Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
I. phần mở đầu
Trong thời đại ngày nay, thế giới đang hớng về một thời đại toàn cầu
hoá. Sau khi trải qua quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá ở thế kỷ 20,
thế kỷ 21 với những bớc tiến liên tục trong công nghệ tin học và thông tin làm
nòng cốt, chắc chắn sẽ định hình lại một cách cơ bản cuộc sống của tất cả mọi
ngời trên thế giới.
Trong giai đoạn này, sự phát triển liên tục và mạnh mẽ của sức sản xuất
xã hội, sự phân công lao động và sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia có
nền kinh tế với trình độ phát triển khác nhau những khác biệt về địa lý, nguồn
tài nguyên thiên nhiên, con ngời, công nghệ...ngày càng cao và gia tăng. Bởi
vậy xu hớng hội nhập lại là đặc trng của thời kỳ này, đồng thời sự phát triển
kinh tế của mỗi quốc gia, cho dù là nớc công nghiệp hay nớc đang phát triển,
đều chịu chi phối ở mức độ khác nhau bởi các công ty xuyên quốc gia. Công
ty xuyên quốc gia là hiệu quả của sự vận động cao của quan hệ sản xuất
TBCN, là xu hớng vận động tất yếu khách quan, phù hợp với tiến trình phát
triển công nghiệp hiện đại và mở rộng nền kinh tế thị trờng trên phạm vi toàn
cầu. Chính vì vậy các công ty xuyên quốc gia đã trở thành chủ đề thu hút sự
quan tâm của không chỉ các học giả, mà cả các doanh nhân và chính khách
của hầu hết các quốc gia.
Trong quá trình hoàn thành đề tài ,do thời gian, tài liệu tham khảo và
trình độ có hạn nên không thể tránh khỏi những thiếu sót.Vì vậy em rất mong
có sự đóng góp của các thầy cô và của các bạn.Em xin chân thành cảm ơn thầy
giáo Mai Hữu Trực đã tận tình giúp đỡ em trong quá trình hoàn thành đề tài
này.
1
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
II. nội dung
A. Những vấn đề lý luận chung về các công ty xuyên
quốc gia.
1. Khái niệm các công ty xuyên quốc gia:

gia:
2.1 Nguyên nhân hình thành.
Tích tụ và tập trung sản xuất tất yếu sẽ dẫn tới hình thành các công ty
xuyên quốc gia:
Khi nghiên cứu về CNTB tự do cạnh tranh, C.Mác và Anghen đã dự đoán
rằng: tích tụ và tập trung t bản tất yếu sẽ dẫn đến sự ra đời những xí nghiệp
TBCN có quy mô lớn và sự cạnh tranh cảu những xí nghiệp này ngày càng trở
lên gay gắt. Sự cạnh tranh giữa các xí nghiệp lớn tất yếu sẽ đa đến kết quả là
một số xí nghiệp nhỏ và vừa bị thủ tiêu hoặc sáp nhập với nhau trở thành
những xí nghiệp lớn hơn, quá trình tập trung t bản đợc đẩy mạnh thêm một b-
ớc. Một trong những nhân tố thúc đẩu quá trình tập trung t bản, đó là tín dụng.
3
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Vai trò của tín dụng và Công ty cổ phần đối với việc mở rộng quy mô xí
nghiệp và sự hình thành thị trờng quốc tế đã đợc C.Mác nói đến trong bộ T
bản C.Mác nhận xét: Là cơ sở chủ yếu của việc chuyển hoá dần dần
những xí nghiệp t nhân TBCN, chế độ tín dụng đồng thời cũng là một phậm vi
toàn quốc ít nhiều rộng lớn. Và Nh vậy chế độ tín dụng đẩy nhanh tốc độ
phát triển vật chất của các lực lợng sản xuất và sự hình thành một thị trờng thế
giới
(1)
. Đồng thời C.Mác và Anghen cũng khẳng định rằng độc quyền sinh ta
từ tự do cạnh tranh nhng không phủ định nó. Tuy nhiên ở thời kỳ lịch sử mà
hai ông đợc chứng kiến, độc quyền cha phải là hiệu tợng phổ biến, mà nó mới
chỉ xuất hiện ở một vài nớc TBCN phát triển nhất nh Mỹ, Anh và Đức.
