MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 3
1. Lý do chọn đề tài 3
2. Lịch sử nghiên cứu 4
3. Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu 5
4. Phương pháp nghiên cứu 5
5. Phạm vi nghiên cứu 6
6. Kết cấu của khóa luận 7
CHƯƠNG 1: 8
LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHONG CÁCH BÁO CHÍ 8
VÀ THỂ LOẠI BÁO CHÍ 8
1.1 Khái niệm về phong cách và phong cách ngôn ngữ 8
1.1.1 Khái niệm về phong cách 8
1.1.2 Phong cách ngôn ngữ 9
1.1.3 Phong cách ngôn ngữ báo chí 10
1.2 Thể loại phỏng vấn 12
1.3 Thể loại tiểu phẩm báo chí 14
1.4. Xu hướng giao thoa giữa các thể loại báo chí 18
CHƯƠNG 2: 21
GÓC NHÌN RIÊNG CỦA NHÀ BÁO LÊ THỊ LIÊN HOAN TRONG CÁCH TỔ
CHỨC NỘI DUNG DẠNG BÀI “PHỎNG VẤN PHIẾM CHỦ” 21
2.1. Nhận diện dạng bài “phỏng vấn phiếm chủ” 21
2.2 Vấn đề phản ánh trong tác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan
26
2.2.1 Về mảng văn hóa – nghệ thuật 27
2.2.2 Vấn đề văn hóa – xã hội 28
2.2.2.1 Vấn đề chính sách quản lý của nhà nước 29
2.2.2.2 Các vấn đề khác về giáo dục, thể thao, kinh tế v.v… 29
2.3 Hiệu quả xã hội từ những vấn đề trên 31
CHƯƠNG 3: 37
NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC NGÔN NGỮ BÁO CHÍ TRONG DẠNG BÀI
lõi và sự thật để có niềm tin của độc giả.
Trong thời đại bùng nổ thông tin, với sự ra đời của hàng trăm tờ báo in,
báo mạng (chưa kể những trang tin, blog, mạng xã hội) cùng với đó là sự ra
đời của nhiều chuyên mục, nhiều sản phẩm thông tin ra đời. Tuy nhiên, chất
lượng không phải lúc nào cũng đồng hành với số lượng. Nhiều tin tức được
nhắc đi nhắc lại, những bài báo viết hao hao giống nhau tạo nên những sản
phẩm truyền thông nhàn nhạt, vô giá trị. Trong khi đó, công chúng ngày nay
“khó tính” hơn trong việc lựa chọn thông tin. Muốn sống còn giữa thời đại
luôn ngồn ngộn thông tin, ào ạt những bài báo cạnh tranh nhau hàng giờ hàng
phút hiện nay, muốn “có danh gì với núi sông” thì rất cần sự đổi mới theo kịp
3
thời đại và đặc biệt cần phải khẳng định bản sắc riêng của mình trong lĩnh vực
báo chí hiện đại và khắc nghiệt này.
Nhiều nhà báo nổi tiếng và thành công nhờ tạo cho mình một phong
cách viết rất riêng. Mặc dù bản chất của báo chí là sự thật, thông tin sự thật
nhưng việc tạo nên một cách viết, một giọng văn ấn tượng cũng là một điều
hết sức cần thiết. Đặc biệt là trong thời đại ngày nay, khi có những cái na ná
nhau, những cái trùng lặp nhau ra đời, thì một phong cách, một tiếng nói riêng
thực sự là một điều tốt, một đóng góp vào làng báo chí Việt Nam.
