Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368

Lời mở đầu
Việt nam là một nớc anh hùng bất khuất trong công cuộc bảo vệ tổ quốc vài thập
kỷ trớc.Còn hiện nay,bớc vào thế lỷ 21 Việt nam vẫn là một nớc nghèo của thế
giới.Những chiến thắng trên mặt trận không thể làm ra những chiến thẵng về kinh tế,
sách lợc chiến trờng không thể là sách lợc kinh tế.Đứng trớc thực trạng đó, Đại hội
VI của Đảng đánh dấu một bớc ngoặt lịch sử đó là bắt đầu công cuộc đổi mới nền
kinh tế nớc ta.
Trong sự nghiệp đổi mới ở nớc ta, vấn đề đổi mới cơ chế quản lý kinh tế chiếm vị
trí quan trọng.Đặc biệt trong bối cảnh Việt nam đang chuyển đổi cơ chế quản lý kinh
tế từ cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà
nớc và định hớng theo chủ nghĩa xã hội nh đờng lối của Đảng ta đã đề ra từ các kì
Đại hội VI, VII, VIII. Thực tế những năm qua cho thấy đờng lối của Đảng là hoàn
toàn đúng đắn, những thành tựu đạt đợc trong nhữnh năm qua đã chứng minh điều đó.

Trong phạm vi bài viết của mình, em xin trình bày một số vấn đề về lý luận của chủ
nghĩa Mác-Lênin về nền kinh tế thị trờng và vận dụng nó ở Việt nam trong thời gian
qua,hiện nay và trong tơng lai.Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo Phạm Thành h-
ớng dẫn và giúp đỡ em hoàn thành bài viết này.
Do thời gian và tri thức,kinh nghiệm có hạn nên bài viết không thể tránh khỏi
những sai sót, rất mong đợc thầy và các bạn đóng góp ý kiến. Em xin chân thành cảm
ơn!
A.phần mở đầu.
1
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
C.Mác ngời thầy và lãnh tụ vĩ đại của giai cấp công nhân và nhân dân lao động
toàn thế giới.Là một nhà lý luận kiệt xuất, ông đã để lại cho loài ngời một kho tàng lý
luận quý báu về triết học, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học. Trong bộ t
bản và một số tác phẩp có quan hệ đén bộ sách đó,C.Mác đã đề cập tới nhiều lý luận
và quan diểm về kinh tế thị trờng,đế nay vẫ còn nguyên giá trị.

nghĩa Mác - Lênin.
1.1. Quá trình chuyển từ kinh tế tự nhiên lên kinh tế hàng hoá.

Về phơng diện kinh tế có thể khái quát rằng,lịch sử phát triển của đời sống xã hội
của nhân loại đã và đang trải qua hai kiểu tổ chức thích ứng với trình độ phát triển
của lực lợng sản xuất và phân công lao động xã hội,hai thời đại kinh tế khác nhau về
chất.Đó là:thời đại kinh tế tự nhiên,tự cung tự cấp và thời đại kinh tế hàng hoá,mà
giai đoạn cao của nó đợc gọi là kinh tế thị trờng.
a.Khái quát về kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá.
Kinh tế tự nhiên hay sản xuất tự cung,tự cấp là kiểu tổ chức kinh tế đầu tiên mà loài
ngời sử dụng để giải quyết vấn đề sản xuất cái gì?sản xuất nh thế nào? và cho ai? ở
đây,ngời sản xuất đồng thời là ngời tiêu dùng.Mụcđích của sản xuất là tạo ra giá trị
sử dụng nhằm thoả mãn nhu cầu tiêu dùng của chính bản thân ngời sản xuất.Vì
vậy,có thể nói quá trình sản xuất của nền kinh tế tự nhiên chỉ gồm hai khâu:sản xuất
tiêu dùng.nó có tính chất bảo thủ,trì trễ,bị giới hạn ở nhu cầu hạn hẹp.Sản xuất tự
cung tự cấp chỉ thích ứng với thời kì lực lợng sản xuất cha phất triển.Khi lực lợng sản
xuất phát triển cao,phân công lao động đợc mở rộng thì dần xuất hiện trao đổi hàng
hoá.Khi trao đổi hàng hoá trở thành mục đích thờng xuyên của sản xuất thì sản xuất
hàng hoá ra đời và xuất hiện nền kinh tế hàng hoá.Kinh tế hàng hoá bắt đầu bằng
kinh tế hàng hoá giản đơn,ra đời từ khi chế độ chủ nghĩa cộng sản tan rã,dựa trên hai
tiền đề cơ bản là có sự phân công lao động xã hội và có sự tách biệt về kinh tế do chế
độ sở hữu khác nhau về t liệu sản xuất,sản xuất và toàn bộ quá trình tái sản xuất đều
3
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
gắn với thị trờng.Chuyển từ kinh tế tự nhiên sang kinh tế hàng hoá là đánh dấu bớc
chuyển sang thời đại kinh tế của sự phát triển,thời đại văn minh của nhân loại.
b.Hai điều kiện ra đời và tồn tại của kinh tế hàng hoá.
Cơ sở kinh tế - xã hội của sự ra đời và tồn tại của sản xuất hàng hoá là phân công
lao động xã hội và sự tách biệt về kinh tế giữa ngời sản xuất này với ngời sản xuất
khác do có các quan hệ sở hữu khác nhau về t liệu sản xuất quy định.

