TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA VẬT LÝ
 VŨ THỊ MAI HƯƠNG

TỔ CHỨC BÀI HỌC ÔN TẬP TỔNG KẾT
CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM”-
VẬT LÍ 10 THPT KHÓA
luËn TèT NGHIÖP §¹I HäC

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Người hướng dẫn khoa học
TS. NGUYỄN THẾ KHÔI

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu trong khoá luận là trung thực và chưa được công bố trong bất kì một
công trình khoa học nào khác.

Hà Nội, tháng 5 năm 2015
Tác giả Vũ Thị Mai Hương

BẢNG CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

CNH – HĐH : Công nghiệp hóa – Hiện Đại hóa
ĐHSP : Đại học Sư phạm
GD-ĐT : Giáo dục – Đào tạo
GV : Giáo viên
HS : Học sinh

Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC BÀI
HỌC ÔNG TẬP TỔNG KẾT CHƯƠNG VỀ VẬT LÍ Ở TRƯỜNG THPT 6
1.1. Bài học ôn tập tổng kết chương trong dạy học Vật lí 6
1.1.1. Bài học Vật lí 6
1.1.1.1. Định nghĩa 6
1.1.1.2. Phân loại 7
1.1.2. Cấu trúc bài học ôn tập tổng kết chương 8
1.2.Tính tích cực học tập và chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh
11
1.2.1. Tính tích cực học tập của học sinh 11
1.2.2. Chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh 12
1.2.3. Mối quan hệ giữa tính tích cực học tập và nắm vững kiến thức 13
1.3. Thực trạng của việc tổ chức bài học ôn tập tổng kết chương “Động
lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT 13
1.3.1. Mục đích điều tra 14
1.3.2. Đối tượng và thời gian điều tra 14
1.3.3. Cách thức điều tra 14
1.3.4. Kết quả điều tra 14
1.3.4.1. Tình hình dạy và học bài ôn tập tổng kết chương “Động lực học chất
điểm” – Vật lí 10 THPT 14
1.3.4.2. Chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh trong quá trình học tập 16
1.3.4.3. Khó khăn, sai lầm phổ biến của HS khi ôn tập tổng kết 18
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 20
Chương 2: TỔ CHỨC BÀI HỌC ÔN TẬP TỔNG KẾT CHƯƠNG “ĐỘNG
LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” – VẬT LÍ 10 THPT 21
2.1. Mục tiêu dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT 22
2.1.1. Vị trí, nhiệm vụ của chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10
THPT 22
2.1.2. Cấu trúc chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT 22
2.1.3. Mục tiêu dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT

1. Lí do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong thời đại bùng nổ thông tin mà ở đó khối
lượng tri thức của loài người tăng lên với tốc độ cực kỳ nhanh chóng. Người
ta ước tính sau 5 năm thì lượng tri thức tăng lên gấp đôi. Đứng trước thực tế
này,trong giáo dục nhà trường đã có những thay đổi căn bản: từ quan niệm
học tập chỉ trong một thời gian nhất định bằng quan niệm: “học thường
xuyên, học liên tục, học suốt đời”. Để có thể học tập suốt đời đạt hiệu quả,
trước hết mỗi người phải nắm chắc những kiến thức mình đã được học, lấy đó
làm nền tảng để đào sâu nghiên cứu, lĩnh hội thêm những kiến thức mới. Việt
Nam đang bước vào giai đoạn CNH – HĐH với mục tiêu đến năm 2020 sẽ cơ
bản trở thành nước công nghiệp. Nhân tố quyết định thắng lợi của cuộc CNH
– HĐH là con người là nguồn lực người Việt Nam được phát triển về số
lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao. Để làm được
điều này ngành giáo dục Việt Nam đang phải đứng trước một bài toán: phải
đổi mới một cách toàn diện từ mục tiêu, nội dung đến phương pháp và
phương tiện dạy học. Về PPDH, nghị quyết TƯ 2 khóa VIII (12/1996) đã chỉ
rõ: “Phải đổi mới mạnh mẽ phương pháp Giáo dục – Đào tạo, khắc phục lối
truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học,
từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào
quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu, tự
giải quyết vấn đề, phát triển năng lực thực hành sáng tạo cho người học”.
Nghị quyết TƯ 2 (khoá VIII) của Đảng đã khẳng định: “Cuộc cách mạng về
phương pháp giáo dục phải hướng vào người học, rèn luyện và phát triển khả
năng suy nghĩ, khả năng giải quyết vấn đề một cách năng động, độc lập, sáng
tạo ngay trong quá trình học tập ở nhà trường phổ thông”. Điều đó đã được
thể chế hóa trong điều 28 – Luật Giáo dục năm 2005 và được cụ thể hóa trong
các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
2

