Ý THỨC VỀ TỘC HỌ TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM
VĂN XUÔI SAU 1975
Bùi Quang Trường
1

 


 


     
         


1. Mở đầu
Việt Nam là một nước nông nghiệp, cuộc sống phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, người
nông dân buộc phải sống dựa vào nhau, liên kết với nhau tạo nên tính cộng đồng chặt chẽ.
Những người trong cùng một làng gắn bó với nhau như ruột thịt trong gia đình. Trong cộng
đồng làng xã có thể gồm nhiều gia tộc (dòng họ) gắn kết với nhau và mỗi gia tộc lại là nơi
liên kết các gia đình. Vì thế “Đối với người Việt Nam, gia tộc trở thành một cộng đồng gắn
bó và có vai trò quan trọng còn hơn cả gia đình: họ rất coi trọng các khái niệm liên quan đến
gia tộc như trưởng họ, tộc trưởng, nhà thờ họ, từ đường, gia phả, ruộng kị, giỗ họ, giỗ tổ,
mừng thọ…” [5, tr.89].
2. Nội dung
Trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, khi viết về nông thôn, các nhà văn thường chú ý
tới phong trào cách mạng như cải cách ruộng đất, hợp tác hoá nông nghiệp… Những tưởng
các phong trào rầm rộ đó đã làm thay đổi căn bản đời sống tinh thần cũng như lối sống làng
quê bao đời. Song trong thực tế, nếp sống và phong tục làng xã truyền thống không những
không mất đi mà vẫn cứ tồn tại âm ỷ và có phần mạnh mẽ, thậm chí có lúc bùng lên chi phối
mọi hoạt động cũng như bao số phận của con người thôn quê bé nhỏ.

thù hằn giữa hai dòng họ Vũ Đình và Trịnh Bá. Chỉ có điều, mối thù ấy của hai dòng họ cùng
với thời gian nó không những không phai mờ mà cứ lớn dần lên, thậm chí ngày càng gay gắt,
quyết liệt trong lòng mỗi thành viên của hai dòng họ. Họ thù hằn nhau tới mức từ cổ chí kim
không ai dám nghĩ đến lại có thể xảy ra ở làng quê: Đào mộ cụ Cố. Những con người mà
hàng ngày luôn tâm niệm vì tổ vì tiên, vì mồ vì mả. Đó là những vật báu thiêng liêng bất khả
xúc phạm. Ấy vậy mà, vì hận thù lâu ngày, họ đã biến đổi cả tính người, tình người. Trong
lòng phẫn kết của họ bao trùm chỉ còn là mưu đồ đen tối, tạo nên một “khí thế” mạnh mẽ với
đủ trò “” kể cả
người đã chết [6, tr.71]. Trong mỗi con người dường như mặt tốt không xuất hiện mà chỉ thấy
những mưu đồ đen tối, thù hằn: 
 - ” [6,
tr.67].
Cùng nhau chung sống bao đời ở làng Giếng Chùa, vậy mà những người trong hai dòng
họ Vũ Đình và Trịnh Bá luôn tìm cách để hãm hại lẫn nhau, làm cho nhau lụn bại thì họ mới
hả lòng. Cái cách mà Trịnh Bá Hàm đào mồ quốc mả, khai quật xác cụ Cố, cha của Vũ Đình
Phúc là cách “lấy âm trị dương” nhằm trả thù đối phương, mong cho đối phương điêu đứng.
Ngay cả Thủ, em trai lão Hàm, người có trách nhiệm cao ở làng xã cũng không ngăn cản mà
còn đồng tình với anh mình làm cái việc vô luân bại lý chỉ vì trong lòng Thủ cũng đang âm ỉ
chỉ trực bùng lên một mối thù: “
ng” [6, tr.69].
Người trong một làng, tắt lửa tối đèn có nhau, ngày ngày giáp mặt nhau, vậy mà họ chỉ
nhăm nhăm nghĩ cách làm hại lẫn nhau. Đến như lão Quềnh, một con người cả đời khốn khổ,
đến cái chết cũng chết trong cực khổ, nghèo đói. Vậy mà cái chết của lão lại là mục tiêu đấu
phá lẫn nhau của hai dòng họ. Người ta sẵn sàng dùng mưu, tính kế để làm cái việc: “




