phân tích đoạn trích sau đây trong bài Phú sông Bạch Đằng của
Trương Hán Siêu
November 13, 2014 - Chuyên mục: Văn mẫu THPT - Tác giả: Thu Huyền
 Đề bài: Hãy phân tích đoạn trích sau đây trong bài Phú sông Bạch
Đằng của Trương Hán Siêu.
Bên giữa dòng chữ buông chèo;
Học Tử Trường chừ thú tiêu diêu
…………………………………
Tái tạo công lao
Nghìn thu ca ngợi.
Sông Bạch Đằng, cửa biển Bạch Đằng là một di tích lịch sử được ca ngợi trong văn học nước ta: thơ của Trần Minh Tông, thơ
Nguyễn Trãi, phú của Nguyện Mộng Tuân, thơ trong Hồng Đức quốc âm thi tập… Riêng bài Phú sông Bạch Đằng của Trương
Hán Siêu là một tác phẩm được biết nhiều nhất từ trước đến nay.
Ta hãy giải thích đoạn trích của bài phú nói trên:
Bên giữa dòng chừ buông trèo;
Học Từ Trưởng chừ thú tiêu diêu.
………………………
Tải tạo công lao;
Nghìn thu ca ngợi.
Bài phú nhắc lại những chiến công lừng lẫy trên sông Bạch Đằng. Tác giả xúc động trước cảnh sông nước mênh mông, hồi tưởng
về chiến trận giữa ta và địch. Từ đó suy nghĩ về nền độc lập nước nhà, tài trí của các bậc anh hùng và cuối cùng rút ra bài học giữ
nước.
Đoạn phú mở đầu bằng câu:
Bèn giữa dòng chừ buông trèo;
Học Tử Trưởng chừ thú tiêu diêu.
Tử Trường tức Tư Mã Thiên, nhà sử học, nhà văn học nổi tiếng đời Hán của Trung Quấc, văn chương được khen là có khí thế hào
hùng, đã từng đi khắp đất nước Trung Hoa để du ngoạn, học hỏi. Nhà thơ học Tử Trường, du ngoạn trên sông Bạch Đằng để
hưởng thú nhàn dật, di dưỡng tâm hồn. Ông ngắm cảnh vật và xúc động: Cửa đại than, bến Đông Triều đang hẹp nhỏ, đến sông
Đạch Đằng bỗng mở rộng mênh mông:
Bát ngát sóng kình muôn dặm;
Bập bênh đuôi trĩ liền nhau.

lòng biết ơn là tái tạo công lao, nghìn thu ca ngợi.
Ở đây cùng như phần một, mở đầu, thời gian và không gian lẫn lộn với nhau, thâm nhập vào nhau, thâm nhập vào nhau. Không
gian xưa kèm với thời gian xưa. Đương khí ấy là xưa trong thời gian, thuyền bè… sắp đổi là xưa trong không gian: Đến nay là
nay, nước sông chảy hoài là cả xưa lẫn nay. Trong nghệ thuật viết văn hay điện ảnh ngày nay, người ta gọi cách ấy là đồng hiện,
làm cho truyện kể được sinh động, không đơn điệu, nhờ đó tăng phần lôi cuốn.
Đoạn trích thể hiện cảm xúc bồi hồi của Trương Hãn Siêu khi đứng trước cảnh sông nước ghi dấu những chiến công oanh liệt của
dân tộc ta. Đoạn trích cũng thể hiện lòng tiếc thương, kính phục các bậc anh hùng ngày trước. Đó cũng chính là tấm lòng yêu
nước và niềm tự hào dân tộc của tác giả.
Đề bài: Về bài “Bạch Đằng giang phú”.
Bạch Đằng giang phú là một bài phú theo lối có thể, được tác giả tuân theo đúng qui tắc kết cấu của thể loại. Như Bùi Văn
Nguyên đã phân tích, bài phú gồm 6 phần:
1. Lung, tức phần phá đề
Khách có kẻ… tráng chí bốn phương vẫn còn tha thiết.
