1

Tham luận
PHÂN BIỆT PHƯƠNG PHÁP XÂM NHẬP CỘNG ĐỒNG CỦA DÂN TỘC HỌC, XÃ
HỘI HỌC VÀ CÔNG TÁC XÃ HỘI CỘNG ĐỒNG
Họ và tên: Nguyễn Trung Hải (76)
Chức danh: giảng viên
Đơn vị công tác: Khoa công tác xã hội – đại học Lao động – xã hội
Địa chỉ: 43 Trần Duy Hưng, Cầu giấy, Hà Nội
Điện thoại: 0983 071 396
Email:
Hình thức tham luận: Bài trình bày cá nhân 20 phút
Xâm nhập cộng đồng được hiểu là một quá trình bao gồm nhiều chuỗi hoạt động nối kết
nhau từ khâu chuẩn bị xâm nhập cộng đồng đến khâu trung gian lưu trú tại cộng đồng và kết
thúc ở khâu rút khỏi địa bàn.
Trong nghiên cứu khoa học, xâm nhập cộng đồng là một hoạt động mang tính bắt buộc
đối với nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng và của các ngành khoa học xã hội để thu
thập thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu. Không có ngành khoa học xã hội nào (thậm chí cả
nhân văn) có thể thu thập được thông tin mà không tiến hành xâm nhập cộng đồng, chính vì
vậy, nhiều nhà nghiên cứu coi xâm nhập cộng đồng vừa là phương pháp, vừa là công cụ thực
hiện nghiên cứu. Điểm chung của các ngành khoa học trên trong quá trình xâm nhập cộng
đồng là chúng đều yêu cầu nhà nghiên cứu thực hiện 03 công đoạn sau:
Công đoạn 1: lựa chọn địa bàn xâm nhập;
Công đoạn 2: gặp gỡ chính quyền địa phương để có cơ sở pháp lý cho hoạt động xâm
nhập cộng đồng; và
Công đoạn 3: thực hiện xâm nhập cộng đồng.
Tuy nhiên, mỗi ngành khoa học sẽ có những cách thức khác nhau để thu thập thông tin
trong quá trình xâm nhập cộng đồng, điểm khác biệt đó được chúng tôi trình bày trong phần
dưới đây thông qua phân biệt 3 trường hợp của dân tộc học, xã hội học và công tác xã hội
cộng đồng.
2

kiến thức nhất định về địa bàn và có khả năng thu thập được thông tin chính xác, đồng thời
kiểm chứng được độ tin cậy của các thông tin đó qua hoạt động quan sát, hỏi chuyện và ghi
chép thường ngày. Hơn nữa, ngay bản thân thông tin thu được cũng chứa đựng độ chính xác
và khách quan cao do người dân khi cung cấp thông tin cũng ít có thái độ che dấu hoặc bẻ
cong thông tin.
3

- Cách thức sử dụng thông tin thu được: trước hết, nhà dân tộc học sử dụng thông tin
thu được cho mục đích nghiên cứu sau đó công bố kết quả nghiên cứu để giới thiệu các đặc
điểm về tộc người, phương thức sinh hoạt, ăn, ở … của cộng đồng với thế giới bên ngoài
2. Phương pháp xâm nhập cộng đồng của xã hội học
- Thời gian xâm nhập: thông thường nhà nghiên cứu xã hội học không dành nhiều thời
gian cho hoạt động xâm nhập cộng đồng, ngoại trừ phương pháp nghiên cứu chuyên khảo
của Le Play (trường phái xã hội học Chicago), mà chỉ tiến hành trong một khoảng thời gian
rất chóng vánh, có nhiều trường hợp chỉ diễn ra trong ngày, dài là khoảng 1 tuần, ít có nhà
nghiên cứu xã hội học nào dành thời gian nhiều tuần cho việc xâm nhập cộng đồng để thu
thập thông tin.
- Hình thức xâm nhập: khi xâm nhập cộng đồng, nhà nghiên cứu xã hội học thường ít
chú ý đến việc gây thiện cảm với người dân tại địa bàn điều tra, mà ưu tiên chú ý tới việc làm
sao nhanh chóng thu thập thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu và rút ra khỏi địa bàn. Trong
thời gian lưu trú thu thập thông tin, nhà nghiên cứu xã hội học dành khoảng thời gian ban
ngày xâm nhập cộng đồng để thực hiện điều tra, phỏng vấn, quan sát …, tối đến sẽ rút về nhà
nghỉ hoặc khách sạn, ít trường hợp chọn giải pháp lưu trú tại nhà dân, do vậy không có được
nhiều thông tin cụ thể, chính xác về địa bàn nghiên cứu và không tạo được sự thân thiện, gần
gũi của người dân địa phương.
- Mục đích xâm nhập: nhà nghiên cứu xã hội học xâm nhập cộng đồng nhằm mục đích
thu thập thông tin theo nhóm chủ đề cần thiết phục vụ đề tài nghiên cứu, những chủ đề đó có
thể là những chủ đề hiện đang được cộng đồng quan tâm, nhưng cũng có thể là những chủ đề
hoàn toàn không nằm trong sự ưu tiên của cộng đồng, nhưng nhà nghiên cứu xã hội học
không quan tâm đến điều đó mà chỉ quan tâm đến việc thu thập đầy đủ thông tin theo kế

