HC VIN CHNH TR QUC GIA H CH MINH
MAI DIU ANH
ảNH HƯởNG CủA TíN NGƯỡNG TRUYềN THốNG
VIệT NAM ĐếN ĐờI SốNG ĐạO CủA NGƯờI CÔNG GIáO
ở GIáO PHậN BùI CHU - NAM ĐịNH HIệN NAY
Chuyờn ngnh : CNDVBC & CNDVLS
Mó s: 62 22 03 02
TểM TT LUN N TIN S TRIT HC
H NI - 2015
Công trình đư ợ c hoàn thành tạ i
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Người hướng dẫn khoa học: 1. GS.TS. Nguyễn Hùng Hậu
2. PGS.TS. Nguyễn Hồng Dương
Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học
viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Vào hồi giờ ngày tháng năm
Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia và
Thư viện Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
1
MỞ ĐẦU
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
Việt Nam là đất nước thuộc loại hình văn hóa nông nghiệp. Trong lịch sử hình
thành và phát triển, do hoàn cảnh địa lý - lịch sử khá đặc biệt nên thường xuyên bị
xâm lược bởi các cường quốc như Trung Hoa, Mông Cổ, Pháp, Mỹ cũng như tiếp
nhận rất nhiều nền văn hóa ngoại lai. Một điều lạ lùng là nước Việt Nam nhỏ bé lại

can thiệp, khủng bố diễn ra gay gắt. Trước tác động của hội nhập, của kinh tế thị
trường, đời sống đạo của người Công giáo Việt Nam có những biến thái phức tạp.
Trong bối cảnh đó, phát triển môi trường sinh hoạt tôn giáo tự do, lành mạnh để các
tín đồ thực hiện tốt phương châm “Sống tốt đời, đẹp đạo”, phát huy những giá trị văn
hóa, đạo đức tốt đẹp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Thiết nghĩ vấn đề
đó sẽ được giải quyết một cách hiệu quả nếu tập trung nghiên cứu trước hết vào vùng
đất mà các giáo sỹ truyền đạo đặt chân đầu tiên tới Việt Nam, nơi khởi nguồn cho sự
hình thành và phát triển Công giáo ở Việt Nam - giáo phận Bùi Chu - Nam Định. Ở
nơi đây, ảnh hưởng của văn hóa truyền thống, đặc biệt là tín ngưỡng truyền thống đến
đời sống đạo của người Công giáo đang diễn ra sôi động, nhiều màu sắc. Tuy chỉ
nghiên cứu về một giáo phận cụ thể nhưng luận án phần nào cho thấy bức tranh ảnh
hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam tới đời sống đạo của Công giáo ở Việt
Nam nói chung.
Với những lý do trên, đề tài “Ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam
đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay” có
tính lý luận và thực tiễn cấp thiết.
2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Mục đích của luận án
Luận án tập trung làm rõ thực trạng ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống
Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định
hiện nay, nguyên nhân của thực trạng; đưa ra dự báo xu hướng, từ đó đề xuất một số
giải pháp nhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu
cực của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở
giáo phận Bùi Chu hiện nay.
- Nhiệm vụ của luận án
Để thực hiện mục đích trên, luận án thực hiện một số nhiệm vụ như sau:
3
- Khái quát tín ngưỡng truyền thống Việt Nam vùng đồng bằng Bắc Bộ, tín
ngưỡng truyền thống Việt Nam ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định.
- Khái lược vài nét về Công giáo, lịch sử giáo phận Bùi Chu – Nam Định. Làm

