Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Phần mở đầu
Nớc ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Trong quá
trình chuyển từ nền kinh tế tự cấp tự túc sang nền kinh tế thị trờng với nhiều
thành phần, vận động theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc theo
định hớng xã hội chủ nghĩa luôn đặt ra những vấn đề nghiên cứu lý luận thực
tiễn. Nền kinh tế nớc ta có bao nhiêu thành phần? Chúng có mối liên hệ nh
thế nào? Thành phần nào đóng vai trò quan trọng đối với toàn bộ nền kinh tế
quốc dân? Những câu hỏi đó giúp Nhà nớc có những chính sách, biện pháp
cụ thể để khuyến khích phát triển. Đề tài: Kinh tế Nhà nớc và vai trò chủ
đạo của nó trong nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam góp phần làm rõ hơn lịch sử phát triển, vai trò của kinh tế Nhà nớc.
Phải quan niệm nh thế nào cho đúng, cho khách quan, để hiểu đúng về vai
trò của kinh tế Nhà nớc. Để làm đợc điều đó thì chúng ta phải nắm chắc đợc
sự ra đời, bản chất và những biểu hiện của kinh tế Nhà nớc. Từ đó xác định
và phân tích vai trò của kinh tế Nhà nớc đối với nớc ta hiện nay để có biện
pháp phơng hớng đổi mới để nó làm tròn vai trò chủ đạo trong nền kinh tế
quốc dân.
Đề tài này là một đề tài rộng, đòi hỏi ngời nghiên cứu phải có trình độ
và khả năng tổng hợp cao. Với tầm hiểu biết còn hạn chế nên bài viết không
tránh khỏi những thiếu sót, em mong đợc thầy chỉ bảo và sửa chữa để đề tài
đợc hoàn thiện.
Em xin chân thành cảm ơn!
Sinh viên thực hiện
Nghiêm Văn Luyến
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Phần I
Kinh tế nhà nớc Sự hình thành và bản chất
I. Quá trình hình thành và phát triển của kinh tế nhà nớc.
1. Kinh tế nhà nớc hình thành cùng với nhà nớc.

trong thị tộc lại trở thành sở hữu cá nhân. Sở hữu về t liệu sản xuất xuất hiện
thay thế dần sở hữu công đồng nguyên thủy. Hình thức tổ chức gia đình gắn
với chế độ t hữu t nhân đầu tiên trong lịch sử. Các Mác viết chế độ t hữu t
hữu ruộng đất đã xâm nhập vào từng gia đình của công xã. Công xã nông
thôn là giai đoạn cuối cùng của hình thái kinh tế xã hội đầu tiên, đồng thời là
là giai đoạn quá độ tiến lên hình thái kinh tế xã hội thứ hai, có nghĩa là thời
kì quá độ từ xã hội dựa trên cơ sở chiếm hữu công cộng tiến lên xã hội dựa
trên cơ sở chiếm hữu t nhân. Nhu cầu tiêu dùng ngày càng đòi hỏi phỉa có
thêm nhiều sản phẩm và vấn đề cần phải đặt ra là phải có nhiều sức lao động
để tạo ra nhiều sản phẩm. Sản phẩm xã hội ngày càng nhiều có của cải d
thừa, những ngời có quyền đã lợi dụng để chiếm lấy làm của cá nhân mình.