nhập cộng đồng cần thiết để thực hiện các bước của hoạt động xâm nhập cộng đồng – từ xâm
nhập ban đầu đến chiếm được thiện cảm của cộng đồng - thì mức độ thành công của đề tài
nghiên cứu sẽ cao và có giá trị khoa học cao nhờ từ quá trình xâm nhập cộng đồng, nhà
nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng sẽ thu thập được thông tin đầy đủ, cụ thể, chính xác về
những khó khăn và các vấn đề ưu tiên của cộng đồng, từ đó đưa ra được những khuyến nghị
và giải pháp phù hợp với nhu cầu cộng đồng và những khuyến nghị, giải pháp đó sẽ dễ dàng
được cộng đồng tiếp nhận.
Ngược lại, nếu nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng không có đủ thời gian xâm
nhập cộng đồng cần thiết, nghĩa là khoảng thời gian xâm nhập cộng đồng trước đó không đủ
giúp nhà nghiên cứu nắm bắt được vấn đề cũng như những ưu tiên của cộng đồng, thì sẽ dễ
dàng đưa ra nhiều nhận định sai lệch hoặc không xác định được hết các vấn đề ưu tiên, các
nhu cầu của cộng đồng, do vậy, kết quả thực hiện đề tài nghiên cứu sẽ không đạt hiệu quả
cao và những đề xuất, khuyến nghị sẽ không phù hợp với mong muốn của cộng đồng và khó
được cộng đồng tiếp nhận.
Điều này cũng có nghĩa, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thực sự nắm bắt
nhu cầu của cộng đồng theo đúng trình độ phát triển của cộng đồng, những suy nghĩ mang
5

tính chất áp đặt từ bên ngoài vào dù thực tế rất có ích cho cộng đồng, nhưng cũng vẫn khó
được cộng đồng tiếp nhận vì chúng có thể không phù hợp với bản sắc cộng đồng, hoặc vượt
xa trình độ nhận thức cũng như nguồn lực hiện tại của cộng đồng khiến cộng đồng chưa nhận
thức được hết giá trị của những suy nghĩ đó. Đây được coi là một trong những lỗi lầm cơ bản
nhất của nhân viên công tác xã hội cộng đồng và theo cách nói của Trần Đình Tuấn “Một
trong những lỗi lầm ấu trĩ nhất của người làm công tác tư vấn và công tác xã hội kém khả
năng là có ý nghĩ mình biết cái gì là giải pháp tốt nhất cho khách hàng”
1
.
- Hình thức xâm nhập: Một tiêu chí đem lại hiệu quả cao của hoạt động xâm nhập cộng
đồng đối với nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng, đó là “cùng ăn, cùng ở, cùng làm,
cùng tham gia vào các hoạt động lễ hội, hiếu, hỉ của người dân địa phương …” . Quá trình