hội chiếm hữu nô lệ của những ngời thợ thủ công và nông dân tự do,đến chỗ đợc thừa
nhận trong xã hội phong kiến,và đến chủ nghĩa t bản thì kinh tế hàng hoá giản đơn
không những đợc thừa nhận mà còn đợc phát triển cao hơn đó là kinh tế thị trờng.
1.2.Bớc chuyển từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trờng.

a.Kinh tế thị trờng là kinh tế hàng hoá phát triển ở trình độ xã hội hoá cao
Nền kinh tế thị trờng là nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trờng.Đây là một kiểu
tổ chức kimh tế trong đó sản xuất cái gì?nh thế nào?và cho ai?đợc quyết định thông
qua thị trờng.Trong nền kinh tế thị trờng các quan hệ kinh tế của các cá nhân,các
doanh nghiệp đều biểu hiện qua mua bán hàng hoá,dịch vụ trên thị trờng.Thái độ c xử
của từng thành viên tham gia thị trờng là hớng vào tìm kiếm lợi ích của chính
mình,theo sự dẫn dắt của giá cả thị trờng hay Bàn tay vô hình.(Adam Smith)
Kinh tế thị trờng nh là một yêu cầu khách quan của nền kinh tế hàng hoá Song
không phải là đồng nhất nó với kinh tế hàng hoá.Xét về mặt lịch sử,kinh tế hàng hoá
có trớc kinh tế thị trờng.Kinh tế hàng hoá ra đời thì thị trờng cũng xuất hiện,nhng
không có nghĩa đó là kinh tế thị trờng.Với sự tăng trởng của kinh tế hàng hoá,thị tr-
ờng đợc mở rộng,phong phú,đồng bộ,các quan hệ thị trờng tơng đối hoàn thiện,đều đ-
ợc tiền tệ hoá.Khi đó ngời ta gọi kinh tế hàng hoá là kinh tế thị trờng hay nói cách
khác kinh tế thị trờng là kinh tế hàng hoá phát triển ở trình độ xã hội hoá cao.Kinh tế
thị trờng không phải là một giai đoạn khác biệt,độc lập,đứng ngoài kinh tế hàng hoá
mà là giai đoạn cao của kinh tế hàng hoá.
b.Những điều kiện hình thành kinh tế thị trờng.
5
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Kinh tế thị trờng đợc hình thành dựa trên những điều kiện sau đây:
Một là. Sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động và thị trờng sức lao động.Trớc hết
cần khẳng định sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động là một tiến bộ lịch sử.Ngời
lao động đợc tự do,có quyền làm chủ khả năng lao động của mình và là chủ thể bình
đẳng trong việc thơng lợng với ngời khác.Chủ nghĩa t bản đã thực hiện đợc bớc tiến
bộ lịch sử đó trong khuôn khổ lợi dụng tính chất đặc biệt của hàng hoá sức lao động