Nói: thú ham thích du ngoạn mà cũng là tráng chí của tác giả.
2. Biện nguyên, tức phá thừa đề:
Bèn giữa dòng… bồng bềnh mái chèo.
Nói: cuộc du ngoạn trên sông Bạch Đằng.
3. Thích thực: tả tỉ mỉ cuộc du ngoạn trên sông Bạch Đằng.
Bát ngát sóng kình… dấu vết luống còn lưu.
Cảnh trên sông Bạch Đằng hùng vĩ nhưng đìu hiu, gợi buồn.
4. Phu diễn, nghĩa là trình bày để minh họa thêm chú ý đoạn trên.
Bên sông bô lão… nghìn xưa ca ngợi.
Các bô lão kể cho tác giả nghe về về mảnh đất lịch sử oanh liệt, về trận chiến thắng lẫy lừng của nhà Trần trên sông Bạch Đằng.
5. Nghị luận, tức lời bàn của các bô lão.
Tuy nhiên… nhớ người xưa chừ lệ chan.
Các bô lão nhấn mạnh vai trò của con người, đặc biệt là của Đại vương Trần Hưng Đạo đối với thắng lợi của trận đánh.
6. Kết – phần còn lại của bài phú
Lời tổng luận của các bô lão và kết luận của tác giả.
Tuy nhiên, nếu xét về mạch ý thì bài phú có 3 phần chính:
- Nhân vật khách cũng chính là cái tôi tác giả.

tha với đất nước và lịch sử dân tộc.
Sự xuất hiện của nhân vật khách với trạng thái trầm tư cổ ý nghĩa như một cách đặt vấn đề, nêu câu hỏi và dẫn dắt đến sự xuất
hiện của nhân vật tập thể các bô lão. Bằng vài nét phác họa tác giả đã gợi cho người đọc hình dung được những đặc điểm quan
trọng về nhốm nhân vật này. Đó là một số đông đa dạng về tuổi tác. Có người đã rất giả phải chống gậy, có người trẻ hơn, còn
khoẻ bơi được thuyền nhỏ, nhưng tất cả đều nhiệt tình, nhạy cảm và hiếu khách. Thấy khách đứng lặng giờ lâu, họ hiểu khách có
điều đang băn khoăn liền thăm hỏi:
Bên sông bô lão
Hỏi ta sở cầu.
Trương Hán Siêu không nhắc lại câu hỏi của khách, nhưng qua sự sốt sắng của các bô lão, qua phương thức nóỉ chuyện của
khách và các bô lão, người đọc có thể hình dung ra chủ đề câu chuyện: các bô lão với tư cách người địa phương và rất có thể
nhiều người đã là chứng nhân của trận Bạch Đằng oanh liệt đã dẫn khách thăm nơi chiến địa cũ và thuyết minh cho ông về mảnh
đất lịch sử, kể cho ông nghe về chiến công Bạch Đằng buổi Trùng Hưng.
Có kẻ gậy lê chống trước
Có người thuyền nhẹ bơi sau.
Vái ta mà thưa rằng:
- Đây là chiến địa buổi Trùng Hưng nhị thánh bắt Ô Mã
Cũng là bãi đất xưa thuở trước Ngô chúa phá Hoằng Thao.
Với niềm tự hào về quê hương, về lịch sử, các bô lão đã hào hứng, sôi nổi kể lại trận đánh đương khi ấy. Đó là một trận đánh lớn,
tầm cỡ, trực diện mặt đối mặt giữa hai đội quân hùng mạnh:
Thuyền bè muôn đội Tinh kì phấp phới.
Tì hổ ba quân Giáo gươm sáng chói.
Trận đánh thư hùng chửa phân.
Chiến luỹ Bắc Nam chống đối.
Đó cũng là một trận đánh ác liệt, kinh thiên động địa:
Ảnh nhật nguyệt chừ phải mờ,
Bầu trời đất chừ sắp hoại.