- Mục đích xâm nhập: nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần sử dụng các kỹ
năng chuyên môn để tiến hành xâm nhập cộng đồng, tạo lập mối quan hệ với lãnh đạo địa
phương, với người dân nhằm từ đó khai thác thông tin của cộng đồng như thông tin về lược
sử cộng đồng, về điểm mạnh- điểm yếu của cộng đồng…
Để làm được điều đó, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần xác định ngay từ
đầu mục đích xâm nhập cộng đồng một cách chi tiết và rõ ràng. Có mục đích xâm nhập cộng
đồng càng chi tiết, càng rõ ràng sẽ càng giúp nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng trong
quá trình tác nghiệp thực hiện được tuần tự từng bước các hoạt động xâm nhập cộng đồng
một cách thuận lợi.
Đối với bất kỳ một nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng nào thì nhà nghiên cứu đều
cần tìm hiểu các nguyên nhân yếu kém của cộng đồng và các nguồn lực giúp cộng đồng thức
tỉnh trong bước xâm nhập cộng đồng. Nhưng cộng đồng nào cũng có các đặc điểm riêng về
lịch sử hình thành và phát triển, có các đặc điểm riêng về văn hóa, lối sống, có các đặc điểm
riêng về phong tục, tập quán, có các đặc điểm riêng về các vấn đề đang tồn tại và thứ tự ưu
tiên giải quyết các vấn đề đó…, nên mục đích xâm nhập cộng đồng của nhà nghiên cứu công
tác xã hội cộng đồng cần được xác định từng bước căn cứ theo đặc điểm của cộng đồng mà
không nên áp dụng một cách máy móc mục đích xâm nhập của cộng đồng này vào cộng đồng
khác, có vậy mới khai thác và thu thập được thông tin hữu ích phục vụ đề tài nghiên cứu.
- Thông tin cần thu thập: khi thực hiện hoạt động xâm nhập cộng đồng nhằm thu thập
thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thu thập
nhiều dạng thông tin khác nhau của cộng đồng và các dạng thông tin đó được chúng tôi xếp
vào thành 02 nhóm, đó là: (1) thông tin về lược sử cộng đồng và (2) thông tin về điểm mạnh -
điểm yếu và thứ tự ưu tiên của cộng đồng.
+ Thu thập thông tin về lược sử cộng đồng:
Trong hoạt động này, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thu thập thông tin
về lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng theo mốc các sự kiện từ quá khứ đến hiện
tại, đó là những thông tin quan trọng mang tính bước ngoặt đã xảy ra trong cộng đồng, như
thông tin về sự ra đời của cộng đồng, về lịch sử phát triển thăng – trầm của cộng đồng, về
hoạt động kinh tế của cộng đồng, về dân số và giáo dục của cộng đồng, về tinh thần đoàn kết
cộng đồng … Những thông tin trên được thu thập qua quá trình hỏi chuyện người dân, được

tác xã hội cộng đồng cần:
(1) Sử dụng cột điểm mạnh để thu thập thông tin về những thế mạnh hiện tại của cộng
đồng, đó là những nguồn lực sẵn sàng huy động được trong cộng đồng để giúp cộng đồng tự
giải quyết những khó khăn hiện tại, chẳng hạn như các nguồn lực về: nhân lực, tài lực, vật
lực, thời lực …
8