đề tài.
- Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phương pháp luận của CNDVBC và CNDVLS; các phương
pháp cụ thể như phương pháp triết học tôn giáo, phương pháp phân tích - tổng hợp,
kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, phương pháp điều tra phỏng vấn sâu, phương pháp
chuyên gia…
5. ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
- Luận án khái quát các tín ngưỡng truyền thống Việt Nam, đời sống đạo của
người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định.
- Luận án làm rõ thực trạng những ảnh hưởng tích cực, tiêu cực và nguyên
nhân
- Luận án đưa ra dự báo về xu hướng và đề xuất một số giải pháp nhằm phát
huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của tín ngưỡng truyền
thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam
Định hiện nay.
6. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
- Ý nghĩa khoa học: Đề tài luận án được thực hiện để góp thêm sự nhận biết
về ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người
Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định, đem lại những giá trị văn hóa với tính
cách là nền tảng tinh thần cho người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định.
- Ý nghĩa thực tiễn: Luận án đưa ra xu hướng và đề xuất một số giải pháp
nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của tín ngưỡng
truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu –
Nam Định hiện nay.
Sản phẩm của luận án sẽ là tài liệu tham khảo cho các cơ quan, cá nhân nghiên
cứu, giảng dạy về tôn giáo, các cơ quan chức năng làm công tác tôn giáo.
7. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục, danh mục công trình đã công
bố của tác giả có liên quan đến đề tài luận án, danh mục tài liệu tham khảo; luận án
5

Về tài liệu liên quan đến tín ngưỡng truyền thống Việt Nam ở giáo phận
7
Bùi Chu - Nam Định, đáng chú ý có cuốn sách “Địa chí Nam Định”, Tỉnh ủy –
Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định, Nxb Chính trị Quốc gia
Hà Nội - 2003; Cuốn sách “Địa chí Hải Hậu”, Huyện ủy - Ủy ban nhân dân
huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, xuất bản năm 2009; Cuốn “Lịch sử Đảng bộ
huyện Xuân Trường 1930 - 2000”, Ban chấp hành Đảng bộ huyện Xuân Trường,
2004 Những cuốn sách trên cung cấp tư liệu quan trọng để tác giả làm rõ đặc
điểm tín ngưỡng, Công giáo ở tỉnh Nam Định với hai huyện tiêu biểu là Hải Hậu
và Xuân Trường, cũng là hai huyện có lượng tín đồ Công giáo đông đảo.
1.1.2. Những công trình nghiên cứu về đời sống đạo của người Công giáo
Đó là “Kinh Thánh (trọn 2 bộ Cựu ước và Tân ước)”, Nxb Tôn giáo, Hà Nội,
2002; “Giáo lý Hội thánh Công giáo”, Uỷ ban Giáo lý Đức tin - Hội đồng Giám mục
Việt Nam, Nxb Hà Nội, 2009; các văn kiện của Công đồng Vatican II (1962-1965)
như “Công đồng Vatican II, Hiến chế - Tuyên ngôn - Sắc lệnh - Sứ điệp - Thông
điệp”, Senatus Sài Gòn xuất bản năm 1969; “Giáo hội Công giáo Việt Nam - Niên
giám 2004” của Văn phòng Tổng thư ký Hội đồng Giám mục Việt Nam; “Các thư
chung, Các giám mục Việt Nam”, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2005, “Kỷ yếu Đại hội đại
biểu những người Công giáo Việt Nam xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”
1.1.3. Những công trình nghiên cứu về đời sống đạo của người Công giáo ở
giáo phận Bùi Chu - Nam Định
Về lịch sử giáo phận Bùi Chu, đáng chú ý có cuốn “Sử ký Địa phận Trung”
được thừa sai Manuel Moreno dòng Đa Minh Tây Ban Nha biên soạn năm 1916;
Cuốn “Lịch sử địa phận Bùi Chu” của Lm. Trần Đức Huynh. Về đời sống đạo Công
giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định có các cuốn sách “Địa chí Nam Định”, Tỉnh
ủy - Hội đồng nhân dân - Uỷ ban nhân dân tỉnh Nam Định, Nxb Chính trị Quốc gia
Hà Nội 2003, cuốn sách “Địa chí Hải Hậu”, Huyện ủy - Uỷ ban nhân dân huyện Hải
Hậu, tỉnh Nam Định, xuất bản năm 2009, cuốn “Lịch sử Đảng bộ huyện Xuân
Trường 1930 - 2000”, Ban chấp hành Đảng bộ huyện Xuân Trường, 2004 Những
cuốn sách này cung cấp cho nghiên cứu sinh tư liệu có giá trị về đời sống văn hóa