Kế thừa và phát triển học thuyết của C.Mác và Anghen, và bằng việc nghiên
cứu sự phát triển của CNTB ở cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Lênin đã rút
ra kết luận hết sức quan trọng. Đó là: việc tập trung sản xuất đẻ ra các tổ
chức độc quyền thì nói chung lại là một quy luật phổ biến và cơ bản trong giai
đoạn hiện nay của CNTB và Ngời cho rằng việc CNTB mởi chủ nghĩa đế

nhằm mục đích điều tiết việc sản xuất . Một uỷ ban đợc đặt ra để ấn định cho
mỗi xí nghiệp số lợng hàng đợc sản xuất, và để phân phối với quyền tối hậu
quyết định những đơn đặt hàng đã nhận đợc. Song sự khác nhau căn bản giữa
các tổ chức độc quyền quốc tế trớc thời đại đế quốc chủ nghĩa và các tổ chức
độc quyền quốc tế trong thời đại đế quốc chủ nghĩa là ở việc đấu tranh để phân
chia thế giới về mặt kinh tế . Đặc trng của CNĐQ là ở chỗ khác nhau, mà từ
thế kỷ XX trở về trớc cha từng có, đó là: các tơrớt quốc tế phân chia các nớc đ-
ợc coi là khu vực tiêu thụ hàng hoá. Vì vậy sự hình thành các tổ chức độc
quyền nói chung và các tổ chức độc quyền xuyên quốc gia nói riêng phải xuất
phát từ sự tích tụ và tập trung sản xuất. Tích tụ va tập trung sản xuất đạt đến
một độ nhất định làm cho các tổ chức độc quyền quốc gia vơn ra khỏi biên
5
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
giới quốc gia hoạt động trên phạm vi quốc tế, thực hiện phân chia thế giới về
mặt kinh tế (thị trờng ).
Tích tụ và tập trung sản xuất dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền là một
quy luật. Mặc dù có sự khác nhau về điều kiện kinh tế , xã hội giữa các nớc t
bản. Nhng những sự khác nhau ấy chỉ quyết định tới mức độ không đáng kể về
hình thức các tổ chức độc quyền mà thôi, còn quy luật đó vẫn không hề thay
đổi. Lịch sử hình thành các tổ chức độc quyền ở các nớc TBCN đã chứng minh
điều đó và đã đợc V.I .Lênin phân tích một cách toàn diện trong tác phẩm
Chủ nghĩa đế quốc giai đoạn tột cùng của CNTB. Ngày nay quá trình tích
tụ và tập trung sản xuất có nhiều biểu hiện mới đã đợc phân tích dới nhiều góc
độ khác nhau trong sách báo quốc tế mà điểm nổi bật là từ sau chiến tranh thế
giới thứ II đến nay đã xuất hiện quá trình tích tụ và tập trung sản xuất cao độ,
hình thành những Công ty cực lớn thống trị trong các ngành. Đồng thời xuất
hiện quá trình liên hợp hoá và sự hìh thành các công xoocxiom đa ngành.
Cùng với quá trình đó là quá trình chuyên môn hoá với tích cách là kết quả
của sự phát triển phân công lao động xã hội mà quá trình này đã diễn ra thông
qua toàn bộ lịch sử phát triển của CNTB. Nhng chỉ đến giai đoạn độc quyền

giảm đợc chi phí sản xuất, tận dụng đợc mọi khả năng, nguyên liệu, phát huy
tính năng động sáng tạo...do đó làm tăng quy mô và tỷ suất lợi nhuận.
Hai là, quá trình tích tụ sản xuất cũng dẫn đến sự hình thành các tổ chức độc
quyền. Song độc quyền hiện đại mang nhiều dấu ấn của thời đại cách mạng
khoa học kỹ thuật hiện đại. Trớc hết sự liên hiệp hoá có nhiều biểu hiện sinh
động. Sự liên kết ngang và dọc đợc đẩy mạnh hơn bao giờ hết, dẫn đến quá
trình liên kết đa ngành, trong đó lĩnh vực dịch vụ, ngân hàng đợc các tổ chức
7
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
độc quyền quan tâm và bành trớng quyền lực, nó đã đa đến sự hình thành của
conglomerate.