Mỗi thể loại báo chí đều có những đặc điểm của thể loại với những ưu
thế và nét độc đáo riêng. Và trong từng miền đất độc đáo ấy, lại có những tên
tuổi nhà báo thành công với những tác phẩm báo chí để đời hay những
chuyên mục gắn liền với tên tuổi của họ. Trong thể loại báo chí chính luận
nghệ thuật, nếu như phóng sự nổi đình nổi đám với Xuân Ba, Huỳnh Dũng
Nhân,… thì ở mảnh đất tiểu phẩm – thuộc nhóm thể loại báo chí chính luận
nghệ thuật, ở miền đất giao thoa đặc điểm của văn học và báo chí này đã nảy
mầm những phong cách nhà báo độc đáo. Đó là những nhà báo đã tạo nên
những hiệu ứng đặc biệt trong xã hội, góp phần nâng cao chất lượng của báo
chí như Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo,…Những cây bút viết tiểu
phẩm báo chí khá có danh và tiếng này là những điểm sáng trong miền đất
hiện thực xã hội, tạo được hiệu ứng dư luận cho những người viết báo.
Đề tài hy vọng sẽ góp phần bổ sung cho kiến thức lý luận báo chí về
phong cách của các nhà báo hiện đại.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu phong cách của nhà báo Lê Thị Liên Hoan, khóa luận sử
dụng các phương pháp sau.
Phương pháp thống kê: Tổng hợp các loạt bài của Lê Thị Liên Hoan
trong khoảng thời gian từ tháng 1 năm 2008 đến tháng 1 năm 2010, thống kê
5
về tần suất sử dụng các yếu tố có tính lặp lại trong phong cách viết của nhà
báo Lê Thị Liên Hoan về nội dung và hình thức.
Phương pháp phân tích: Phân tích định tính và định lượng dưới góc độ
nội dung (như cách chọn chủ đề, đề tài, v.v…) và góc độ hình thức (tít, ngôn
ngữ, phương pháp dẫn chuyện, các thủ pháp nghệ thuật, v.v….
Đồng thời, vì nhà báo Lê Thị Liên Hoan chính là đạo diễn Lê Hoàng –
một đạo diễn có tên tuổi trong làng điện ảnh Việt Nam, khóa luận sẽ đi vào
phân tích và so sánh ảnh hưởng tương tác qua lại giữa hai con người – một
con người làm báo và một con người làm đạo diễn và ảnh hưởng về tính cách
tác giả trong những tác phẩm của nhà báo Lê Thị Liên Hoan.
Quy chiếu, so sánh với hệ thống lý luận chung về phong cách, đặc điểm
thể loại báo chí nhằm bám sát lý luận chỉ ra phong cách nhà báo Lê Thị Liên
Hoan.
Phương pháp tổng hợp: Tổng hợp các dữ kiện và rút ra kết luận.
5. Phạm vi nghiên cứu
Nhằm chỉ ra một cách sâu sát và cụ thể và chính xác về phong cách của
nhà báo Lê Thị Liên Hoan, khóa luận đi vào nghiên cứu chuyên mục “Mua
vui cũng được một vài trống canh” của nhà báo Lê Thị Liên Hoan trên báo
An ninh thế giới Giữa tháng & Cuối tháng từ tháng 1/2008 đến tháng
1/2010. Chuyên mục tập trung phân tích một cách có hệ thống và ổn định
những tác phẩm của Lê Thị Liên Hoan trong vòng hai năm nhằm có cái nhìn
Theo “Từ điển thuật ngữ văn học” (1999), phong cách là quy luật thống
nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật.
Không phải bất kỳ nhà văn nào cũng có phong cách. Chỉ những nhà văn nào
có tài năng có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo. Cái nét riêng
đó thể hiện ở tác phẩm và được lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà
văn làm ta có thể nhận ra sự khác nhau giữa nhà văn này với nhà văn khác.
Như vậy, xét về khái niệm phong cách, tùy theo mỗi con người cụ thể,
phong cách có thể tập trung thể hiện ở bất kỳ đặc điểm nào hay một vài yếu tố
nào đó trong tác phẩm của mình. Nhưng cần nói đến là phong cách tức là tác
giả có những nét riêng, những nét đặc biệt được lặp đi lặp lại tạo nên một màu
sắc chỉ có ở tác giả đó. Phong cách ấy có thể bộc lộ ở cách chọn đề tài, ở cảm
8
hứng chủ đạo trong tác phẩm, trong việc khắc họa hình tượng nhận vật.