Để phát huy tính tích cực học tập, đồng thời nâng cao chất lượng nắm

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức bài
học ôn tập tổng kết chương “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM”– Vật lí 10
THPT” làm đề tài nghiên cứu của mình.
2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế tiến trình và tổ chức bài học ôn tập tổng kết chương “Động lực
học chất điểm” – Vật lí 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực học tập, góp
phần nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động dạy học của GV và HS trong bài
học ôn tập tổng kết chương ở trường THPT.
- Phạm vi nghiên cứu: Bài học ôn tập tổng kết chương “Động lực học
chất điểm” – Vật lí 10 THPT.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế nội dung, tiến trình tổ chức bài học ôn tập tổng kết chương
“Động lực học chất điểm” một cách khoa học, hợp lí thì sẽ phát huy được tính
tích cực học tập, đồng thời nâng cao chất lượng kiến thức của HS lớp 10
THPT.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nghiên cứu một số cơ sở lí luận về bài học ôn tập tổng kết về vật lí
trong việc phát huy tính tích cực học tập và nâng cao chất lượng kiến thức của
HS trong dạy học ở trường THPT.
5.2. Điều tra thực trạng của việc tổ chức bài học ôn tập tổng kết chương
“Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT.
5.3. Xác định nội dung dạy học chương “Động lực học chất điểm” –
Vật lí 10 THPT.
4

5.4. Thiết kế nội dung, tiến trình tổ chức bài học ôn tập tổng kết
chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT.
5.5. Tiến hành thử nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả

Chương 3. Thử nghiệm sư phạm. 6

CHƯƠNG 1:
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC
TỔ CHỨC BÀI HỌC ÔN TẬP TỔNG KẾT CHƯƠNG VỀ VẬT LÍ
Ở TRƯỜNG THPT

Trong khoá luận, chúng tôi sử dụng bài học theo quan điểm của ba tác
giả này.
1.1.1.2. Phân loại
Nói chung, có nhiều cách phân loại các bài học ở lớp về Vật lí, theo các
tác giả của “Phương pháp giảng dạy Vật lý ở trường Phổ thông cấp II” [3]
thì bài học Vật lí được chia thành các kiểu như sau:
Căn cứ vào nội dung cơ bản của bài học, giáo sư I.I Xôcôlôp phân kiểu
các bài học vật lý thành: Bài học trình bày kiến thức mới; Bài học thí nghiệm
thực hành; Bài học luyện tập và củng cố kiến thức; Bài học kiểm tra sự lĩnh
hội; Bài học ôn tập một phần của giáo trình.
Căn cứ vào hình thức của bài học, giáo sư P.A Zơnamenxki phân kiểu
các bài học vật lý thành: Bài học nghiên cứu kiến thức mới; Bài học thí
nghiệm thực hành; Bài học giải bài tập vật lý; Bài học chuẩn bị cho học sinh
đi tham quan, tiến hành tham quan, tổng kết tham quan; Bài học ôn tập và
khái quát hóa tài liệu đã học; Bài học đánh giá kĩ năng và kĩ xảo của học sinh.
Cả hai cách phân kiểu trên đều không thật sự “đơn trị”, vì nội dung của
các bài học đó còn chồng chéo nhau. Thực vậy, sự luyện tập và củng cố kiến
thức thường có thể được thực hiện trong quá trình làm thí nghiệm thực hành
(xem cách phân kiểu của giáo sư I.I Xôcôlôp); sự khái quát hóa tài liệu đã học
có thể được thực hiện trong quá trình giải bài tập vật lý (xem cách phân kiểu
của giáo sư P.A Zơnamenxki). Ngoài ra, căn cứ của hai cách phân kiểu trên
(nội dung và hình thức của bài học) không có tính chất cơ bản. Căn cứ cơ bản
để phân kiểu phải là mục đích cơ bản của bài học.
8