Ba là, quá trình tích tụ sản xuất trong nông nghiệp ngày càng đợc đẩy mạnh,
đa đến việc xuất hiện các hình thức liên hợp nông công nghiệp, nông
thơng nghiệp, cùng với sự tác động của cách mạng khoa học kỹ thuật đã đa
đến hiện tợng cấu tạo hữu cơ tăng leen và làm giảm ý nghĩa của địa tô tuyệt
đối, tạo ra mối liên hệ ngày càng tăng giữa công nông nghiệp, đẩy mạnh xu
hớng giảm tỷ trọng nông nghiệp trong cơ cấu lao động cũng nh trong tổng sản
phẩm quốc dân. Hiện nay chỉ còn khoảng 2 10%, thậm trí tỷ trọng đó còn
thấp hơn ở các nớc TBCN.
Qua những nhận xét trên ta thấy rõ rằng chỉ có quá trình tích tụ t bản và tập
trung sản xuất mới đa đến sự hình thành các Công ty xuyên quốc gia. Bởi đó
chính là quá trình tạo ra cơ sở vật chất cho sự bành trớng, giúp cho các tập
đoàn t bản có khả năng hiện thực vợt ra khỏi biên giới quốc gia, thoả mãn việc
tìm kiếm lợi nhuận cao vốn là mục tiêu bất di bất dịch của nó. Đúng nh V.I
Lênin đã nhận xét: Tổ chức độc quyền một khi đã thao túng hàng tỷ, thì tuyệt
đối nhất thiết là nó phải thâm nhập các lĩnh vực đời sống xã hội, bất kể chế độ
chính trị...
Trong thời đại t bản tài chính t bản độc quyền công nghiệp và ngân hàng có sự
dung hợp cả về kết cấu, càng làm cho thế lực t bản độc quyền tăng lên, xu h-
ớng thừa t bản trở thành phổ biến, tất yếu phải thực hiện đầu t ra nớc ngoài

Các nớc chậm phát triển phần lớn có tài nguyên hết sức dồi dào về dầu lửa,
than đá, sắt thép...nhng do trình độ kỹ thuật khai thác còn lạc hậu, vốn đầu t để
khai thác còn hạn chế, cho nên muốn khai thác những tài nguyên đó phải liên
kết, hợp tác với t bản nớc ngoài. Đó chính là con đờng thuận lợi để các tập
đoàn xuyên quốc gia thết lập các Công ty chi nhánh, nắm lấy các nguồn tài
nguyên phong phú. Việc thiết lập các Công ty chi nhánh khai thác ngay tại chỗ
còn tạo cho các Công ty xuyên quốc gia rất nhiều lợi nhuận và những điều
kiện thuận lợi. Từ khai thác đến chế biến, do các Công ty chi nhánh đảm nhận,
các Công ty xuyên quốc gia đã giảm bớt đợc chi phí trong khâu vận chuyển, đ-
ợc hởng những u đãi về thuế quan, làm cho giá thành sản phẩm giảm, tạo ra
những u thế để cạnh tranh trên thị trờng quốc tế.
Một yếu tố khác làm cho quá trình quyên quốc gia hoá của các tập đoàn t bản
ngày càng phát triển mạnh mẽ đó là sự tác động của cách mạng khoa học
kỹ thuật công nghệ và nó biểu hiện ở một số điểm sau đây:
- Nó đã làm xuất hiện những ngành mới với tốc độ cao và ngày càng
chiếm một tỷ trọng lớn trong nền kinh tế , đồng thời đặt ra yêu cầu và tạo điều
kiện trẻ hoá ngành sản xuất lâu đời nh ngành công nghiệp vũ trụ Mỹ đã làm
xuất hiện khoảng 3000 ngành mới.
- Bản thân việc nghiên cứu khoa học đỏi hỏi phải có đầu t lớn nh ch-
ơng trình Apolo (Mỹ) đã chi hết 24 tỷ đô la, thu hút 40 vạn nhà khoa học và
công nhân tham gia. Đây chính là nhân tố làm cho nganh dịch vụ kỹ thuật phát
triển, các Công ty đầu đàn có thêm điều kiện bành trớng ra nớc ngoài. Việc
xuất khẩu t bản của CNTB độc quyền Nhà nớc có nhiều ý nghĩa đối với sự
hoạt động quốc tế của các Công ty xuyên quốc gia , nó dọn đờng cho các
10
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Công ty xuyên quốc gia hoạt động, làm cho các Công ty này tiếp lớn mạnh và
có thêm sức bành trớng.