Đồng thời họ còn chiếm đoạt cả bản thân ngời lao động. Xã hội đã phân hoá
thành hai giai cấp cơ bản: giai cấp thống trị và giai cấp bị trị. Xã hội có giai
cấp, nhà nớc ra đời bảo vệ cho quyền lợi của giai cấp thống trị, đàn áp nô
dịch giai cấp bị trị. Sự ra đời của nhà nớc là một yếu tố khách quan từ nhu
cầu phải kiềm chế sự đối lập giữa các giai cấp làm cho cuộc đấu tranh giữa
các giai cấp có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn nhau đó, không đi đến chỗ tiêu
diệt nhau và tiêu diệt cả xã hội và giữ cho xung đột đó nằm trong vòng trật
tự:nhà nớc, nói chung chỉ là sự phản ánh dới hình thức tập trung của những
nhu cầu kinh tế của giai cấp thống trị trong sản xuất. Nhà nớc đầu tiên mà
loài ngời biết đến đó là nhà nớc nô lệ, phơng thức sản xuất chiếm hữu nô lệ
đầu tiên có giai cấp và nhà nớc. đây là nhà nớc sơ khai trong lịch sử nhân
loại, tuy nhiên là một nhà nớc tiến bộ lớn trong lịch sử vì đã có sự phân
công lao động trên trên một quy mô rộng lớn giữa công nghiệp và nông
nghiệp và do đó mới có thời kì hng thịnh. Để duy trì bộ máy nhà nớc cũng
nh để thực thi một số công trình thuộc về kết cấu hạ tầng của nền kinh tế chủ
yếu dựa vào việc huy động thuế từ các chủ nô, từ những ngời lao động tự do,
từ việc cỡng bức lao động nô lệ. Cũng nhờ sử dụng sức lao động của nhiều
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368

lao động tự do gồm: nông dân, thợ thủ công tiểu thơng... Chính họ đã khôi
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
phục lại những nghành nghề thủ công cổ truyền bị lãng quen trong chế độ nô
lệ. Họ đã mở ra những xởng thợ, những trung tâm buôn bán ở thành phố,
những ngời giàu có mở xí nghiệp, thuê công nhân và đây là mầm mống của
sự ra đời của chủ nghĩa t bản. chủ nghĩa t bản ra đời hình thức sở hữu cũng
đa dạng phong phú hơn. ngoài sở hữu của cá nhân, nhà t bản chiếm đoạt đại
bộ phận t liệu sản xuất trong xã hội, còn có sở hữu của địa chủ phong kiến và
sở hữu của những ngời sản xuất nhỏ: nông dân, thợ thủ công, tiểu thơng. Sở
hữu nhà nớc t bản về phạm vi, quy mô, cơ cấu lớn hơn nhiều so với nhà nớc
nô lệ và phong kiến. Nh vậy giai đoạn sau, xã hội bao giờ cũng là sự kế thừa
và tiếp tục phát triển so với giai đoạn và xã hội trớc.
Cùng với sự ra đời và phát triển của các loại hình nhà nớc. Sở hữu nhà
nớc là nền tảng của kinh tế nhà nớc đã dần phát triển và có những biểu hiện
khác nhau. Vậy tại sao kinh tế nhà nớc lại ra đời? Hay nói cách khác đó là lý
do tồn tại của kinh tế nhà nớc là gì?
2. Tính tất yếu khách quan sự tồn tại của kinh tế nhà nớc.
2.1. Kinh tế thị trờng, những u điểm và khuyết tật của nó.
Kinh tế nhà nớc ra đời là một tất yếu khách quan trong nền kinh tế . đó
là vì, trớc hết là những thất bại của thị trờng và cả u khuyết tật của cơ chế thị
trờng đòi hỏi phải có vai trò kinh tế của nhà nớc thông qua kinh tế nhà nớc. u
điểm của kinh tế thị trờng đó là một nền kinh tế phát triển với tốc độ cao.
Tuy nhiên những hạn chế của nó lại là rất lớn nh ô nhiễm môi trờng, vi phạm
một số quy phạm đạo đức chuẩn mực, vấn đề phân phối thu nhập, vấn đề giải
quyết việc làm, dịch vụ công phúc lợi xã hội và nhiều vấn đề khác mà kinh tế
thị trờng không thể tự điều chỉnh đợc. đó là những vấn đề ở tầm vĩ mô ảnh h-
ởng trực tiếp đến sự phát triển của toàn xã hôi. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế
giới 1929-1933 chứng tỏ rằng học thuyết tự điều chỉnh nền kinh tế của trờng
phái cổ điển là thiếu chính xác. sự phát triển nhanh chóng của lực lợng sản

1. Quan điểm của Đảng ta về kinh tế nhà nớc.
Sự ra đời của kinh tế nhà nớc là một tất yếu khách quan và ta đã khẳng
định: kinh tế nhà nớc ra đời cùng với sự ra đời của nhà nớc. Tuy nhiên đối
với nớc ta thuật ngữ kinh tế nhà nớc không phải đợc chính thức nhắc đến
khi những biểu hiện đầu tiên của nó xuất hiện.
Trong văn kiện đại hội đảng VI mới chính thức dùng thuật ngữ kinh tế.
Nhà nớc, một trong năm thành phần kinh tế ở nớc ta: thực hiện những chủ
trơng chính sách sau đây đối với từng thành phần kinh tế... tiếp tục đổi mới
và phát triển có hiệu quả kinh tế nhà nớc để làm tốt vai trò chủ đạo, làm đòn
bẩy đẩy nhanh tăng trởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội... làm lực
lợng vật chất để nhà nớc thực hiện chức năng điều tiết nền kinh tế vĩ mô.
Trớc kia trong văn kiện Đại hội Đảng các khóa trớc vá trong các văn kiện hội
nghị chỉ thấy xuất hiện thuật ngữ khu vực doanh nghiệp nhà nớc tiếp tục
chấn chỉnh và xây dựng khu vực doanh nghiệp Nhà nớc. Và đến văn kiện Đại
hội Đảng IX Đảng ta tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nớc.