tiêu cực vẫn còn tồn tại ở đây cần phải được khắc phục, giải quyết.
1.3. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIẢI PHÁP CHUNG VÀ GIẢI PHÁP
CỤ THỂ NHẰM PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU
CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA
9
NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU
1.3.1. Những công trình nghiên cứu về giải pháp chung cho tôn giáo ở Việt
Nam, trong đó có đề cập đến Công giáo
Cuốn sách “Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - lý luận và thực tiễn”
của Đỗ Quang Hưng; cuốn “Quan điểm đường lối của Đảng về tôn giáo và những vấn
đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Chính trị Quốc gia, 2012… Đây là nguồn tài
liệu có giá trị, làm căn cứ để tác giả luận án đề xuất kiến nghị theo mục tiêu mà đề tài
đặt ra.
1.3.2. Những văn bản về giải pháp cụ thể
Trong quá trình đi khảo sát thực tế đề tài luận án, tác giả đã có sự tổng hợp các
báo cáo tổng kết, các văn bản ở địa phương. Đây là những luận cứ quan trọng để tác
giả xây dựng các giải pháp cho vấn đề ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt
Nam tới đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu, bất cứ giải pháp
đưa ra đều phải dựa trên quan điểm, đường lối chỉ đạo của Đảng và Nhà nước ta về
công tác tôn giáo.
1.4. NHỮNG VẤN ĐỀ MÀ LUẬN ÁN KẾ THỪA VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN
CỨU ĐẶT RA
Từ các công trình trên, có thể thấy vấn đề ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền
thống Việt Nam tới đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam
Định đã được giải quyết một phần. Có thể khái quát rằng các công trình trên rõ ràng
là nguồn tư liệu, tài liệu có giá trị giúp tác giả luận án có cái nhìn khoa học, hệ thống
để khảo cứu tình hình tín ngưỡng, tôn giáo cũng như ảnh hưởng của tín ngưỡng
truyền thống Việt Nam tới đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu -
Nam Định. Bên cạnh đó, luận án đặt ra một số vấn đề: như luận án chỉ rõ một số vấn
đề lý luận của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam và đời sống đạo của người Công

Nam đề ra đường hướng mục vụ của mình qua các thư chung của Hội đồng Giám
mục Việt Nam. Thư chung năm 1980 được đề ra đã tạo cơ sở để quá trình ảnh hưởng
của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo Việt
Nam nói chung, người Công giáo Bùi Chu - Nam Định nói riêng diễn ra sôi động, sâu
sắc hơn.
11
2.2.2. Lịch sử giáo phận Bùi Chu - Nam Định
Bùi Chu như đã nói ở trên, cho đến bây giờ vẫn được coi là nơi đầu tiên giáo sĩ
Công giáo đến truyền đạo tại Việt Nam. Có thể tóm lược lịch sử giáo phận Bùi Chu như
sau: giai đoạn từ buổi đầu đến 1679; giai đoạn từ 1679 đến năm 1924; giai đoạn từ năm
1924 đến nay. Đến nay, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách tạo điều kiện
thuận lợi cho hoạt động tôn giáo, đời sống của đồng bào giáo dân ngày càng được cải
thiện. Đồng bào giáo dân ở Bùi Chu rất phấn khởi đóng góp tích cực vào sự nghiệp xây
dựng và bảo vệ Tổ quốc.
2.2.3. Đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định
Đời sống đạo của người Công giáo được hình thành trên cơ sở giao thoa giữa
niềm tin tôn giáo và văn hóa dân tộc. Đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận
Bùi Chu - Nam Định cũng dựa trên cơ sở giao thoa giữa tín lý và những nét văn hóa
đặc thù của vùng Bùi Chu - Nam Định. Trong khuôn khổ luận án, đời sống đạo của
người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định được nghiên cứu trên hai phương
diện: niềm tin và thực hành nghi lễ Công giáo.
Chương 3
ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG
VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN
BÙI CHU - NAM ĐỊNH - THỰC TRẠNG
VÀ NGUYÊN NHÂN
3.1. THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT
NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM
ĐỊNH
3.1.1. Ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên

vững, không những thế mà ngày càng được nâng cao.
- Ả nh hư ở ng tiêu cự c
Do tâm lý người Việt khi tổ chức và tham gia lễ hội thường chú trọng phần hội
hơn phần lễ. Khi trở thành tín đồ Công giáo, phần hội (các cuộc rước) cũng chịu ảnh
hưởng bởi tâm lý trên của người Việt nên diễn ra khá rườm rà. Cũng vì niềm tin sâu
sắc mà không ít người Công giáo đã có những tư tưởng thái quá như tung tin hiện
13
tượng xương thánh tử đạo chảy máu ở xứ Lác Môn (xã Trực Hùng, huyện Trực Ninh)
gây mất trật tự an ninh trên địa bàn.
3.1.3. Ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Mẫu
- Ả nh hư ở ng tích cự c
Yếu tố nữ, âm tính rất sâu đậm trong tình cảm và tiềm thức người Việt. Do đó,
hình tượng nữ xâm nhập vào hầu hết các tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam, trong đó
có Công giáo. Vai trò của các thánh mẫu được coi trọng và giành được nhiều tình cảm.
Trong lòng đạo đức bình dân của các tín đồ Công giáo, Đức Mẹ Maria nhiều khi gần
gũi hơn Chúa Giêsu.
Có thể nói rằng, giáo phận Bùi Chu là Giáo phận riêng của Mẹ Vô nhiễm, giáo
phận Bùi Chu nhận Mẹ Vô nhiễm làm Quan thầy đệ nhất bởi quan niệm đã nhận
được sự ban ơn, che chở từ Đức Mẹ. Lễ kính Đức Mẹ Vô nhiễm hàng năm vẫn luôn
được tổ chức là một trong những đại lễ long trọng và sầm uất vào bậc nhất ở Giáo
phận.
- Ả nh hư ở ng tiêu cự c
Hiện còn diễn ra tình trạng người Công giáo ném tiền xuống chân Đức Mẹ, đặt
hòm tiền dưới chân Đức Mẹ để các tín đồ đóng góp, xin sớ rồi đem “hóa” trước chân
tượng đài Đức Maria
3.2. NGUYÊN NHÂN CỦA THỰC TRẠNG
3.2.1. Nguyên nhân từ phía Công giáo
Nguyên nhân từ phía Giáo hộ i Công giáo: Với một giáo phận mà “lòng đạo
đức bình dân” được người Công giáo thực hiện với nhiều biểu hiện phong phú thì sự
kiểm soát từ phía giáo hội là rất khó thực hiện. Hơn nữa, hiện vẫn chưa thấy có một

thống
- Xu hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo
- Xu hướng chịu ảnh hưởng từ tín ngưỡng truyền thống Việt Nam và đồng hành
cùng dân tộc
4.1.1. Xu hướng tiêu cực
Những tiêu cực nảy sinh trong thực hành tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín
ngưỡng Thành Hoàng làng và tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ diễn biến phức tạp hơn.
4.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM GÓP PHẦN PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH
CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT
NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM
ĐỊNH
4.2.1. Bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa Công giáo
Các công trình kiến trúc Công giáo như nhà thờ, nhà nguyện, tu viện chính là
những giá trị văn hóa vật thể cần được bảo tồn, giữ gìn, phát huy. Do tiếp nhận ảnh
hưởng của tín ngưỡng truyền thống một cách sáng tạo, cùng thời gian, những giá trị
văn hóa mới được đơm hoa, kết trái, vừa có hàm lượng văn hóa Công giáo, vừa có
hàm lượng văn hóa tín ngưỡng truyền thống Việt Nam. Vì vậy, việc bảo tồn, phát huy
những giá trị di sản văn hóa Công giáo trong giai đoạn mới của cách mạng là hết sức
cần thiết.
16
4.2.2. Giải pháp về nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào
người Công giáo Bùi Chu
Người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu hầu hết đều là những người dân lao
động, nhìn chung đời sống vật chất còn gặp nhiều khó khăn, trình độ văn hóa và đời
sống tinh thần của họ còn thấp. Phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, không ngừng nâng
cao đời sống vật chất và tinh thần cho quần chúng giáo dân ở giáo phận Bùi Chu là
đòi hỏi tất yếu.
4.2.3. Giải pháp về xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách đối
với tín ngưỡng truyền thống và lễ hội Công giáo
Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách đối với tín ngưỡng truyền thống và

