên
chỉnh rễ mạ dài bằng chiều dài của hạt
lúa (hình 2.27) là đƣợc. Hình 2.27. Rễ và mầm dài bằng chiều
dài của hạt lúa

Thậm chí đất quá lầy thụt, phải để
mầm và rễ mạ dài hơn cả chiều dài hạt
lúa (hình 2.28) để khi gieo mống
không bị chìm.
Lƣu ý:
Phải đảo giống thƣờng xuyên,
không để rễ hạt dài, quấn vào nhau sẽ
khó cho quá trình gieo (sạ) Hình 2.28. Rễ và mầm dài hơn chiều
dài của hạt lúa

2.7. Xử lý hạt trƣớc khi gieo sạ
2.7.1. Chọn thuốc để xử lý: Thƣờng dùng một số loại thuốc xử lý để phòng
chống rầy nâu, bọ trĩ trong vòng 20 ngày sau sạ.

24
Thuốc REGENT 800WG (hình 2.29)
Qui cách: Gói 0.8gr, 1.6gr
Công dụng : Thuốc diệt trừ sâu
cuốn lá, sâu đục thân, rầy nâu, bọ trĩ,

2.32). sau đó trộn đều.
Lƣu ý:
- Xử lý trƣớc khi gieo (sạ) hay khi
hạt giống mới nhú mầm, xử lý xong lại
ủ tiếp cho đến khi gieo (sạ).
- Khi xử lý thuốc nên mang gang
tay và khẩu trang bảo hộ lao động.

Hình 2.32. Xử lý hạt giống

25
B. Câu hỏi và bài tập thực hành

Bài tập 1: Điều kiện bên trong cần thiết để hạt giống nảy mầm là:
a. Sức sống của hạt lúa giống
b. Sự ngủ nghỉ của hạt
c. Cả a, b và c Bài tập 2: Điều kiện bên ngoài cần thiết để hạt giống nảy mầm là:
a. Ẩm độ của hạt giống
b. Nhiệt độ
c. Ôxy
d. Cả a, b và c Bài tập 3: Muốn cho hạt giống nảy mầm đều, quá trình ủ cần phải
a. Đảo hạt giống trong đống ủ
b. Không đảo hạt giống trong đống ủ
c. Cả a và b