cao hiệu quả sản xuất kinh doanh,thúc đẩy sự tăng trởng và phát triển kinh tế.
- Với sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động dẫn tới sự hình thành thị trờng các yếu
tố sản xuất một cách hoàn chỉnh.Kinh tế thị trờng ra đời.
Hai là.Phải tích luỹ đợc một số tiền nhất định và số tiền đó phải trở thành vốn để tiến
hành sản xuất kinh doanh nhằm mục đích có lợi nhuận.Lý luận kinh tế của trờng phái
trọng thơng đã phản ánh rõ điều kiện tiền đề này.
Ba là.Kinh tế thị trờng là kinh tế tiền tệ cho nên vai trò của tiền tệ vô cùng quan
trọng.Để hình thành đợc nền kinh tế thị trờng cần có hệ thống tài chính,tín dụng,ngân
hàng tơng đối phát triển.Không thể có đợc kinh tế thị trờng nếu nh hệ thống tài
chính,ngân hàng còn quá yếu ớt, hệ thống quan hệ tín dụng còn quá giản đơn, không
đáp ứng đợc nhu cầu về vốn cho sản xuất và kinh doanh.
Bốn là.Sự hình thành nền kinh tế thị trờng đòi hỏi phải có một hệ thống kết cấu hạ
tầng tơng đối phát triển,trên cơ sở đó mới bảo đảm cho lu thông hàng hoá và lu thông
tiền tệ đợc thuận lợi dễ dàng,mới tăng đợc phơng tiện vật chất nhằm mở rộng quan hệ
trao đổi.
Năm là.Tăng cờng vai trò kinh tế Nhà nớc.Nhà nớc phải tạo ra môi trờng,hành lang
cho thị trờng phát triển lành mạnh.Đồng thời Nhà nớc sử dụng những biện pháp hành
chính cần thiết để phát huy những u thế và hạn chế những mặt tiêu cực của thị tr-
ờng.Nhà nớc thực hiện chính sách phân phối và điều tiết một cách hợp lý,xử lý hài
hoà các quan hệ kinh tế xã hội.
c.Những đặc trng chung của kinh tế thị trờng.
Trên thế giới đã có nhiều quốc gia phát triển nền kinh tế của mình theo mô hình
kinh tế thị trờng.Chẳng hạn kinh tế thị trờng của Thuỷ Điển,kinh tế thị trờng mang
màu sắc Trung Quốc,Kinh tế thị trờng của Nga,kinh tế thị trờng của Mỹ,kinh tế thị tr-
7
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
ờng ở các nớc đang phát triển Châu á và Đông Nam á Trong các n ớc Tây Âu,mô
hình kinh tế Thuỷ Điển có những nét đặc trng đáng lu ý.Đó là nền kinh tế của một n-
ớc vốn là nông nghiệp nghèo nàn ở Bắc Âu.Sau một thời kì trải qua kinh tế thị trờng
trở thành một nớc công nghiệp phồn vinh,một nhà nớc phúc lợi điển hình ở Châu Âu.