Nh vậy theo quan điểm của Đảngta các thành phần kinh tế đợc nảy sinh từ
các loại hình sở hữu. Tại Đại hội Đảng VIII đã xác định nớc ta tồn tại 5
thành phần kinh tế hình thành trên cơ sở 3 loại hình sở hữu và kinh tế nhà n-
ớc đợc hình thànhtừ sở hữu toàn dân, sở hữu nhà nớc. Đối với nớc ta kinh tế
nhà nớc có vai trò hết sức quan trọng. Vậy thực chất của kinh tế nhà nớc là
gì?
2. Bản chất của kinh tế nhà nớc.
Thực chất của kinh tế nhà nớc là gì? vấn đề hiện nay có nhiều quan
điểm khác nhau. Có ý kiến coi kinh tế nhà nớc không phải là một thành phần
kinh tế mà là tài sản của một quốc gia, một công cụ kinh tế của nhà nớc...
Xét về mặt lịch sử ra đời của kinh tế nhà nớc thì kinh tế nhà nớc đợc nảy sinh
từ sở hữu nhầ nớc. Trong quá trình phát triển sở hữu nhà nớc là toàn bộ
nguồn lực mà nhà nớc nắm giữ, nó hình thành kinh tế nhà nớc.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368

quốc gia trong cạnh tranh quốc tế đảm bảo phát triển nền kinh tế quốc dân
một cách ổn định, cân đối, mở rộng sự hợp tác quốc tế bảo vệ sự độc lập phát
triển của kinh tế quốc dân trớc sự bành trớng của các quốc gia phát triển.
Một lý do khác cho rằng kinh tế nhà nớc giữ vai trò chủ đạo vì nó đợc nhà n-
ớc bảo vệ, giúp đỡ để phát triển không ngừng. Ngoài ra còn có một lý do mà
theo quan niệm truyền thống cho rằng nó đóng vai trò chủ đạo vì nó là lực l-
ợng đảm bảo cho sự phát triển ổn định nền kinh tế, là lực lợng tạo điều kiện
giúp đỡ và liên kết các thành phần kinh tế cùng phát triển thông qua những
thiết chế và hoạt động của kiến trúc thợng tầng. Kinh tế nhà nớc góp phần
giải quyết những vấn đề xã hội nh thất nghiệp, phân phối bất bình đẳng tạo
sự ổn định cho xã hội.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
1.3 Biểu hiện của chủ đạo
Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nớc đã đợc bắt đầu đề cập đến từ Đại
hội Đảng lần thứ VII và đến các kỳ Đại hội sau này. Những quan niệm mới
xuất hiện và bổ sung cho những quan niệm cũ.
Văn kiện Đại hội VII nhấn mạnh kinh tế quốc doanh (kinh tế nhà nớc)
đợc củng cố và phát triển trong những doanh nghiệp trọng yếu, đảm đơng
những công việc mà các thành phần kinh tế khác không có điều kiện đầu t
kinh doanh. Theo hớng đó khu vực kinh tế quốc doanh phải đợc sắp xếp lại,
đổi mới công nghệ và tổ chức quản lý kinh doanh có hiệu quả, liên kết và hỗ
trợ các thành phần kinh tế khác, thể hiện vai trò chủ đạo với chức năng nh
một công cụ quản lý vĩ mô của nhà nớc. Nh vậy biểu hiện của chủ đạo đợc
thể hiện ở nhiều mặt: Là lực lợng nắm các yết hầu kinh tế, giữ vị trí chi phối
nền kinh tế đảm bảo cho sự phát triển ổn định của nền kinh tế, là lực lợng tạo
điều kiện giúp đỡ và liên kết các thành phần kinh tế khác cùng phát triển...
Đại hội VIII của Đảng khẳng định tiếp tục đổi mới và phát triển có hiệu
quả kinh tế nhà nớc để làm tốt vai trò chủ đạo làm đòn bẩy nhanh tăng trởng
kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội, mở đờng hớng dẫn hỗ trợ các

Trên thế giới nói chung cũng nh ở Nhà nớc ta, vai trò của kinh tế Nhà
nớc có tính ổn định tơng đối, tuỳ thời gian và tuỳ tình hình mà vai trò của
kinh tế Nhà nớc biến đổi phù hợp với bản chất của Nhà nớc theo những biểu
hiện của vai trò chủ đạo đã đề cập đến những vai trò chủ yếu của kinh tế Nhà
nớc ta ở 3 mặt sau.