Phong cách cũng biểu hiện ở thể loại trong ngôn ngữ, phương thức diễn đạt,
v.v…nhưng nhìn chung đều thống nhất rằng:
Thuật ngữ phong cách là một khái niệm chung, khái quát và được sử
dụng trong nhiều lĩnh vực, địa hạt khác nhau đặc biệt là trong văn học – nghệ
thuật. Nó chỉ ra những nét riêng, những đặc điểm đặc biệt của một con người
thể hiện trong các hoạt động, hành động sống. Nó cũng có thể chỉ về nội dung
và hình thức của từng sản phẩm trong từng lĩnh vực hoạt động sáng tạo khác
nhau mà tác giả thể hiện rõ nét dấu ấn cá nhân, cá tính của mình mà không thể
trộn lẫn với bất kỳ ai, tạo cho mình một thế đứng vững chắc trong lĩnh vực
hoạt động và nhận được sự quan tâm, đánh giá của công chúng.
1.1.2 Phong cách ngôn ngữ
Ngôn ngữ được coi là một công cụ quan trọng trong hoạt động sống
của con người, là một phương tiện phục vụ quá trình giao tiếp. Cùng với sự
thay đổi và phát triển của xã hội loài người, ngôn ngữ cũng có bước tiến và
phân vùng rõ nét. Với các lĩnh vực giao tiếp khác nhau, những tình huống
giao tiếp khác nhau, ngôn ngữ được dùng với những chức năng khác nhau
nhằm mục đích chuyển tải được ý nghĩa của thông tin mà chủ thể định truyền
hoạt động thông tin về các vấn đề thời sự chính trị - xã hội nhằm truyền
tải thông tin bằng các thông điệp báo chí đến với đại chúng một cách
nhanh, chính xác, dễ hiểu, đảm bảo vừa thông tin vừa giữ gìn và phát
huy sự trong sáng của tiếng Việt.
Phong cách ngôn ngữ báo chí là một biểu hiện đặc thù riêng của phong
cách ở lĩnh vực hoạt động báo chí. Nó thể hiện ở khả năng thông tin về các
vấn đề thời sự chính trị - xã hội nhằm truyền tải thông tin bằng các thông điệp
báo chí đến với đại chúng một cách nhanh, chính xác, dễ hiểu, đảm bảo vừa
thông tin vừa giữ gìn và phát huy sự trong sáng của tiếng Việt.
10
Có thể nói, để khẳng định phong cách của mình, đó là ước mơ của
nhiều người cầm bút mà trước hết là nhà văn, nhà báo. Để tạo được phong
cách ngôn ngữ cho riêng mình, mỗi tác giả đều phải lao động trên mảnh đất
chữ nghĩa để đi tìm cái mới mẻ nhằm tạo ra một con đường đi riêng, chứ
không phải đi trên con đường người khác đã đi. Ở lĩnh vực văn chương, Nam
Cao đã từng quan niệm: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo
tay làm theo một vài kiểu mẫu đã cho. Nó chỉ dung nạp những người biết
khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có” (Đời thừa,
1943). Trong lĩnh vực báo chí, mặc dù bản chất thông tin nhưng cũng rất cần
việc thể hiện một cá tính, của những con người biết “khơi những nguồn chưa
ai khơi”, dám thể hiện tiếng nói riêng, cá tính của mình trong việc truyền tải
những thông tin khách quan đến cho công chúng.