 [6, tr.57].
Thật là xót xa, mỉa mai cho cái chết của lão Quềnh, một con người cả cuộc đời không

Tư tưởng dòng họ còn len lỏi chi phối cả đến quyền hành trong làng xã. Cấp uỷ cơ sở là
mục tiêu giành giật quyền lực trong cả hai dòng họ. Ông bí thư Đảng uỷ xã cũng phải phục
tùng sự chi phối của ông trưởng họ - một người lao động bình thường, coi như là một “
” thực thụ, giải quyết việc công, kể cả sắp xếp nhân sự:     


 [6,
tr.66]. Lợi ích dòng họ khiến mọi thứ đảo điên, bí thư Đảng uỷ xã, người đại diện cho Đảng ở
một xã cũng trở thành kẻ bù nhìn của ông trưởng họ, do ông trưởng họ sắp đặt, sai khiến.
Thủ là bí thư Đảng uỷ, nhưng làm việc vì dân thì ít mà tính toán tới lợi ích dòng họ, trả
thù lẫn nhau thì nhiều. Thủ tuy không phải là trưởng họ Trịnh Bá đầy quyền uy và nóng nảy
như Hàm, ngược lại anh ta có vẻ bề ngoài mềm mỏng nhũn nhặn, nhưng lại có rất nhiều tham
vọng, mưu mô và thủ đoạn. Ngay cả việc lấy vợ, Thủ cũng chấp nhận Luyến - người kém cỏi
hơn mình rất nhiều về mọi mặt, nhưng cốt để lấy lòng cấp trên. Vì dòng họ, vì bản thân, Thủ
đã không từ một thủ đoạn nào, ngay cả việc đẩy bà Son (chị dâu của Thủ), một người hiền
lành, tốt nết vào chỗ chết oan ức, miễn là đạt được mục đích của mình: “



 
” [6, tr.270,271].
Nếu bí thư Đảng uỷ của xã nào, huyện nào cũng như Thủ thì thử hỏi lòng tin của nhân
dân biết đặt vào đâu? Xã hội làm sao có công bằng, dân chủ và văn minh được. Trong lúc ta
đang lo có các thế lực phản động chống đối Đảng thì có những kẻ nằm ngay trong hàng ngũ
của Đảng, nắm những chức vụ quan trọng như Thủ lại là những kẻ chống đảng và phá đảng
mạnh nhất, nhanh nhất. Đó chính là một con ma sống trong “”.
Mà loại ma này thì “” với đủ những trò “
” [6, tr.71]. Đến Cô thống Biệu, cả
đời làm nghề thầy cúng, trị tà ma, tức là người cai trị phần âm cho cả một vùng đất, một
người “      ”, vậy mà đã phải kêu lên:

đau, bất hạnh.
Ngay cả Vạn - một chiến sĩ Điện Biên, một thương binh về làng với niềm tự hào về quá
khứ chiến đấu và phẩm chất cách mạng của mình, lại chính là nạn nhân của những quan
niệm, những nhận thức cứng nhắc, tự cầm tù mình trong cuộc sống khổ hạnh mà anh cho là
của người chiến sĩ. Vạn đã không dám vượt qua những e ngại, những định kiến và dư luận, tự
kìm hãm mối tình tốt đẹp với chị Nhân vợ của người đồng đội đã hy sinh. Cuộc đời Vạn đã
trở thành bi kịch, một phần là do anh luôn tự huyễn hoặc mình trong hào quang của một
chiến sĩ Điện Biên trở về, một người hùng, một phần do anh cũng không dám bước qua sự
thù hằn của hai dòng họ để đến với hạnh phúc mà đáng ra anh được hưởng. Cuối cùng chỉ có
cái chết mới có thể giải thoát cho anh khỏi cuộc đời bất hạnh.
Những số phận bất hạnh như Vạn, Hạnh, Nghĩa được đặt trên cái nền làng Đông rất
điển hình. Một cái làng nhỏ bé, mang nhiều truyền thống và cũng là nơi tích tụ những xung
đột xã hội dữ dội, những thăng trầm, biến thiên không thể nói là không đau xót. Cái không
khí ngột ngạt và căng thẳng của những tập quán xấu đã làm quằn quại không ít lòng người. Ở
đó con người phải sống trong một môi trường tinh thần lẫn lộn bao nhiêu những quan niệm
và niềm tin thiêng liêng với những mê muội và ngu tín. Trong những bi kịch của các nhân vật
đều có một nguyên nhân từ sự chấp nhận tự nguyện hay cam chịu của họ với những quan
niệm và ràng buộc nghiệt ngã của ý thức dòng họ.
Cùng đề cập đến ý thức tộc họ như  của Nguyễn Khắc
Trường,  của Dương Hướng, tác giả Tạ Duy Anh qua  và 
lại thiên về tìm hiểu nguồn gốc của những mối thù. Các nhân vật trong tác phẩm của Tạ Duy
Anh, mối thù luôn canh cánh kề bên, không ai được lãng quên, nó đè nặng từng thế hệ từ
trong quá khứ đến hiện tại. Ở  là mối thù truyền đời truyền kiếp giữa họ Vũ và họ Tạ
được bắt đầu “”. Mối thù ấy, sau đó
được khắc cốt ghi tâm cho các thế hệ con cháu suốt mấy đời. Cho đến tận đời thứ tám, trước
khi hai ông trưởng tộc của hai dòng họ thù hằn nhau qua đời, nó vẫn chưa chết theo mà còn
được tiếp tục “”. Người đọc có thể cho rằng nguyên
nhân gây ra mối oán nặng thù sâu của hai dòng họ Tạ và Vũ kia phải to lớn ghê gớm lắm,
nhưng thực ra chỉ là do hai ông tổ cùng yêu một cô gái, rồi cùng bị thất tình, rồi cùng đổ lỗi
cho nhau và dẫn đến thù hằn truyền đời truyền kiếp cho nhau. Thật là một chuyện bi hài kịch

cho địa chủ. Không chỉ bản thân nuôi mối thù và tự bảo không bao giờ được mềm lòng, mất
cảnh giác trước kẻ thù, lão còn không quên giáo dục thế hệ sau nuôi dưỡng hun đúc mối thù.
Cho dù thời đại mới đã lật nhào vai trò lịch sử những người như lão Tự, mặc cho lão Tự đã
phải cúi đầu van xin, lạy lục, nài nỉ thì lão Khổ vẫn cương quyết một cách lạnh lùng đến tàn
nhẫn: “ [2, tr.110]. Ngay cả với đám con cháu
của lão Tự, cho dù chúng không có tội tình gì thì lão Khổ cũng bắt chúng phải trả giá như
luật nhân quả: “

” [2, tr.110,111]. Lão Khổ còn muốn đời đời con cháu lão Tự phải chịu khổ sở, phải
chịu nguyền rủa như đời lão Tự. Bởi vậy khi Hai Duy – đứa con trai yêu quý của lão Khổ
đem lòng yêu Giang Tâm, con đẻ của kẻ thù địch thì lão thấy xót xa, đau đớn: “

” [2, tr.122]. Mọi hy vọng trả thù của lão Khổ đã tan vỡ, lão buồn đau như một kẻ bị
phản bội: “