tính đến những đặc trng chung vốn có của kinh tế thị trờng.Có thể nêu những đặc trng
mang tính phổ biến nh sau:
Một là. Tính tự chủ của các chủ thể kinh tế rất cao.Các chủ thể kinh tế tự bù đắp
những chi phí và tự chịu trách nhiệm đối với kết quả sản xuất và kinh doanh của
mình.Các chủ thể kinh tế đợc tự do liên kết liên doanh,tự do tổ chức qúa trình sản
xuất theo luật định.Đây là đặc trng rất quan trọng của kinh tế thị trờng.Đồng thời
cũng là biểu hiện và yêu cầu nội tại của kinh tế hàng hoá,kinh tế hàng hoá không bao
dung hành vi bao cấp.Nó đối lập với bao cấp và đồng nghĩa với tự chủ và năng động.
Hai là. Trên thị trờng hàng hoá rất phong phú.Ngời ta tự do mua bán hàng hoá,trong
đó ngời mua chọn ngời bán,ngời bán tìm ngời mua.Họ gặp nhau ở giá cả thị tr-
ờng.Đặc trng này phản ánh tính u việt hơn hẳn của kinh tế thị trờng so với kinh tế tự
nhiên.Sự đa dạng và phong phú về chủng loại những hàng hoá trên thị trờng một mặt
phản ánh trình độ cao của năng suất lao động xã hội,mặt khác cũng nói lên mức độ
phát triển của quan hệ trao đổi,trình độ của phân công lao động xã hội và sự phát
triển của thị trờng.Những u thế trên của kinh tế thị trờng phản ánh trình độ phát triển
của khoa học-kĩ thuật và công nghệ,tựu chung phát triển trình độ cao của lực lợng sản
xuất xã hội.Vì vậy nói đến kinh tế thị trờng là nói đến một nền kinh tế phát triển cao.
Ba là. Giá cả đợc hình thành ngay trên thị trờng.Giá cả thị trờng vừa biểu hiện bằng
tiền của giá trị thị trờng vừa chịu sự tác động của quan hệ cạnh tranh và quan hệ cung
cầu hàng hoá dịch vụ.Trên cơ sở giá trị thị trờng,giá cả là kết quả của sự thơng lợng
và thoả mãn giữa ngời mua và ngời bán.Đặc trng này phản ánh của quy luật lu thông
hàng hoá.Trong qui trình trao đổi mua bán hàng hoá ngời bán luôn muốn bán với giá
cao,ngời mua lại luôn muốn mua với giá thấp.Đối với ngời bán giá cả phải đáp ứng đ-
ợc nhu cầu bù đắp về chi phí và có doanh lợi.Chi phí sản xuất là giới hạn dới,là phần
cứng của giá cả,còn doanh lợi càng nhiều càng tốt.Đối với ngời mua giá cả phải phù
9
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
hợp với lợi ích giới hạn của họ.Giá cả thị trờng dung hoà đợc cả lợi ích của ngời mua
và lợi ích của ngời bán.Tuy nhiên trong cuộc giằng co giữa ngời mua và ngời bán để
hình thành giá cả thị trờng lợi thế sẽ nghiêng về phía ngời bán,nếu nh cung ít,cầu

điêu tiết,trong đó Nhà nớc chỉ làm các chức năng truyền thống của Nhà nớc pháp
quyền nh:-Bảo vệ quyền sở hữu của các nhà kinh doanh.Nhà nớc bảo đảm an
ninh,chính trị,quốc phòng,an toàn xã hội,tạo môi trờng thuận lợi cho các doanh
nghiệp.Xử lý các tranh chấp trong kinh doanh và vi phạm pháp luật.
Trong giai đoạn kinh tế thị trờng hiện đại,Nhà nớc can thiệp vào kinh tế hay còn gọi
kinh tế thị trờng có sự điều tiết của Nhà nớc.Trên thế giới ngày nay không có nớc nào
mà Nhà nớc không can thiệp vào kinh tế.Chỉ khác ở biện pháp,mục tiêu và kết quả
đạt đợc.Kinh tế thị trờng ở các nớc đều có sự kết hợp giữa cơ chế thị trờng(Bàn tay vô
hình) và sự can thiệp điều tiết của Nhà nớc còn gọi là bàn tay hữu hình.Thực tiễn
đã chỉ rõ cần có bàn tay của Nhà nớc đối với kinh tế thị trờng dù phát triển theo
khuynh hớng nào,mục tiêu nào.Mặt khác một điều cần khẳng định là mô hình kinh tế
của các nớc trên thế giới ngày nay dù có phát triển và hoàn thiện đến mức nào cũng
không phải là thiên đờng mà vẫn có những khuyết tật nhất định.Theo thời gian kinh tế
thị trờng ngày càng bộc lộ nguyên hình những mặt trái của nó:nạn thất nghiệp,bất
công xã hội,phân hoá giàu nghèo,tình trạng tội phạm...Những điều đó khẳng định
thêm một lần nữa nền kinh tế thị trờng cần có sự can thiệp của Nhà nớc.Nhà nớc đa ra
những chính sách để hạn chế những khuyết tật nói trên.Chẳng hạn,chính sách tài
chính-tiền tệ,kinh tế đối ngoại(Thuế,lãi suất,điều tiết xuất nhập khẩu...) chú ý vấn đề
tiền lơng,trợ cấp thất nghiệp,phúc lợi xã hội...
1.3.Các quy luật vận động của kinh tế thị trờng.