Tín ngưỡng, tôn giáo là một vấn đề phức tạp mang tính lịch sử của xã hội loài
người. Đất nước Việt Nam là một quốc gia đa tín ngưỡng, tôn giáo. Các tín ngưỡng
truyền thống phản ánh đậm nét đặc điểm đời sống tinh thần cộng đồng người Việt ở
vùng đồng bằng Bắc Bộ. Các tôn giáo ngoại nhập thường chung sống hoà bình với
các tín ngưỡng bản địa mà chưa từng xảy ra chiến tranh tôn giáo.
Giáo phận Bùi Chu - Nam Định là giáo phận nằm ở phía nam đồng bằng Bắc
bộ. Với điều kiện tự nhiên đặc thù, thuận lợi cả về đường sông, đường biển, đường bộ
nên trở thành địa bàn du nhập Công giáo từ sớm và phát triển qui mô hết sức nhanh
chóng. Từ năm 1757, giáo phận Bùi Chu (lúc đó được gọi với tên giáo phận Đông)
được các giáo sĩ dòng Đa Minh cai quản, cũng được gọi là giáo phận Dòng với nhiều
nét đặc thù. Vì vậy, giáo phận này nhận thánh Đa Minh là quan thầy đệ nhị, ngày 8/8
hàng năm - Đại lễ Kính Thánh Đa Minh - là dịp lễ trọng của người Bùi Chu.
Cũng do vị trí địa lý thuộc vùng đồng bằng Bắc bộ, khu vực giáo phận Bùi Chu
có nhiều loại hình tín ngưỡng truyền thống Việt Nam, trong đó nổi bật là tín ngưỡng
thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng Thành hoàng làng và tín ngưỡng thờ Mẫu. Tín ngưỡng
thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng Thành hoàng làng, tín ngưỡng thờ Mẫu bên cạnh những
giá trị, những nét đẹp làm nên bản sắc văn hóa truyền thống, vẫn còn tồn tại những
biểu hiện tiêu cực, những mặt phản giá trị cần khắc phục.
Khi Công giáo du nhập vào Việt Nam, vào vùng giáo phận Bùi Chu, quá trình
truyền giáo, phát triển Công giáo chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các loại hình tín
ngưỡng truyền thống Việt Nam, trong đó nổi bật là tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín
ngưỡng Thành hoàng làng, tín ngưỡng thờ Mẫu. Quá trình ảnh hưởng của tín
18
ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận
Bùi Chu - Nam Định là một quá trình lâu dài với hai giai đoạn: giai đoạn trước và
giai đoạn sau Công đồng Vatican II (1962 – 1965). Thông qua hệ thống hương ước
các làng Công giáo ở giáo phận Bùi Chu, có thể khẳng định dù giáo hội ngăn cấm
các tín đồ tin và thực hành các tín ngưỡng truyền thống Việt Nam, trong đời sống
đạo của người Công giáo Bùi Chu vẫn chịu ảnh hưởng từ các tín ngưỡng này. Tuy
nhiên, phải nói rằng, quá trình ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam

nay”, Tọa đàm khoa học Một số vấn đề về văn hóa tôn giáo và tư vấn bảo tồn di
sản văn hóa tôn giáo trong giai đoạn hiện nay, Trung tâm bảo tồn di sản Văn hóa
tôn giáo, Hà Nội
6. Mai Diệu Anh (2012), “Đảm bảo quyền tự do tôn giáo của tín đồ Công giáo Việt Nam -
từ thực tiễn ở giáo phận Bùi Chu”, Tạp chí Mặt trận, số 12
7. Mai Diệu Anh (2013), “Một lối sống đạo bình dân của giáo dân giáo phận Bùi Chu
(Nam Định) - lòng sùng kính Đức Mẹ vô nhiễm nguyên tội”, Tạp chí Nghiên
cứu tôn giáo, số 4