2.1. Mở đờng, hớng dẫn, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng
phát triển.
Kinh tế Nhà nớc cần phải mở đờng các lĩnh vực sau:
Một là, xây mới, nâng cấp, cải tạo, mở rộng cơ sở hạ tầng phục vụ cho
cuộc sống nh: Giao thông (đờng xá, cầu cống), điện, thông tin liên lạc, nớc
sạch và các công trình công cộng khác phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá -
hiện đại hoá.
Việc xây dựng cơ sở hạ tầng đòi hỏi cần vốn lớn, thời gian thi công
dài, hiệu quả thu hồi vốn thấp hoặc bao cấp. Vì thế thông thờng nhiệm vụ đó
đặt lên vai kinh tế Nhà nớc để khắc phục sự lạc hậu của kết cấu hạ tầng và
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
tạo nền tảng cho nền kinh tế. Để thực hiện nhiệm vụ này Nhà nớc cần phải
xây dựng quy hoạch một cách khoa học và khả thi. Vấn đề đặt ra cần cân
nhắc, tính toán, thảo luận, dân chủ trong khi thực hiện và xác định những
hạng mục công trình cần đầu t dứt điểm bằng khả năng hiện có, tránh giàn
trải vốn, lãng phí, chất lợng hiệu quả thấp.
Hai là, tập trung nghiên cứu để xây dựng mới và cải tạo, bổ xung,
giúp đỡ các doanh nghiệp của các thành phần kinh tế mũi nhọn mà trong nớc
có lợi thế, có khả năng cạnh tranh thị trờng đem lại thu nhập lớn, thu hút đợc
lực lợng lao động, tạo đà cho phát triển kinh tế và hội nhập với khu vực và
thế giới. Tất nhiên Nhà nớc và kinh tế Nhà nớc cần phải xác định vị thế
những khu vực nào? ngành nào? hàng hoá nào cần phải mở đờng đi trớc.
Việc phát triển các ngành, các hàng hoá mũi nhọn tạo ra bớc đột phá của
nền kinh tế phù hợp với quy luật phát triển chung của nền kinh tế Nhà nớc,

thuật, tạo dựng những ngành kinh tế cơ bản và trong quá trình xây dựng cơ
sở hạ tầng của xã hội.
Năm là, Kinh tế Nhà nớc mở đờng đi đầu trong đổi mới trình độ và
năng lực quản lý kinh tế với trang thiết bị công cụ quản lý hiện đại, hiệu quả
và chế độ phân phối hợp lý, khuyến khích làm giầu chính đáng, lành mạnh
hoạt động tài chính, chống lãng phí tham nhũng.
Trớc mắt và lâu dài kinh tế Nhà nớc cần phải làm gơng đổi mới một
cách căn bản và thực chất lĩnh vực này. Một mặt đảm bảo công bằng kích
thích năng lực sáng tạo và tinh thần làm chủ của ngời lao động, xoá dần
những tồn tại tiêu cực trong xã hội, quốc nạn tham nhũng và những bất
công khác. Mặt khác, kinh tế Nhà nớc đóng góp xứng đáng cho các mục tiêu,
chính sách xã hội.
Sáu là, kinh tế Nhà nớc là ngời tiên phong làm gơng cho các thành
phần kinh tế khác trong việc thực hiện chủ trơng, chính sách của Nhà nớc.
Đồng thời nó đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu cho ngân sách
quốc gia, tạo điều kiện đầu t cho kết cấu hạ tầng và các công trình phúc lợi.
Kinh tế Nhà nớc là nơi thu hút một lực lợng lao động khá đông đảo, góp
phần giải quyết việc làm, làm hạn chế tình trạng thất nghiệp, hạn chế sự phân
hoá giàu nghèo, phân tầng xã hội.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Bẩy là, trong sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá, kinh tế Nhà n-
ớc bằng vai trò mở đờng, hỗ trợ của mình đã thúc đẩy hình thành các trung
tâm kinh tế, văn hoá xã hội mới tiên tiến, tạo điều kiện thuận lợi để phân bố
lại dân c, hình thành cụm dân c mới, trên cơ sở đó còn hình thành các trung
tâm kinh tế, dịch vụ hiện đại, đẩy nhanh tăng trởng kinh tế và giải quyết các
vấn đề xã hội.
Tám là, kinh tế Nhà nớc tiêu biểu xem trọng ngời lao động, động lực
của sự phát triển. Có thê nói đây là một trong những vai trò quan trọng của
kinh tế Nhà nớc. Nó vừa mang ý nghĩa kinh tế lại vừa mang ý nghĩa nhân văn