(2) Sử dụng cột điểm yếu để thu thập thông tin về những điểm hạn chế đang tồn tại
khiến cộng đồng yếu kém như: tập quán canh tác, kế hoạch hóa gia đình, thói quen sinh hoạt,
khả năng nhận thức, cơ sở hạ tầng thiết yếu, năng lực thị trường, năng lực pháp lý …
(3) Sử dụng cột thứ tự ưu tiên để thu thập thông tin về các vấn đề được cộng đồng ưu
tiên giải quyết trước (cột này chỉ được điền sau buổi họp dân).
- Khả năng kiểm chứng thông tin thu được:
Trước hết, bằng phương pháp xâm nhập cộng đồng để thu thập thông tin nên nhà
nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng có khả năng thu thập được nhiều thông tin có độ chính
xác cao qua quá trình cùng tham gia vào các hoạt động sinh hoạt với hộ gia đình, vào các
hoạt động lao động và hoạt động văn hóa với cộng đồng vì khi đó, người dân địa phương
cũng có độ thân thiện, tin cậy nhất định đối với nhà nghiên cứu, nên khi cung cấp thông tin,
họ cũng sẽ có thái độ chân thật, cởi mở, ít che dấu hay bẻ cong thông tin.
Đồng thời, bằng phương pháp xâm nhập cộng đồng để thu thập thông tin, nhà nghiên
cứu công tác xã hội cộng đồng cũng đã có được những hiểu biết nhất định về cộng đồng nên
ngay trong quá trình điều tra thu thập thông tin cũng có khả năng tự kiểm chứng thông tin thu
được để loại bỏ những thông tin không chính xác. Ngoài khả năng tự kiểm chứng thông tin,
nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng còn có thể sử dụng nhiều kênh khác nhau để thu
thập thông tin về cùng một chủ đề như: kênh lãnh đạo chính quyền, kênh lãnh đạo thôn bản,
kênh người dân …, nhờ đó có thể sử dụng các kênh thông tin trên để kiểm chứng một thông
tin nào đó. Chẳng hạn, sử dụng kênh người dân để kiểm chứng các thông tin do chính quyền
địa phương cung cấp hay sử dụng kênh lãnh đạo thôn, bản để kiểm chứng thông tin do người
dân cung cấp… Như vậy, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng có được thông tin thu
nhận đa chiều và các kênh thông tin đó góp phần bổ trợ và kiểm chứng lẫn nhau.

dần vươn lên trở thành cộng đồng tự lực.
Như vậy, một lần nữa chúng tôi khẳng định cách thức sử dụng thông tin thu được của
nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng trước hết là để phục vụ lợi ích cộng đồng, sau mới
đến phục vụ mục đích của đề tài nghiên cứu và kết quả nghiên cứu tiếp tục được sử dụng
phục vụ lợi ích cộng đồng.
4. Bảng so sánh điểm khác biệt trong phương pháp xâm nhập cộng đồng của dân tộc
học, xã hội học và công tác xã hội cộng đồng
Dân tộc học Xã hội học
Công tác xã hội cộng
đồng
- Thời gian
thâm nhập
Lưu trú dài hạn (có thể
nhiều tháng hoặc nhiều
năm) hoặc ngắn hạn
(tính theo tuần), nhưng
quay lại địa bàn nhiều
Lưu trú ngắn hạn,
nhiều khi chỉ ở lại 01
ngày, ít có trường hợp
lưu lại địa bàn từ 01
tuần trở lên.
Lưu trú dài hạn tại địa bàn
(thời gian lưu trú thường
tính theo tháng, thậm chí,
nhiều nhân viên công tác
xã hội cộng đồng có thể
lưu trú tính theo năm theo
10


Mục đích thu thập
thông tin theo nhóm
chủ đề cần thiết phục
vụ đề tài nghiên cứu,
những chủ đề đó có
thể là những chủ đề
hiện đang được cộng
đồng quan tâm, nhưng
cũng có thể là những
chủ đề hoàn toàn
không nằm trong sự
ưu tiên của cộng đồng.
Mục đích thu thập thông
tin về lược sử cộng đồng,
về điểm mạnh, điểm yếu
và thứ tự ưu tiên của cộng
đồng.
- Thông tin
cần thu
thập
Những thông tin về
chủng tộc, tập tính,
phương thức ăn ở, sinh
hoạt … của người dân
địa phương.
Những thông tin cần
thiết cho đề tài.
Những thông tin về lược
sử cộng đồng, về điểm
mạnh, điểm yếu và thứ tự

mục đích nghiên cứu;
sau đó đưa ra khuyến
nghị phục vụ lợi ích
cộng đồng.
Sử dụng thông tin trước
hết phục vụ lợi ích cộng
đồng, sau mới phục vụ
mục đích của đề tài nghiên
cứu.
Các kết quả nghiên cứu
tiếp tục được sử dụng
phục vụ lợi ích cộng
đồng./