Theo mục đích cơ bản của bài học, các bài học vật lí được chia thành:
Bài học nghiên cứu kiến thức mới; Bài học hình thành kĩ năng, kĩ xảo; Bài
học khái quát hóa và củng cố kiến thức; Bài học kiểm tra và đánh giá kiến
thức; Bài học tổ hợp.
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi nhận thấy cách phân

- Tổng kết phải giúp học sinh nắm vững, dễ nhớ để từ đó, dễ vận dụng
vào thực tiễn. Thông thường, để đạt được điều này, GV nêu ra những thủ
thuật, mẹo để nhớ các công thức, định luật và trình bày bản tổng kết dưới
dangj sơ đồ hay bảng.
1.1.2.2. Cấu trúc bài học ôn tập tổng kết chương
“Cấu trúc” thường được hiểu là một trật tự sắp xếp được qui định một
cách định tính, có tính bền vững tương đối của các mối liên hệ bên trong giữa
các thành tố của một hệ thống. Theo các tác giả Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn
Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế “Cấu trúc của bài lên lớp sẽ gồm một chuỗi
những hoạt động của GV và HS được sắp xếp theo một trình tự hợp lí, đảm
bảo cho HS hoạt động có hiệu quả, nhằm chiếm lĩnh kiến thức, phát triển
năng lực và hình thành thái độ và đạo đức” [13]. Các tác giả này nhấn mạnh
rằng với mỗi mục đích, mỗi nội dung học, ứng với mỗi đối tượng trong những
điều kiện cơ sở vật chất, phương tiên dạy học xác định thì bài lên lớp phải có
cấu trúc riêng thích hợp thì mới có hiệu quả. Nhưng dựa vào đặc điểm của HS
hoạt động trong một tập thể xác định, phải thực hiện những mục đích chung
trong một thời gian xác định nên cũng có thể nêu ra một số hành động điển
hình phải thực hiện trong mỗi bài học. “Những hành động đó là những yếu tố
cấu trúc của bài học, còn gọi là các khâu của bài học”. Thông thường bài lên
lớp có các khâu:
1. Tổ chức lớp học;
2. Kiểm tra bài làm ở lớp, ở nhà của HS;
3. Xây dựng tình huống có vấn đề. Giao nhiệm vụ cho học sinh;
10

4. Xây dựng, lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, phương pháp hoạt động;
5. Sơ bộ luyện tập, củng cố kiến thức;
6. Khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức;
7. Giao và hướng dẫn bài làm về nhà.
Đối với bài học ôn tập tổng kết chương, loại bài này được tiến hành khi