Một trong những yếu tố quan trọng đối với với phong cách ngôn ngữ
báo chí là sự chế định của những chệch chuẩn đối với phong cách ngôn ngữ
nhà báo. Việc sử dụng chệch chuẩn trên báo chí đồng nghĩa với việc nhà báo
đạt được một sự sáng tạo về phương diện thể hiện. Không phải ở bất kỳ bài
báo nào và không phải tất cả các thể loại báo chí đều cho phép nhà báo có cơ
hội bộc lộ tài năng sáng tạo này. PGS.TS Vũ Quang Hào đã nhận định rằng
“Mảnh đất tươi tốt nhất cho chệch chuẩn nảy mầm là phóng sự, ký chân dung,
tiểu phẩm, bài phản ánh, giới thiệu và nhất là tùy bút báo chí”. [6, 50]
cách trực tiếp hoặc gián tiếp về một số vấn đề, sự kiện nào đó mà xã hội quan
tâm. Có thể nói một trong những điểm khó nhất khi làm phỏng vấn là đặt câu
hỏi.
Để cuộc phỏng vấn thành công, nhà báo thường chọn những người “có
thẩm quyền”, “có tiếng tăm”, có “vị trí xã hội” để hỏi nhằm khai thác thông
tin cung cấp cho công chúng. Do vậy, thông tin trong bài phỏng vấn các đối
tượng đó thường có độ tin cậy, sức thuyết phục, trách nhiệm và cả giá trị pháp
lý cao.
12
Trong phỏng vấn, nhà báo hay tòa soạn không tự quyết định được bài
phỏng vấn mà còn phải có sự đồng ý hợp tác của người được phỏng vấn (đối
tác). Tức là phải có sự thỏa thuận, hợp tác của hai bên. Chính vì thế, một yếu
tố quan trọng và khác biệt của thể loại phỏng vấn chính là ở chỗ ở các thể loại
khác, nhà báo ở thế chủ động, tạo ra tác phẩm ngay sau khi có đủ nguyên liệu
cần thiết, trong khi ở thể loại phỏng vấn cần sự hợp tác của nhân vật đối
tượng được phỏng vấn. Thông tin trong bài phỏng vấn để cung cấp cho công
chúng không phải do nhà báo cung cấp mà do đối tác (người được phỏng vấn)
cung cấp. Nhà báo đóng vai trò gợi mở, dẫn dắt môi giới trung gian giữa tòa
soạn – người được phỏng vấn với công chúng. Điều đó cho thấy trong phỏng
vấn, nhà báo không phải hỏi cho mình và hỏi cho biết mà là hỏi cho người thứ
ba (công chúng) để rộng đường dư luận.
Có thể thấy, qua những đặc trưng, phỏng vấn có những ưu thế nhất
định với những nét riêng, nó là một trong những phương thức tốt nhất để làm
truyền thông giữa người với người trong xã hội. Phỏng vấn ra đời và phát
triển một cách khách quan do nhu cầu tự thân của báo chí cũng như yêu cầu
thông tin ngày càng cao của xã hội. Từ chỗ coi phỏng vấn chỉ là “sự ghi chép
đơn giản, máy móc” các câu hỏi và câu trả lời, các nhà nghiên cứu lý luận báo
chí học và người làm phỏng vấn thực tiễn đã đi đến thừa nhận tính chất tinh vi
và sinh động của nó. Phỏng vấn trở thành thể loại “khó tính” bởi không phải
phóng viên nào cũng thực hiện thành công. Bởi phỏng vấn là một cuộc đấu trí
với những tên quan nham hiểm, độc ác, và sự bóc lột tham lam, vô lương tâm,
cùng những chính sách giả dối, lừa bịp và bản chất phản động của chúng bởi
trong xã hội, luôn có những cái xấu, tiêu cực những ung nhọt xã hội và đối
với chúng chỉ có giễu cợt, đả kích châm biếm mà thôi.
Xét về mặt tác phẩm, tiểu phẩm là một thể loại nằm trong miền giao
thoa giữa báo chí và văn học, sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh để biểu đạt.