Tính chất ác liệt của trận đánh là do quy mô, lực lượng so sánh, do ý nghĩa trận đánh nhưng mặt khác cũng rất quan trọng là do
sự đôì đầu về ý chí của hai bên đốỉ phương. Và chính ở trận Bạch Đằng này quân nhà Trần cũng như quân Ngô Quyền trước đó
đã phải đối đầu với một đội quân mưu sâu, chước quỷ hung đồ như vậy.
Tất Liệt thế cường

muốn, trời sẽ theo). Như vậy trận đánh trên sông Bạch Đằng, nói rộng ra là cả cuộc kháng chiến chống quân Nguyễn đã được sự
trợ giúp của trời, cũng có nghĩa là nó đã bao gồm được cả ba nhân tố thiên thời, địa lợi, nhân hoà. Tuy nhiên, ở đây các bô lão
còn nhấn mạnh thêm vai trò của con người, những người có tài, những nhân vật xuất chúng, đủ sức đảm đương gánh nặng mà đất
nước giao phó. Đó là các bậc sánh với Vương sư họ Lã trong hội Mạnh Tân, với Quốc sĩ họ Hàn trong trận Duy Thuỷ và đặc biệt
là Đại vương Trần Quốc Tuấn, một người có tài thao lược nhất là có tầm nhìn chiến lược muôn đời ngợi ca:
Kìa trận Bạch Đằng mà đại thắng,
Bởi đại vương coi thế giặc nhàn.
Tiếng thơm đồn mãi,
Bia miệng không mòn.
Trong cuộc chơi sông Bạch Đằng hôm ấy, Trương Hán Siêu đã dựng lên hai khung cảnh ở hai thời gian khác nhau. Cảnh thứ nhất
là Bạch Đằng lúc đương đại; thiên nhiên vẫn hùng tráng, vẫn đẹp như từ có vũ trụ song đối với thế tình nó như đã nhuốm mùi
dâu bể, như đã bị lãng quên, khiến cho một tâm hồn thơ như khách phẳi ngậm ngùi. Bạch Đằng đương đại là một cảnh sắc đậm
tính trữ tình, đậm chất thơ. Cảnh thứ hai là một Bạch Đằng trong lịch sử, nổ đã được sống dậy trong sự hồi tưởng của các bô lão,
rất đậm tính chất anh hùng ca. Tuy nhiên, sau khi làm sông lại quá khứ say sưa và bình luận về quá khứ, những người ngày nay
cũng đều phải trở về với thời đại và cương vị của mình. Cũng như khách, kết thúc những lời kể, các bô lão bộc lộ tâm trạng, tình
cảm:
Hoài cổ nhân hề vẫn thế.
Lâm giang lưu hề hậu nhan.
Các bản dịch xưa nay đều coi hai chữ hậu nhan có nghĩa là rầu rầu nét mặt, nên nói chung thường dịch là:
Đến (hoặc khách) chơi sông chừ ủ mặt,
Nhớ người xưa (hoặc người hoài cổ) chừ lệ chan.
Song hai chữ hậu nhan có nghĩa gốc là đầy mặt, diễn tả trạng thái xấu hổ, thẹn thùng, vậy thì đúng ra hai câu trên phải được dịch
là:
Đến chơi sông chừ hổ thẹn
Nhớ người xưa chừ lệ chan.
Với tư cách là những người trong cuộc hoặc chứng nhân của mảnh đất lịch sử anh hùng này các bậc bô lão thấy đau xót, hổ thẹn
khi nó bị bỏ rơi đến nỗi dâu tích hào kiệt trở thành hoang phế, mộ phần người bỏ mình cho sự sống còn của dân tộc đã bị lẫn lộn
trong đám cốt khô đầy gò. Và hổ thẹn cũng có thể còn vì một lí do nữa, đó là nghĩ đến trách nhiệm kế nghiệp của mình với cha
anh, những bậc anh hùng thời trước.
Cuộc chơi sông Bạch Đằng kết thúc, thực chất là sự trình bày về dòng sông lịch sử đã hoàn tất, bài phú được kết thúc bằng hai lời