” [2, tr.162,163].
Như vậy, lão Khổ đã thua chi họ Ất ở việc nuôi dưỡng lòng căm thù cho thế hệ sau.
Đây chính là bi kịch trong cuộc đời lão. Mặc cho lão có từ bỏ đứa con đứt ruột của mình, mặc
cho lão có cho đứa con lão là kẻ phản bội thì thực tế Hai Duy và Giang Tâm vẫn quyết tâm
bên nhau như “”. Cuối cùng, lão đã cô độc trong việc chống lại một
chi họ hừng hực khí thế mới được khôi phục lại. Tuy nhiên, xét đến cùng thì mối thù hận sâu
sắc ấy chính lại là sự thù oán của những con người trong cùng một dòng họ. Vì theo lời Tư
Vọc, lão Khổ thuộc chi chữ Giáp, đứng trên chi chữ Ất, nhưng ông tổ của chi họ đó đã bị ông
em họ của mình đè bẹp “”. Bởi vậy, mối thù dòng họ ở đây
lại được lồng vào mối thù giai cấp tạo ra một sự cộng hưởng làm cho mối thù hận càng mãnh
liệt, uất kết hơn.
Nếu như ở  của Nguyễn Khắc Trường, 
của Dương Hướng quan tâm tới mâu thuẫn thù hằn giữa hai dòng họ, thì ở 
 của Đoàn Lê - cũng giống như trong … của Tạ Duy Anh - lại cho người

bên nhưng mối thù trong tâm trí vẫn không hề bớt nguôi ngoai: “
 
” [1, tr.56]. Với những suy nghĩ cũ kỹ và lạc hậu như thế, xã hội nông thôn Việt Nam có thể
ấm no mà không bao giờ có hạnh phúc trọn vẹn được chừng nào họ còn chưa được “
” về mặt tinh thần và tính cách.
Trong tiểu thuyết , tư tưởng dòng họ mặc dù không gây nên những mối
thù hằn truyền đời truyền kiếp và những cái chết thương tâm, nhưng nó lại tạo ra một Giang
Minh Sài - con người bạc nhược, thụ động không dám sống với những gì mình có. Thói quen
áp đặt ý muốn của người trên trong gia đình dòng tộc và sự cúi đầu vâng lời của người nhỏ
tuổi đã trở thành nề nếp gia phong của con người Việt Nam, vô hình trung đã giết chết những
khát vọng, ước mơ của con người ngay từ khi còn nhỏ. Sài đã bị bố và anh ép lấy vợ khi mới
lên mười tuổi, cái tuổi chỉ biết có hai việc: đi đánh trận giả và đi học như một dấu hai chấm
để sau đó tạo ra một chuỗi các bi kịch trong toàn bộ cuộc đời của Giang Minh Sài. Có thể
thấy, Lê Lựu - “” (Trần Đăng Khoa) đã rất thành công khi tái hiện
cuộc sống phong tục ở nông thôn với những nề nếp gia phong trong một gia đình khuôn mẫu,
khiến người đọc nếu không tỉnh táo sẽ không thấy được bi kịch trong cuộc đời của Giang
Minh Sài lại được bắt nguồn từ chính cái gia đình nề nếp gia phong ấy. Trần Đăng Khoa đã
rất có lý khi nhận xét: “
” [4, tr.87]. Để rồi bi kịch lớn nhất của cuộc đời Sài là cứ
phải yêu cái người khác yêu và chạy theo cái mình không có, cứ phải đón nhận hết thất bại
này đến thất bại khác.
3. Kết luận
Như vậy, ý thức tộc họ trong văn xuôi viết về nông thôn sau 1975 đã được các nhà văn
đi sâu khám phá, lật giở ở nhiều chiều để người đọc thấy được cả mặt tích cực và đặc biệt là
những mặt tiêu cực tác động tới nhiều khía cạnh của cuộc sống người nông dân. Nhờ không
khí dân chủ của sự nghiệp đổi mới, các nhà văn đã tiếp cận vấn đề ý thức tộc họ sâu sắc hơn,
trung thực, khách quan và thẳng thắn hơn để bao người nông dân có thể thức tỉnh mong xây
dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn. Đây có lẽ cũng chính là khát khao cháy bỏng của các nhà
văn luôn quan tâm tới mảnh đất nông thôn tưởng chừng bình lặng mà không yên ổn này.