14
Tất nhiên, dù thế nào thì có một chân lý bất di bất dịch mà như PGS.TS
Nguyễn Thị Minh Thái đã khẳng định “Người viết phải là chủ thể của bài
viết. Khi làm báo thì tư cách nhà báo là số 1. Anh có thể vay mượn phương
pháp từ các loại hình khác nhưng phải nhận thức rằng mình là người đưa
thông tin, đưa cái mới”[8].
Cũng như các thể loại báo chí khác, điều cốt yếu trong tiểu phẩm chính
là thông tin, đảm bảo tính khách quan, thời sự, và chân thực. Theo PGS.TS
Dương Xuân Sơn, thể loại tiểu phẩm có những đặc trưng sau đây [9]:
- Tính trào phúng
Theo Bách khoa toàn thư của Liên xô thì trào phúng là một phương
pháp nghệ thuật đặc biệt, tái tạo lại hiện thực, khám phá ra nó là một cái gì sai
lệch vô lý, không xác đáng ở bên trong (khía cạnh nội dung) bằng các hình
tượng đáng cười, đáng phê phán, chế nhạo (khía cạnh hình thức).
Trào phúng có nghĩa là dùng lời nói bóng bẩy, kín đáo để mỉa mai
người khác. Trào phúng là sự hài hước, giễu cợt, vạch ra cái lố bịch, kỳ khôi
để răn đời nên tính hài của nó được biểu hiện bằng tiếng cười trào lộng. Đối
tượng của tiếng cười là các hành vi, bản chất xấu xa của một cá nhân, một
tầng lớp, thậm chí một giai cấp nào đó trong cộng đồng.
- Tính châm biếm
Châm biếm, đả kích là một dạng đặc biệt trong sáng tác văn học, là
dùng lời lẽ thâm thúy vạch trần bản chất của đối tượng, hiện tượng tiêu cực
trong xã hội. Châm biếm gắn liền với lẽ phải, yêu cầu của châm biếm cũng
cao hơn hài hước ở mức độ gay gắt của sự phê phán và ý nghĩa sâu sắc của
cần là phải khốc liệt. Bởi có những kẻ “thân lừa ưa nặng”, “mặt trơ trán bóng”
nếu không có thái độ như thế thì hẳn chúng vẫn nhơn nhơn như chưa từng có
chuyện gì xảy ra. Chỉ khi bị đả kích vào tận sâu cái cốt lõi vào đúng huyệt của
chúng thì mới khiến những cái xấu “co vòi rụt cổ”.
16
- Cái hài trong tiểu phẩm
Cái hài thuộc phạm trù mỹ học, phản ánh hiện thực của đời sống xã hội
ở những cung bậc khác nhau. Đó là sự mâu thuẫn, sự không tương xứng mà
người ta có thể cảm nhận được. Khi bàn về cái hài, Shakespeare – nhà văn,
nhà tư tưởng Nga đã viết: Cái hài là sự trống rỗng và vô nghĩa bên trong được
che chở bằng một cái vỏ huyên hoang tự cho rằng nội dung và có ý nghĩa thực
sự.
Cái hài bao hàm ý nghĩa xã hội gắn liền với sự khẳng định lý tưởng
thẩm mỹ cao cả. Nó là sự phê phán mang tính cảm xúc sáng tạo tích cực và có
sức công phá mạnh mẽ đối với cái tiêu cực trong xã hội. Sức mạnh phê phán
vừa có tính phủ định vừa mang tính khẳng định. Trong hài hước phép biện
chứng của trí tưởng tượng phóng khoáng hé mở cho thấy đằng sau cái tầm
thường là vẻ cao quý, sau cái điên rồ là sự anh minh. Trong châm biếm, đối
tượng của tiếng cười là thói hư tật xấu, vì thế nổi bật lên là giọng đả kích, phủ
định, tố cáo dẫn đến tiếng cười mang các sắc thái khác nhau: cười khinh bỉ,
mỉa mai, chua chát, v.v…
Cái hài dù ở cung bậc nào cũng cần có ba yếu tố tạo thành:
Một là - Bản chất mang tính hài hước của đối tượng mà ai cũng có thể
dễ dàng cảm nhận được.