chủ động, tự giác, có nghị lực, có đích rõ rệt và đầy hào hứng, những hành
động trí óc và chân tay nhằm nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, vận dụng
chúng vào học tập và thực tiễn. Như vậy, tích cực là rất cần thiết cho mọi quá
trình nhận thức, là nhân tố rất quan trọng tạo nên hiệu quả học tập[6,tr5].
Những biểu hiện của tính tích cực nhận thức của học sinh được thể hiện
ở những dấu hiệu như:
- Biểu hiện bên ngoài, qua thái độ, hành vi, hứng thú:
+ HS chú ý lắng nghe, quan sát, theo dõi thầy cô giáo.
+ HS khao khát tự nguyện tham gia vào các hoạt động học tập.
+ HS tham gia trả lời các câu hỏi của GV, bổ sung các câu trả lời của
bạn, phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra, nêu thắc mắc, đòi hỏi giải
thích cặn kẽ những vấn đề chưa rõ.
+ HS sẵn sàng, hồ hởi đón nhận các nhiệm vụ, tự giác thực hiện các
nhiệm vụ, cố gắng hoàn thành công việc bằng mọi cách, hoàn thành công việc
sớm hơn kế hoạch, xin nhận thêm nhiệm vụ thực hiện.
+ HS thường xuyên tranh luận, trao đổi với bạn bè về vấn đề học tập,
không nản chí khi gặp khó khăn.
- Biểu hiện bên trong: những biểu hiện này khó phát hiện hơn, như có
tư duy chuyển biến, có những sáng tạo trong học tập hơn trước, tâp trung chú
ý vào vấn đề đang học.
- Biểu hiện qua kết quả học tập: HS chủ động vận dụng linh hoạt những
kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới, kiên trì hoàn thành các bài
12

tập, không nản lòng trước những tình huống khó khăn và đạt kết quả học tập
tốt hơn.
1.2.2. Chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh
Theo lí luận dạy học, kiến thức được hiểu là kết quả của quá trình nhận
thức bao gồm một tập hợp nhiều mặt về chất lượng và số lượng các biểu
tượng và khái niệm lĩnh hội được, được giữ lại trong trí nhớ và được tái tạo

Chất lượng nắm vững kiến thức bước đầu được hiểu là chất lượng biết,
hiểu và vận dụng những kiến thức được học của HS và thực tế.
1.2.3. Mối quan hệ giữa tính tích cực học tập và nắm vững kiến thức
Để đảm bảo cho HS nắm vững kiến thức Vật lí một cách chắc chắn, cần
phải hình thành cho họ kĩ năng, kĩ xảo không chỉ vận dụng mà còn chiếm lĩnh
kiến thức thông qua nhiều hình thức luyện tập khác nhau. Trong số đó, việc tổ
chức cho học sinh ôn tập tổng kết từng chương, từng phần sau mỗi chương,
phần được học là hình thức luyện tập không thể thiếu trong quá trình nâng cao
chất lượng nắm vững kiến thức cho HS.
Hiểu theo nghĩa rộng, quá trình học tập là quá trình liên tiếp tiếp thu và ôn
tập, củng cố kiến thức. Bởi vậy, kiến thức sẽ được học sinh hoàn toàn nắm
vững nếu họ tự lực, tích cực học tập, vận dụng linh hoạt, thành thạo kiến thức
ấy để giải quyết các nhiệm vụ khác nhau.
Chất lượng nắm vững kiến thức bước đầu thể hiện ở tính tích cực học tập
của HS, tích cực ghi nhớ, tìm tòi để hiểu. Còn tính tích cực học tập của HS
phần nào thể hiện ở trình độ nắm vững kiến thức của HS đó theo từng
chương, phần, đề tài, từ đó vận dụng vào những tình huống phức tạp mới.
1.3. Thực trạng của việc tổ chức bài học ôn tập tổng kết chương “Động
lực học chất điểm” - Vật lí 10 THPT
Để phát hiện thực trạng của việc tổ chức bài học ôn tập tổng kết
chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT, chúng tôi tiến hành điều
tra cơ bản.
14

1.3.1. Mục đích điều tra
Với mục đích dùng làm cơ sở thực tiễn của đề tài, chúng tôi đã tiến
hành khảo sát, điều tra theo các vấn đề:
+ Thực trạng việc dạy và học bài học ôn tập tổng kết chương “Động lực
học chất điểm” – Vật lí 10 THPT.
+ Chất lượng nắm vững kiến thức của HS lớp 10 THPT trong quá trình