Trong điều kiện quốc tế hoá sản xuất ngày càng phát triển, sự ra đời của các
Công ty xuyên quốc gia là một tất yếu khách quan và nó là một tất yếu khách

giới và khu vực cũng nh từng quốc gia, ở sự đa dạng hoá chức năng hoạt động
của chúng.
Ngày nay các Công ty xuyên quốc gia không chỉ chú trọng vào các ngành tập
trung nhiều lao động, nhiều nguyên liệu mà ngày càng chú trọng hơn đến các
ngành kỹ thuật cao, hớng tới nơi có giá thành sản xuất thấp để xây dựng nhà
mà sản xuất các sản phẩm có kỹ thuật cao, thậm trí hớng tới những ngành đòi
hỏi nhieuè chất xám hơn nh thiết kế sản phẩm, khai thác phần mềm. Nh một
Công ty xuyên quốc gia Mỹ đã xây dựng ở Malaixia nhà máy sản xuất tấm vi
mạch. Điểm đáng chú ý ở đây là Công ty xuyên quốc gia Mỹ này đã không sử
dụng kỹ s Mỹ mà đã sử dụng kỹ s và nhân viên kỹ thuật bản xứ. Do thiết kế
sản phẩm và nghiên cứu triển khai đều dựa và kỹ s và nhân viên bản xé nên chi
phí nghiên cứu và triển khai của các Công ty xuyên quốc gia chi nhánh ở nớc
ngoài đã tăng rất nhanh. Các Công ty xuyên quốc gia không chỉ tiến hành
nghiên cứu triển khai đơn lẻ mà chúng còn có nhiều điều kiện và khả năng
phối hợp nghiên cứu triển khai liên quốc gia. Nổi bật là Công ty xuyên quốc
gia hàng đầu của Nhật Bản là Toshiba đã liên kết với Công ty thiết bị thơng
mại quốc tế của Mỹ và Công ty Simen của Đức.
12
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Số liệu sau đây cho chúng ta thấy hiện nay thế giới có bao nhiêu Công ty
xuyên quốc gia Công ty mẹ.
Bảng 1: Số lợng các Công ty xuyên quốc gia mẹ, theo nớc
Nớc (1) 1968/1968 (2) 1993 (3)
1. Mỹ 2.468 3.013
2. Anh 1.692 1.443
3. Đức 954 7.003
4. Pháp 538 2.216
5. Thuỵ Sỹ 447 3.000 (2)
6. Hà Lan 268 1.608
7. Thuỵ Điển 255 3.502(3)

nh thời gian tới. Năm 1983 tổng số Công ty xuyên quốc gia là 11.000, số Công
ty xuyên quốc gia chi nhánh ở nớc ngoài đã lên đến 200.000, tăng 79% trong
vòng 10 năm. Năm 1995, tổng số Công ty xuyên quốc gia trên thế giới lại tăng
thêm 8% so với 1983, nâng số lên 39.000 Công ty còn các Công ty xuyên
quốc gia chi nhánh ở nớc ngoài tăng 35% so với năm 1993, nâng lên tổng số
370.000 Công ty. Tổng kim ngạch tiêu thụ của các Công ty xuyên quốc gia
trong năm 1995 lên đến 6.100 tỷ USD, vợt xa con số 4.800 tỷ USD của năm
1993, tăng 25%.
Đáng chú ý là những Công ty xuyên quốc gia lớn nahát trên thế giới hầu nh
đều thuộc gốc Mỹ. Trong số 50 Công ty xuyên quốc gia lớn nhất của Mỹ thì
Bank American có số tài sản ở nớc ngoài nhiều nhất, năm 1993 đã lên tới
117,1 tỷ USD, chiếm 51,3% tổng tài sản của nó. Song thu nhập lớn nhất ở nớc
ngoài lại thuộc về một Công ty dầu mỏ của Mỹ, năm 1993 đã lên đến 75,6 tỷ
USD chiếm 77,3% tổng thu nhập của Công ty này...
(1)
3.Bản chất và đặc trng của các tổ chức độc quyền xuyên quốc gia:
1. Bản chất
Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, ở các nớc t bản phát triểncó thể quan sát
thấynền sản xuất t bản chủ nghĩa có sự phát triển rất lớn của công nghiệp và
1
Kinh tế thế giới số 11/1997- tr.38
14