Hai là - Sự cường điệu của những đường nét, kích thước và những liên
hệ của chúng trong việc mô tả đối tượng.
Bà là – Sự sắc bén, ý nhị, hóm hỉnh của người thể hiện nhằm làm tăng
thêm hiệu quả của tiếng cười.
Hài hước trong tiểu phẩm thường biểu hiện tính chất kín đáo, thâm
trầm không lộ liễu, khác cái châm biếm ở mức độ nhẹ nhàng, đùa vui, thiện ý.
Báo chí là một hiện tượng xã hội nằm trong sự vận động phát triển và
không bao giờ có sự ngưng nghỉ, kết thúc. Cùng với sự vận động phát triển ấy
18
sẽ luôn xuất hiện thêm những thể loại mới và có những thể loại bị đào thải
hoặc ít được sử dụng vì không còn đáp ứng được nhu cầu chung của thực tiễn.
Trong lý luận báo chí thường gọi là hệ thống mở. Đây là quá trình biện
chứng, có liên quan chặt chẽ với nhu cầu thông tin của xã hội. Dưới đây là
các chiều hướng vận động của các thể loại báo chí theo cuốn “Các thể loại
báo chí thông tấn” của PGS, TS Đinh Văn Hường [7, 18]
Xu hướng thứ nhất là xu hướng mở: Không có một thể loại báo chí nào tồn
tại bất biến. Mà trong quá trình vận động phát triển của xã hội, của báo chí và nhu
cầu khách quan của công chúng, hệ thống thể loại báo chí luôn tiếp nhận những
thể loại mới. Các thể loại báo chí vận động và biến đổi theo cuộc sống và thời đại.
Thực tiễn báo chí thế giới và báo chí nước ta đã chứng minh điều đó.
Thứ hai là xu hướng đóng, đào thải và biến thể. Tức là hệ thống thể loại
báo chí cũng loại bỏ những thể loại không còn phù hợp hoặc tự các thể loại đó
tiêu vong, hoặc sử dụng biến thể. Hiện tượng này hoàn toàn biện chứng khách
quan do những biến động và nhu cầu của đời sống xã hội. Xu hướng biến thể
nhằm phù hợp với xu thế của thời đại ngày nay.
Xu hướng cuối cùng trong sự giao thoa thể loại chính là sự đan xen,
hòa quyện, và chuyển hóa giữa các nhóm và thể loại. Đây là xu hướng chung
của thể loại báo chí hiện nay. Quá trình này thể hiện rõ trong nhóm thông tấn
có các yếu tố của nhóm chính luận, trong nhóm chính luận – nghệ thuật có
yếu tố của nhóm chính luận và thông tấn. Giữa các thể loại với nhau cũng
diễn ra như vậy. Xu hướng này cũng phù hợp với sự sáng tạo và sử dụng linh
hoạt các thể loại của các nhà báo trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, quá trình
này diễn ra có mức độ, do vậy không làm nhòa đi hoặc thay đổi bản chất của
từng thể loai, mà góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng và sinh động của
thể loại báo chí nói chung.