sinh ôn tập như sau: Ôn lại những kiến thức trọng tâm của chương; từ những
kiến thức đã học xây dựng sơ đồ cấu trúc chương; hướng dẫn học sinh phân
loại bài tập và giải các bài tập điển hình của từng loại,…Tuy nhiên việc
hướng dẫn HS ôn tập chủ yếu là do GV chuẩn bị sẵn nội dung ôn tập, giảng
giải cho HS các nội dung đó hoặc giảng giải theo mẫu yêu cầu của HS thực
hiện lại như GV hướng dẫn. Việc chỉ ra cách thức thực hiện ít được GV quan
tâm.
- GV không chú ý chọn lọc kiến thức trọng tâm để ôn tập cho học sinh
dẫn tới tình trạng hết tiết học vẫn không đảm bảo thực hiện tiến trình dạy học
(không có nhiều thời gian cho học sinh luyện tập kĩ càng các dạng bài tập của
chương).
* Về phía học sinh:
Khi khảo sát HS bằng phiếu điều tra với câu hỏi: “Nếu được tổ chức
hướng dẫn ôn tập tổng kết chương thì em thích thầy cô giáo hướng dẫn theo
cách nào sau đây?” thu được kết quả trong bảng sau:
STT

Cách thức tổ chức

Kết quả

Tỉ lệ

1.

Hướng dẫn làm các bài luyện tập tổng
hợp.

30/45


5.

Hướng dẫn xây dựng sơ đồ kiến thức
chương kết hợp với việc luyện tập các
dạng bài tập điển hình.

41/45

91,11%

6.

Tổ chức thảo luận, trao đổi nhóm.

22/45

48,89%Từ kết quả trên đây ta thấy: Các em không chỉ mong muốn được GV
hướng dẫn làm các dạng bài tập luyện tập (66,67%) hay hướng dẫn xây dựng
sơ đồ kiến thức chương (82,22%) mà phần lớn HS đều có nhu cầu muốn được
giáo viên kết hợp cả hướng dẫn lập sơ đồ cấu trúc chương và hướng dẫn giải
các bài tập điển hình (91,11%). Theo chúng tôi, những yêu cầu đó là hợp lí,
và GV cần hướng tiết ôn tập tổng kết chương vào các yêu cầu đó để tổ chức
bài học.
1.3.4.2.Chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh trong quá trình học tập
Xem xét kết quả bài kiểm tra 15 phút chương “Động lực học chất
điểm” với đề bài như sau:
Câu 1: Một hợp lực 1N tác dụng theo phương ngang vào một vật có khối

lực đó
A. 3 N, 3 N, 180
0
. B. 3 N, 6 N, 60
0
C. 3 N, 5 N, 0
0
. D. 3 N, 15 N, 120
0
.
Câu 6: Câu nào sau đây đúng?
A. Không cần có lực tác dụng vào vật thì vật vẫn chuyển động tròn đều.
B. Lực là nguyên nhân duy trì chuyển động của một vật.
C. Lực là nguyên nhân làm biến đổi chuyển động của một vật.
D. Nếu không có lực tác dụng vào vật thì vật không thể chuyển động được.
Câu 7: Một vật khối lượng 1kg, ở trên mặt đất có khối lượng 10N. Khi
chuyển động tới một điểm cách tâm Trái Đất 2R (R là bán kính Trái Đất) thì
nó có trọng lượng bằng bao nhiêu Niutơn?
A. 10N B. 1N C. 5N D. 2,5N
Câu 8: Một lò xo có chiều dài tự nhiên 10 cm và có độ cứng 40N/m. Giữ cố
định một đầu và tác dụng vào đầu kia một lực 1N để nén lò xo. Khi ấy, chiều
dài của nó là bao nhiêu?
A. 7,5cm B. 2,5cm C. 9,75cm D. 12,5cm
Câu 9: Một vật có khối lượng 8kg trượt xuống một mặt phẳng nghiêng với
gia tốc 2m/s
2
. Lực gây ra gia tốc này bằng bao nhiêu? So sánh độ lớn của lực
này với trọng lượng của vật. Lấy g = 10 m/s
2
.

8

9

10

Điểm
TB

10C

45

0

0

0

1

2

7

10

9

7