Khảo sát việc sử dụng ngôn từ trên chuyên mục phóng sự báo Lao Động

MỞ ĐẦU

Trong các thể loại báo chí, phóng sự là một trong những thể loại đặc biệt
thích hợp với việc mô tả sự phát triển năng động của hiện thực, có khả năng gây
được những ấn tượng rất sâu sắc đối với công chúng. Phóng sự là một trong
những thể loại có năng lực phản ánh hiện thực một cách năng động, vừa trực
tiếp, cụ thể, vừa có tầm khái quát nhất định. Có rất nhiều quan đIểm khác nhau
về phóng sự, nhưng theo tiến sĩ Đức Dũng thì ông khẳng định: “Phóng sự là
một thể loại đứng giữa Văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả
những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát
sinh, phát triển, đồng thời khẳng định hiện thực đó thông qua cái tôi trần
thuật, vừa tỉnh táo lí trí, vừa cảm xúc với một bút pháp giàu chất văn học”.
Phóng sự báo chí với khả năng chuyển tải một khối lượng thông tin phong
phú và trình bày hiện thực trong một quá trình phát sinh phát triển, nó mang đến
cho công chúng một bức tranh xác thực. Những vấn đề mà phóng sự báo chí đề
cập là những vấn đề của đời sống hiện thực xung quanh chúng ta, đang cần
chúng ta bày tỏ thái độ và những hành động hiện thực. Tức là phóng sự có khả
năng thông tin thời sự, đảm bảo tính xác thực, tính định hướng thông qua việc
trình bày, diễn tả những vấn đề, sự kiện, con người, tình huống điểm hình, trong
một quá trình phát sinh, phát triển với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật,
và ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu linh hoạt, giàu chất văn học.
Về năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự, các nhà nghiên cứu ở nước
ta hiện nay nhìn chung đều thống nhất khẳng định: đây là thể loại báo chí có khả
năng phản ánh hiện thực duới dạng một bức tranh nóng bỏng, hơi thở của đời
sông. Bức tranh ấy thể hiện góc nhìn đầy cá tính của tác giả trước đời sống, vừa
có sức khái quát, vừa chi tiết sống động với những con người và sự việc xác
thực, đồng thời rất giàu chất nhân văn và tái hiện bằng ngôn ngữ, giọng điệu
sinh động. Trong tác phẩm phóng sự, tính cách của nhân vật thường được đề cập
THÖ VIEÄN ÑIEÄN TÖÛ TRÖÏC TUYEÁN

Với mục đích rõ ràng và khuynh hướng thiên về chính luận, phóng sự báo
chí có thể trình bày hiện thực như một bức tranh tồn cảnh vừa có tầm khái qt
nhất định, đồng thời có chiều sâu với những chi tiết điển hình, sống động, trong
đó những nhân vật xuất hiện một cách sắc sảo rõ nét cả về chiều sâu nội tâm, cá
tính và hành vi.Trong phóng sự báo chí, tác giả đã thẳng thắn bày tỏ quan điểm
của mình với tư cách là một nhân vật trần thuật – là người chịu trách nhịêm về
những chi tiết, những sự việc có thực được thể hiện trong tác phẩm.Các tác giả
phóng sự khơng dừng lại ở việc phản ánh hiện thực một cách khách quan thơng
qua những con số, sự kiện như trong các thể loại báo chí khác mà ln có mong
muốn khái qt thẩm định.Khi phóng sự phát triển và mang đậm màu sắc chính
luận thì ở đó tác giả bày tỏ quan điểm của mình trước sự thật với một nhiệt tình
đấu tranh vì sự tiến bộ xả hơị.
Sức mạnh của tác phẩm báo chí trước hết là khả năng khám phá, phơi bày
những mâu thuẫnvà trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra.Điều đó cho
thấy rằng, khi đề cập năng lực phản hiện thực của báo chí, phải dựa vào đặc
trưng đặc điểm của nó và góc nhìn gắn liên với cá tính sáng tạo của chính tác
giả.Có thể nói góc nhìn độc đáo, sáng tạo của nhà báo là nhân tố quyết địng
năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự báo chí.
Thứ hai, về các nhân vật trần thuật và các nhân chứng. Trong đăc điểm
này của phóng sự báo chí, chúng ta thấy nổi lên vai trò của nhân vật trần thuật –
tác giả - nhân chứng khách quan của hiện thực.Cái tơi trong phóng sự là cái tơi
trần thuật làm nên linh hồn, bản sắc của tác phẩm đó. Nó đóng vai trò tập hợp
sắp xếp các dữ liệucủa sự kiện thơng nhất trong mơt chỉnh thể sống động và nhất
qn.
Sự xuất hiện của nhân vật trần thuật là một đặc điểm nổi bật của phóng sự
báo chí nói riêng. Với tư cách là nhân chứng khách quan, là người trực tiếp
chứng kiến và trình bày sự kiện, tác giả phóng sự phải là người trực tiếp thẩm
định tính xác thực của tác phẩm. Cái tơi trần thuật khơng chỉ giúp cho việc phản
ánh sự kiện mơt cách sinh động, nhiều chiều mà còn bộc lộ trực tiếp văn hố của
người viết. Trong các phóng sự báo chí, sự tham gia của các nhân chứng trực