Những xu hướng trên diễn ra phù hợp với quy luật của đời sống xã hội
TRONG CÁCH TỔ CHỨC NỘI DUNG DẠNG BÀI “PHỎNG VẤN
PHIẾM CHỦ”
(TRÊN BÁO AN NINH THẾ GIỚI GIỮA THÁNG & CUỐI THÁNG TỪ THÁNG
1/2008 ĐẾN THÁNG 1/2010)
Trong mỗi tác phẩm báo chí, nội dung phản ánh là quan trọng nhất. Và
trong lĩnh vực báo chí thì hiệu quả xã hội mà nhà báo tạo là vấn đề then chốt,
đặc biệt trong thời đại tương tác thông tin hiện nay. Chương hai sẽ đi vào
nhận diện về dạng bài “phỏng vấn phiếm chủ” sau đó sẽ phân tích về nội
dung trong những tác phẩm trong chuyên mục “Mua vui cũng được một vài
trống canh” trên báo An ninh thế giới Giữa tháng và Cuối tháng từ tháng 1
năm 2008 đến tháng 1 năm 2010. Qua đó, nhằm làm nổi bật lên góc nhìn
riêng đầy cá tính của nhà báo Lê Thị Liên Hoan trong cách thức tổ chức nội
dung phản ánh.
2.1. Nhận diện dạng bài “phỏng vấn phiếm chủ”
Nhà báo Lê Thị Liên Hoan đã sáng tạo ra một phong cách viết tiểu
phẩm cho riêng mình: đó là “kiểu hình thức phỏng vấn phiếm chủ”.Trong
“Các thể loại báo chí thông tấn” của PGS. TS Đinh Văn Hường, khi đề cập
đến các dạng phỏng vấn, tác giả đưa ra dạng phỏng vấn “tự biên tự diễn” –
đây là dạng phỏng vấn thường được sử dụng vào các sự kiện, dịp lễ đặc biệt.
Trong đó nhà báo tự đề xuất các câu hỏi và tự trả lời theo khẩu khí của nhân
vật được phỏng vấn và đăng lên báo sau khi đã có sự cho phép của nhân vật.
Dạng phỏng vấn “tự biên tự diễn” có đặc điểm là một mình nhà báo đóng và
diễn luôn hai vai người được hỏi và người được trả lời. Dạng bài sử dụng
hình thức phỏng vấn phiếm chủ do Lê Thị Liên Hoan đưa ra cũng có đặc
điểm như trên. Tuy nhiên, hình thức phỏng vấn phiếm chủ của Lê Thị Liên
21
Hoan có những nét sáng tạo riêng trong cách tạo ra nhân vật được phỏng vấn
cũng như các yếu tố khác kết hợp tạo nên một phương thức thể hiện chỉ có ở
Lê Thị Liên Hoan. Dạng bài sử dụng hình thức phỏng vấn phiếm chủ là dạng
bài sử dụng hình thức hỏi đáp của thể loại phỏng vấn, tuy nhiên trong đó các
tượng để thực hiện một cuộc phỏng vấn, trong đó kết hợp với các yếu tố về
ngôn ngữ, phương pháp và tính chất hài hước châm biếm của thể loại tiểu
phẩm. Lê Thị Liên Hoan đã khéo léo kết hợp ưu thế của thể loại tiểu phẩm và
hình thức phỏng vấn trong thể loại phỏng vấn. Phỏng vấn là thể loại báo chí
thông tấn nhằm cung cấp thông tin cho công chúng thông qua việc đặt câu hỏi
của nhà báo và trả lời của người được phỏng vấn. Ưu điểm của thể loại phỏng
vấn chính là thông qua hỏi đáp sẽ giúp công chúng có thể nhìn nhận sự việc
mang tính chi tiết, khách quan và có chiều sâu nhờ việc hỏi đáp trong đó
những nhân vật trong cuộc, liên quan hay có kiến thức am hiểu về vấn đề sự
kiện đó sẽ trình bày quan điểm của mình. Đôi khi phỏng vấn còn được dùng
để lấy ý kiến xã hội về những hiện tượng bức xúc. Vì vậy cách đưa tin này
bằng phỏng vấn thường tạo độ tin cậy và có chiều sâu, đặc biệt là mang tính
khách quan. Nhà báo Lê Thị Liên Hoan đã khai thác hình thức hỏi đáp ở thể
loại phỏng vấn nhằm phát huy thế mạnh của mình. Hình thức phỏng vấn
phiếm chủ giúp cho tác giả linh hoạt trong việc thể hiện vấn đề mà mình đề
cập, nhân vật hiện lên trong cuộc phỏng vấn thường đại diện cho một tầng lớp
trong xã hội. Ở đó, tác giả sẽ mặc sức tung hoành thể hiện ý tưởng sáng tạo
của mình vào trong quá trình truyền tải thông tin.