a.Khái quát về hàng hoá và hai thuộc tính của hàng hoá.
Hàng hoá là sản phẩm của loa động,nó có thể thoả mãn đợc nhu cầu nào đó của
ngời lao động;nó đợc sản xuất ra để bán chứ không phải sản xuất ra để ngời sản xuất
ra nó tiêu dùng.
11
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Hàng hoá có hai thuộc tính:giá trị sử dụng và giá trị.
Giá trị sử dụng là công dụng của sản phẩm có thể thoả mãn nhu cầu nào đó của con
ngời.Ví dụ:cơm để ăn,áo để mặc,máy móc thiết bị nguyên nhiên vật liệu để sản

định,trên đó diễn ra quá trình trao đổi mua bán hàng hoá.Thị trờng có tính không gian
và thời gian.Theo nghĩa này thị trờng là cái chợ,cái địa d,khu vực tiêu thụ hàng hoá
phân theo các mặt hàng,ngành hàng.
Sản xuất hàng hoá luôn phát triển,lợng hàng hoá lu thông trên thị trờng ngày càng
dồi dào và phong phú,thị trờng đợc mở rộng.Thị trtờng đợc hiểu theo nghĩa đầy đủ
hơn,nó là lĩnh vực trao đổi hàng hoá thông qua tiền tệ làm môi giới.Tại đây ngời mua
và ngời bán tác động qua lại lẫn nhau để xác định giá cả và sản lợng hàng hoá lu
thông trên thị trờng.
Ngày nay các nhà khoa học thống nhất với nhau khái niệm về thị trờng nh sau:Thị
trờng là một quá trình mà trong đó ngời bán và ngời mua tác động qua lại với nhau
để xác định giá cả và sản lợng.
Phân đoạn thị trờng: Trong lịch sử đã xuất hiện nhiều cách phân loại thị trờng khác
nhau.Chẳng hạn dựa vào lu thông hàng hoá ngời ta đã phân chia thị trờng thành:thị tr-
ờng cung ứng vật t kĩ thuật,thị trờng hàng tiêu dùng.Dựa vào quan hệ sở hữu ngời ta
chia thị trờng thành thị trờng có tổ chức và thị trờng tự do.Kinh tế học hiện đại chia
thị trờng thành thị trờng yếu tố sản xuất và thị trờng hàng hoá tiêu dùng,dịch vụ;thị
trtờng trong nớc và thị trờng nớc ngoài.
Thị trờng yếu tố sản xuất hay thị trờng đầu vào là nơi mua bán các yếu tố sản
xuất nh sức lao động,t liệu sản xuất,vốn và các điều kiện vật chất để sản xuất kinh
doanh.
Có thị trờng này mới có các yếu tố để sản xuất hàng hoá,mới có hàng hoá tiêu dùng
và dịch vụ hay mới có thị trờng đầu ra.Số lợng,chất lợng,tính đa dạng của thị trờng
đầu ra do thị trờng đầu vào quy định.Tuy nhiên thị trờng đầu ra cũng có ảnh hởng tới
thị trờng đầu vào,kích thích tính tích cực của thị trờng đầu vào.
13
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Thị trờng hàng tiêu dùng,dịch vụ hay thị trờng đầu ra là nơi mua bán các hàng
hoá tiêu dùng cuối cùng và dịch vụ.
Hàng hoá tiêu dùng là các vật phẩm tiêu dùng nh lơng thực,thực phẩm,quần áo,nhà
ở, các hàng hoá dịch vụ nh sửa chữa,du lịch,chữa bệnh...