THÖ VIEÄN ÑIEÄN TÖÛ TRÖÏC TUYEÁN
2.2. Cỏc dng phúng s bỏo chớ
Cỏc dng phúng s bỏo chớ thỡ chỳng ta thy rng: phúng s bỏo chớ hin
i ca nc ta hin ang cú s giao thoa, chuyn hoỏ mnh m cựng cỏc th
loi bỏo chớ khỏc. Quỏ trỡnh ny ó to ra mt s dng phúng s bỏo chớ rt a
dng v linh hot.
Dng phúng s phn ỏnh vn ca i sng. Nh chỳng ta ó bit,
phúng s bỏo chớ cú nhim v phỏn ỏnh v nhng s tht cha ng mõu thun
trong i sng. Nhng mõu thun ny cú th xut hin t chớnh bn thõn cỏc s
kin i sng nhng cng cú th tn ti di dng l nhng vn ni bt, cú
sc thu hỳt s quan tõm ca cụng chỳng.Vy l, phúng s cú nhim v phn ỏnh
v phõn tớch lm sỏng t nhng vn ca i sng v trong mt mc no
ú, phúng s cú s giao thoa vi th loi bỡnh lun chuyờn lun, kớ chớnh lun.
c im d nhn thy trong quỏ trỡnh giao thoa ú l vn tr thnh ni dung
trung tõm ca tỏc phm phúng s. ú nht thit phi l nhng vn tiờu biu,
xỏc thc v ỏp ng nhu cu thụng tin thi s. Tuy khụng trc tiờp phn ỏnh
nhng s kin ln, nhng tỡnh hung ni bt nhng nhng vn m dng
phúng s ny cp vn cú th cú sc lay ng ln n nhng vn cú phm
vi nh hn trong i sng hng ngy. Phúng s phng vn luụn chim mt t l
ln nht trong cỏc dng phúng s trờn bỏo chớ nc ta hin nay. Bi vỡ, khụng
phi ngy no cng co nhng s kin ln xy ra v khụng phi s kin no cng
tr thnh ti cho phúng s, nhng cỏc vn cn phõn tớch, gii ỏp thỡ luụn
luụn thng trc mi lỳc mi ni trong i sng.
Dng phúng s chõn dung.
õy l dng phúng s giao thoa, kt hp vi th loi kớ chõn dung.Hin
nay, dng phúng s ny ang chin u th trờn mt s t bỏo cú nh hng v
phm vi phỏt hnh tng i ln nh cỏc bỏo Lao ng, H Ni mi, Tin
Phong, Tui Tr, Thanh Niờn.Th loa ny vú nhim v phn ỏnh nhng con
ngi tiờu biu( cho cỏi xu hoc cỏi tt ) trong i sng.Con ngi trong dng