Ưu điểm của việc dùng hình thức phỏng vấn chính là tạo một không
gian thoải mái, khách quan, không áp đặt. Hình thức phỏng vấn phiếm chủ
được tác giả sử dụng để đề cập về các vấn đề đang diễn ra trong xã hội mang
tính chất lý lẽ, làm sáng tỏ những khía cạnh chưa được làm rõ xung quanh
một sự kiện nào đó qua cuộc hỏi đáp giữa phóng viên và nhân vật. Việc có
“người trong cuộc” nhìn nhận (dù ở đây mang tính chất giả tưởng) sẽ làm
23
“mềm” cách thức đưa thông tin đến với công chúng giúp công chúng dễ hấp
thụ hơn là hình thức chỉ có một giọng điệu tự biện từ đâu đến cuối.
Việc sử dụng hình thức phỏng vấn phiếm chủ cho phép tác giả thỏa sức
sáng tạo, chọn lựa những nhân vật ảo để nói lên các vấn đề sự kiện. Nếu như
hình thức Lý Sinh Sự sử dụng trong chuyên mục “Nói hay đừng” là hình thức
mình và vẫn vững tay với hàng loạt cuộc phỏng vấn giả tưởng. Việc kết hợp
như thế cần ở tác giả sự khéo léo, chắc tay trong cách tạo ra những cuộc
phỏng vấn đối đáp giả tưởng – vốn là một hình thức chưa phổ biến trong làng
báo Việt Nam. Vẫn giữ những đặc điểm nổi trội của tiểu phẩm là tính hài,
châm biếm đả kích cùng với việc sử dụng các thủ pháp gây cười, nhưng nhìn
tổng thế do dùng hình thức phỏng vấn phiếm chủ nên cũng dẫn đến những
thay đổi nhằm dung hòa như về dung lượng tác phẩm (tiểu phẩm thường ngắn
gọn, trong khi các bài phỏng vấn thường dàn trải, chiếm nhiều đất hơn trên
báo), ngôn ngữ (kết hợp giữa tính chất hỏi đáp với ngôn ngữ tiểu phẩm), v.v
Đồng thời, việc đặt các câu hỏi của “phóng viên”, hay của nhân vật này với
nhân vật kia làm cho tính biện giải, tranh luận và tạo ra được những tình tiết
sống động.
Như PGS.TS Đinh Văn Hường đã đề cập trong lý thuyết về sự giao
thoa ở “Các thể loại báo chí thông tấn”, cùng với lao động sáng tạo của người
làm báo sẽ tạo ra diện mạo mới cho báo chí nói chung và thể loại riêng. Lê
Thị Liên Hoan đã tạo ra một diện mạo mới trong việc xử lý thông tin và thể
hiện tác phẩm của mình. Ông đã dùng hình thức phỏng vấn phiếm chủ với
tính ưu việt của thể loại tiểu phẩm: ngôn ngữ châm biếm, chất hài hước đả
kích để “nhào nặn” lên những tác phẩm của mình. Quá trình giao thoa những
đặc điểm của hai thể loại này đã tạo nên sự thành công và sinh động trong tác
phẩm của Lê Thị Liên Hoan và tạo nên phong cách của nhà báo. Lê Thị Liên
Hoan đã sử dụng đặc điểm của thể loại phỏng vấn thuộc nhóm thể loại thông
tấn và tiểu phẩm thuộc nhóm thể loại chính luận nghệ thuật. Minh chứng Lê
25
Copyright: Tài liệu đại học ©