c lm sỏng t; gi lờn nhng vn m cụng chỳng quan tõm
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
Tỏc phm phúng s s kin phi bỏm sỏt hin thc i sng phn ỏnh
s kin trong ton b quỏ trỡnh phỏt sinh, phỏt trin ca nú. Nhim v ch yu
ca mt phúng s s kin l din t mt cỏch sinh ng quang cnh, hin trng
ca s kin trong ton b dỏng v hin thc ca nú. ụi khi tỏc phm phúng s
s kin cũn cú th cp nguyờn nhõn v nờu lờn nhng vn t ra sau s
kin c phn ỏnh trong tỏc phm. iu ỏng chỳ ý trong dng phúng s ny
mt s yu t nh: ng Iu, ngụn t, bỳt phỏp, ũi hi giu hỡnh nh Cú
phn b hn ch, khụng thc s sinh ng nh trong cỏc dng phúng s khỏc.
Dng phúng s iu tra.
Phúng s iu tra l mt dng kt hp gia phúng s bỏo chớ vi th loi
iu tra. Nh chỳng ta ó bit mt trong nhng c im c bn ca th loi
iu tra l phi tr li c nhng cõu hi m cuc sng ang t ra. Cỏch tr
li ca iu tra l thụng qua mt h thng nhng bng chng xỏc thc v tiờu
biu. S kt hp gia phúng s v iu tra thng din ra theo nguyờn tc sau:
tớnh cht phúng s thng c th hin nhng yu t thuc v hỡnh thc ca
tỏc phm nh ngụn ng, bỳt phỏp, ging iu, s xut hin ca nhõn vt trn
thut Cũn c im th loi ca iu tra thỡ c th hin ch yu trong vic
huy ng nhng chi tit, s liu, d kin nhm xõy dng mt hờ thng cỏc lun
c nhm lm sỏng t cỏi lụgic bờn trong th hin bn cht ca s tht m tỏc
phm cp, tr li c cõu hi m cuc sng t ra. Trong nhng bi phúng
s iu tra, hỡnh thc phúng s cú th giỳp tỏc gi trỡnh by nhng vn gai
gúc, cng thng mt cỏch mm mi v linh hot. Dng bi ny thng c s
dng trong trng hp khi ng trc nhng s kin, tỡnh hung, hin trng no
ú, vn ang cũn nhng cõu hi cha c tr li, hoc cú nhiu cỏch tr li
khỏc nhau.
Dng phúng s phn ỏnh nhng hon cnh, hin trng
Trong thc t ca i sng bỏo chớ nc ta cũn khỏ ph bin mt dng
phúng s phn ỏnh v nhng hon cnh, hin trng ca i sng m khụng nht

Sn lõm tc (Lao ng s 276 ngy 27/11/2007). õy l mt tớt thuc
tớt xỏc nhn. Tớt s dng ngụn ng rt ngn gn ch gm 3 t nhng ngi c
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
ó hiu c ni dung bi phúng s vit v nn phỏ rnghin nay. Vỡ bn thõn
tớt nay ó gii thiu ch ca c tỏc phm.Trong tớt ny cũn s dng du ( )_
sngõy s chỳ ý thu hỳt ngi c dự õy l mt vn vn hay c núi
n.Cỏc tớt ph khỏ l n tng cú sc biu cm cao( Tan hoang i ngn, vt
biờn túm lõm tc)
Ngi n b p xớchlụ thuờ ( Lao ng s 285 ngy 07/12/2007). õy
l mt tớt bỏo xỏc nhn. Tớt ny s dng ngụn ng rt n gind hiu nh nú
vn cú khụng cn gt gia trau chut. Ch cn c tớt thụi chỳng ta ó bit bi
phúng s núi v s vt v cc nhc ca ngi n b p xớchlụ thuờ. Vỡ trong
tớt ó cho ngi c bit nhõn vt chớnh l ai, cụng vic ca h l gỡ. Cỏc tớt ph
cng n gin, d hiu.
Nh vy, qua 3 tớt cỳa 3 bi phúng s trờn thỡ ta thy tớt Sn lõm tc d
nh, d hiu. Tớt Cú mt Hong thnh ni i bc cú s biu cm cao.Tớt
Ngi n b p xớch lụ thuờ n gin d hiu nh nú vn cú.
2. Ngụn ng sapụ
Sapụ l mt thut ng bt u t ting Phỏp chapean cỏi m.Sapụ c
xem l mt tiu vn bn nm di tớt chớnh v phớa trờn phn ni dung c
trỡnh by bng c ch c bit v cú nhim v lm rừ hn ch tỏc phm.
Sapụ phi thu hỳt s chỳ ý ca c gi. Ngụn ng vit sapụ phi cú cm xỳc v
gõy n tng phi nờu c ý chớnh ca tỏc phm chng minh c tớnh thi s
ca bi bỏo.Cú 9 loi sapụ ú l : sapụ gi tờn, sapụ túm tt, sapụ nờu s kin
dn ng,sapụ chõn dung, sapụ t cnh, sapụ nờu lun c, sapụ k chuyn,
sapụ nờu cm xỳc v suy t riờng ca tỏc gi, sapụ tip ni tiờu .
Vớ d :
* Cú th hi vi vng nu xng tng nhng di tớch kin trỳc ca
vng tụn hong tc va phỏt l ti vựng t phờn giu phớa bc Vit Nam kia l
mang tm c ca mt Hong thnh. Nhng cỏc bỏo cỏo khoa hc ban u u

õy l kiu sapụ chõn dung, gii thiu v mt ngi ph n p xớch lụ
thuờ vi ngụn ng ht sc gin d m y cm xỳc. Bng cỏch s dng ngụn ng
cú tớnh biu t cao n o nỏo nhit mt ngi ph n nh bộ ang on
mỡnh p xớchlụ lm cho ngi c cú mt s cm thụng chia s. sapụ ny
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
tác giả đã dùng ngơn ngữ khái qt nhất để thảo những nét chân dung về nhân
vật chính.
3. Việc đáp ứng u cầu tính chất ngơn ngữ phóng sự so với tính chất ngơn
ngữ báo chí
Qua việc khảo sát 3 phóng sự trên báo LĐ, chúng tơi thấy, ngơn ngữ trên
3 phóng sự này về cơ bản đã đáp ứng được khá đầy đủ những tính chất của ngơn
ngữ báo chí.
- Về tính chính xác và ngắn gọn. Vì văn phong báo chí tính chính xác là
tính chất quan trọng hàng đầu. Nó có nhiệm vụ định hướng dư luận cho nên
ngơn ngữ ở đây khơng hề bị bóp méo, sai sự thật.
Ví dụ :
LĐ số184 ngày 10/08/2007.Trong bài này cách sử dụng từ ngư ngắn gọn,
chính xác giúp người đọc tiếp nhận tác phẩm nhanh và đúng.Như cách chí rã địa
điểm( Đền Cầu Từ, xã Phượng Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc giang/ Theo chân
anh Hạnh – Phó Giám đốc bảo tàng tỉnh Bắc giang).
LĐ số 276 ngày 27/11/2007.Trong bài này tác giả sử dụng ngơn ngữ
chính xác, xúc tích, ngắn gọn để nêu lên vấn đề nóng bỏng được cả xã hội quan
tâm. Đó là nạn chặt phá rừng rất lơi kéo thu hút người đọc.
LĐ số 285 ngày 07/12/2007.Bài phóng sự này cũng bắt nguồn từ một con
người thật với cơng việc thật. Tác giả sử dụng ngơn ngữ giản đơn khơng sử dụng
câu dài, khơng trau chuốt gọt giũa nhưng lại gây sự đồng cảm chia sẻ vơi người
đọc về một người phụ nữ đạp xích lơ th.
- Về tính đại chúng và tính cụ thể. Trong 3 bài phóng sự mà chúng tơi tiến
hành khảo sát thì 2 bài “ “Săn” lâm tặc” và “ Người đàn bà đạp xích lơ th” tác
giả sử dụng ngơn ngữ phổ cập dễ hiểu mang tính tồn dân xố nồ danh giới

sự
4.1. Dùng từ hội thoại
Từ hội thoại ở đay được hiểu theo nghĩa rộng, tức là nó bao hàm các từ
thuộc vốn từ vựng của ngơn ngữ văn hố được dùng đặc biệt trong lời nói
miệng, trong sinh hoạt hàng ngày và một số từ thơng tục và từ lóng, vì những từ
trong hai loại sau này chỉ được chun dùng trong khẩu ngữ.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN