Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
----------
LUẬN VĂN TỐT
NGHIỆP CỬ NHÂN
LUẬT
NIÊN KHÓA 2011-2015
ĐỀ TÀI
PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI
CHƢA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
Giảng viên hướng dẫn:
Ths.Nguyễn Tống Ngọc Nhƣ
Bộ môn Luật Thương mại
Sinh viên thực hiện:
Lý Thƣơl
MSSV: 5115851
Lớp: Luật Hành chính – K37
Cần Thơ, năm 2014
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
1
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
2
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƢỚNG DẪN
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
4
1.2.5.3. Tính không thể phân chia (indivisible) .................................................. 15
1.2.5.4. Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau (interrelated, interdependent) ......... 16
1.2.6. Nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội .............................. 16
CHƢƠNG 2: PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI CHƢA
THÀNH NIÊN PHẠM TỘI......................................................................................... 18
2.1. Quyền của ngƣời chƣa thành niên phạm tội khi bị bắt ....................................... 18
2.1.1. Quyền của người chưa thành niên phạm tội khi bị bắt để tạm giam ............... 18
2.1.2. Quyền của người chưa thành niên phạm tội bị bắt trong trường hợp khẩn cấp
...................................................................................................................................... 20
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
5
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
2.1.3. Quyền của người chưa thành niên phạm tội bị bắt trong trường hợp phạm tội
quả tang hoặc đang bị truy nã ....................................................................................... 21
2.2. Quyền của ngƣời chƣa thành niên phạm tội khi bị tạm giữ ............................... 23
2.3. Quyền của bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên khi bị tạm giam .................. 24
2.4. Quyền của ngƣời chƣa thành niên phạm tội khi bị hỏi cung .............................. 25
2.5. Quyền của ngƣời chƣa thành niên phạm tội khi bị khám xét ............................. 26
2.5.1. Khám người ................................................................................................... 26
2.5.2. Khám chỗ ở, chỗ làm việc, địa điểm............................................................... 27
2.6. Quyền của bị can là ngƣời chƣa thành niên đối với kết quả giám định ............. 27
2.7. Quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên
...................................................................................................................................... 27
2.8. Quyền đƣợc trình bày lời khai, ý kiến trong quá trình tham gia tố tụng ........... 28
2.9. Quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, ngƣời có thẩm quyền
trong xã hội. Trong những năm qua và nhất là thời điểm hiện nay, tình trạng người chưa
thành niên phạm tội ở Việt Nam diễn biến rất phức tạp. Việc giải quyết vấn đề trên là hết
sức cần thiết đễ giữ nghiêm ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội, nhưng theo đó cũng
là một vấn đề đang được nhiều nước trên thế giới đặc biệt chú ý. Trước hết, do xuất phát
từ đặc điểm tâm lý đang phát triển, nhân cách chưa được định hình, nhận thức chưa đầy
đủ dẫn đến một số em đã có hành vi phạm tội một cách không tự giác. Mặt khác, khi thực
hiện hành vi phạm tội có nghĩa là các em vừa là người phạm tội vừa là nạn nhân của sự
thiếu giáo dục, chăm sóc của gia đình, nhà trường và xã hội; hành động của các em ít
nhiều gì bị chi phối bởi hoàn cảnh khách quan hoặc bị xúi giục, lừa dối…
Chính vì vậy, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về vấn đề giải quyết người chưa
thành niên phạm tội là vấn đề không phải đơn giản như xét xử một vụ án, trừng phạt một
tội phạm nào đó, điều quan trọng là phải tìm ra mọi cách để làm giảm bớt những hoạt
động phạm pháp và tốt hơn hết là ngăn ngừa đừng để các việc làm trái pháp luật xảy ra,
hơn thế là khi các em thực hiện tội phạm thì phải có những cơ chế nhất định để bảo vệ và
đảm bảo cho các em thực hiện được những quyền cơ bản của mình trong quá trình tham
gia tố tụng.
Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng các quy định này đã nảy sinh những vướng
mắc, bất cập. cụ thể là việc xâm phạm những quyền cơ bản của người chưa thành niên
phạm tội trong một số giai đoạn tố tụng hình sự. Trước những đòi hỏi của cuộc đấu tranh
ngăn chặn, phòng chống tội phạm cũng như đảm bảo cho người chưa thành niên thực hiện
các quyền năng tố tụng cơ bản của mình khi phạm tội là hết sức cần thiết, việc nghiên cứu
sâu về những vấn đề đảm bảo quyền cơ bản của người chưa thành niên phạm tội trong
giai đoạn này có ý nghĩa sâu sắc cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật.
Trên cơ sở những vấn đề như đã phân tích, đã đưa người viết đi đến quyết định chọn đề
tài: “Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội” cho luận văn
tốt nghiệp cử nhân của mình.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đánh giá thực trạng của việc áp dụng
các quy định của pháp luật tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội người
viết mong muốn thông qua đó rút ra những hạn chế về quyền của người chưa thành niên
số giải pháp.
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
8
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI CHƢA THÀNH
NIÊN VÀ QUYỀN CỦA NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
1.1 Khái quát chung quyền của ngƣời chƣa thành niên
1.1.1 Khái niệm “người chưa thành niên”
Người chưa thành niên là những người chưa hoàn toàn phát triển đầy đủ về nhân
cách, chưa có đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ của một công dân. Pháp luật ở mỗi quốc gia
quy định độ tuổi cụ thể của người chưa thành niên khác nhau.
Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông
qua ngày 20/11/1989 có ghi: “Trong phạm vi Công ước này, trẻ em có nghĩa là người
dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em có quy định tuổi thành niên
sớm hơn”.
Ở Việt Nam, độ tuổi người chưa thành niên được xác định thống nhất là dưới 18
tuổi và quy định cụ thể là Điều 18 Bộ luật dân sự năm 2005 “Người từ đủ mười tám tuổi
trở lên là người thành niên. Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên”.
Khái niệm người chưa thành niên khác với khái niệm trẻ em. Theo Điều 1 Luật
Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em Việt Nam năm 2004: “Trẻ em là công dân Việt
Nam dưới 16 tuổi”. Tuy nhiên khái niệm người chưa thành niên lại đồng nghĩa với khái
niệm trẻ em trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em, bởi lẽ đều là những người dưới 18
tuổi. Khái niệm người chưa thành niên được xây dựng dựa trên sự phát triển về mặt thể
chất và tinh thần của con người và được cụ thể hoá bằng giới hạn độ tuổi trong các văn
đặc biệt là vì người chưa thành niên là lớp người còn non nớt về thể chất và trí tuệ, còn ở
trong độ tuổi thơ ngây, cần phải được cộng đồng nhân loại dành cho sự quan tâm đặc biệt
trước khi đến tuổi trưởng thành. Sự quan tâm này thể hiện trong việc ban hành pháp luật
và tổ chức hệ thống bộ máy thích hợp để đảm bảo quyền của người chưa thành niên được
chăm sóc, bảo vệ và giúp đỡ đặc biệt.
1.1.3 Nguồn luật điều chỉnh về quyền của người chưa thành niên
1.1.3.1 Nguồn luật quốc tế
a) Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989
Công ước quyền trẻ em là văn bản quốc tế đầu tiên đề cập đến quyền trẻ em theo
hướng tiến bộ, bình đẳng, toàn diện và mang tính pháp lý cao. Công ước được Đại Hội
đồng Liên hợp quốc chính thức thông qua ngày 20 tháng 11 năm 1989, theo Nghị định
44/25. Công ước có hiệu lực và trở thành Luật quốc tế từ ngày 2 tháng 9 năm 1990, khi đã
có 20 nước phê chuẩn. Nước đầu tiên trên thế giới phê chuẩn Công ước là Gana. Tính đến
năm 2002 đã có 191 nước ký và phê chuẩn, tham gia. Việt Nam là nước thứ hai trên thế
giới và là nước đầu tiên ở châu Á đã ký cam kết thực hiện. Ngay sau khi ký cam kết, Nhà
nước ta đã ban hành một hệ thống các văn bản pháp luật cũng như xây dựng hệ thống tổ
chức bộ máy từ trung ương đến cơ sở bảo đảm cho sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và giáo
dục trẻ em được thực hiện ngày càng có hiệu quả. Công ước gồm 54 điều khoản với nội
dung quy định các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, nêu rõ các nguyên tắc, các
quyền khác nhau, các cơ chế theo dõi và thực hiện. Trong đó, 41 điều khoản đề ra các
quyền của tất cả trẻ em, các quyền đó là không thể chia tách. Các điều khoản bao gồm cả
những nội dung các quyền về tự do dân sự, môi trường gia đình và các biện pháp thay thế
trong chăm sóc sức khỏe, giáo dục, các hoạt động văn hóa giải trí, các biện pháp bảo
vệ đặc biệt2.
1
Trần Văn Thắng, Quyền trẻ em trong công ước Liên hợp quốc và pháp luật Việt Nam, Nxb Giáo dục,
34
được áp dụng cho việc cho và nhận con nuôi ở trong nước, việc cho và nhận con nuôi
không phải vì mục đích tài chính của các bên liên quan. Điều này trước tiên là để bảo vệ
trẻ em và cũng có tác dụng bảo vệ quyền của cha mẹ đẻ và đảm bảo cho các cha mẹ nuôi
rằng trẻ mình nhận nuôi không phải là kết quả của một quá trình phạm pháp.
c) Công ước điều chỉnh vấn đề lao động trẻ em
Hiện nay, cộng đồng quốc tế và nhiều quốc gia rất coi trọng việc ban hành pháp
luật nhằm kiểm soát, điều chỉnh vấn đề lao động trẻ em. Điều này bảo đảm cho các em có
thể tham gia quan hệ lao động; mặt khác, nó bảo vệ tốt nhất quyền lợi cho trẻ em.
Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) từ khi thành lập năm 1919 đến nay đã thông qua
gần 200 công ước và cũng gần 200 khuyến nghị, trong đó có gần 30 công ước đề cập đến
việc bảo vệ trẻ em khỏi các hình thức bóc lột và lạm dụng sức lao động. Nổi bật trong số
đó là hai công ước cơ bản trực tiếp đề cập đến vấn đề ngăn ngừa, cấm và xoá bỏ lao động
trẻ em là Công ước số 138 về Độ tuổi lao động tối thiểu năm 1973 (kèm theo Khuyến
nghị số 146) và Công ước số 182 về Cấm và hành động ngay lập tức để xoá bỏ các hình
thức lao động trẻ em tồi tệ nhất năm 1999 (kèm theo Khuyến nghị số 190). Từ khi thông
qua cho đến nay, đã có 155 quốc gia phê chuẩn Công ước số 138 và 171 quốc gia phê
chuẩn Công ước số 1823.
3
Trần Thắng Lợi, Pháp luật quốc tế về tuyển dụng, sử dụng lao động trẻ em, Bài viết, Cổng thông tin điện tử Tòa án
nhân dân tối cao,
/>[ngày truy cập 22/10/2014].
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
11
SVTH: Lý Thươl
liêng nhất của người chưa thành niên.. Rõ ràng, Luật Quốc tịch có ý nghĩa rất quan trọng
trong việc bảo vệ quyền của người chưa thành niên.
c) Luật Hành chính
Luật Hành chính là một ngành luật về quản lý nhà nước, điều chỉnh các quan hệ xã
hội phát sinh trong lĩnh vực quản lý nhà nước. Tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội đều
ít nhiều chịu sự quản lý của Nhà nước. Quản lý nhà nước nhằm cho các quan hệ xã hội
được tồn tại trong một trật tự, có định hướng, tạo sự nhất quán và nhịp nhàng trong cơ chế
hoạt động của chúng. Người chưa thành niên với tư cách là một chủ thể xã hội, cũng là
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
12
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
đối tượng của luật Hành chính. Mọi lĩnh vực mà khi người chưa thành niên tham gia như
hoạt động học tập, vui chơi, giải trí hay các hoạt động chăm sóc sức khỏe, y tế, giáo dục
đều chịu sự quản lý của Nhà nước. Ngoài ra, luật Hành chính còn quy định trách nhiệm
hành chính đối với người chưa thành niên đều có quy định riêng áp dụng đối với họ khi vi
phạm cụ thể là giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng và các tổ
chức, cơ sở4,… nhằm giáo dục người chưa thành niên, đưa họ trở lại cuộc sống bình
thường. Như vậy, có thể nói luật Hành chính cũng góp phần quan trọng vào việc bảo vệ
quyền của người chưa thành niên dưới góc độ quản lý Nhà nước, một đặc thù riêng của
luật Hành chính.
d) Luật Hình sự Việt Nam và luật Tố tụng Hình sự Việt Nam
Luật Hình sự là một ngành luật điều chỉnh mối quan hệ xã hội phát sinh giữa nhà
nước và người phạm tội, khi người này thực hiện tội phạm5. Người chưa thành niên là một
chủ thể đặc biệt của pháp luật hình sự. Do đó, Pháp luật hình sự có nguyên tắc xử lý riêng
đối với người chưa thành niên nhằm bảo vệ người chưa thành niên khi họ là đối tượng bị
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
f) Luật Lao động Việt Nam
Luật Lao động điều chỉnh các quan hệ lao động giữa người lao động và người sử
dụng lao động, pháp điển hóa các quyền và nghĩa vụ của người lao động, người sử dụng
lao động, các tiêu chuẩn lao động, các nguyên tắc sử dụng lao động và quản lý lao động.
Luật lao động coi người chưa thành niên là một đối tượng đặc biệt và đặt ra các quy định
riêng đối với người lao động chưa thành niên 7 nhằm đảm bảo quá trình thực hiện quan hệ
lao động của người chưa thành niên diễn ra bình thường, tránh khỏi các công việc quá
sức, độc hại, lạm dụng sức lao động của người chưa thành niên, đảm bảo cho quá trình
phát triển bình thường của họ trong môi trường lao động.
g) Luật Hôn nhân và Gia đình
Luật Hôn nhân và Gia đình bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật nhằm điều
chỉnh các quan hệ hôn nhân gia đình. Đó là: các quan hệ nhân thân, quan hệ tài sản giữa
vợ - chồng, giữa cha me – con cái, giữa các thành viên khác trong gia đình. Với phạm vi
điều chỉnh đặc thù của mình, luật Hôn nhân và Gia đình xem người chưa thành niên như
là một thành viên đặc biệt của gia đình cần có sự bảo hộ pháp lý đặc biệt. Vấn đề bảo vệ
quyền của người chưa thành niên thể hiện trong các quy định của luật Hôn nhân và Gia
đình về quyền nhân thân và quyền tài sản, quyền được khai sinh,...
h) Luật bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em Việt Nam
Trong hệ thống pháp luật về trẻ em, đã có hẳn một đạo luật chuyên ngành điều
chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản liên quan đến trẻ em - Luật Bảo vệ chăm sóc và giáo dục
trẻ em năm 2004. Phạm vi điều chỉnh của pháp luật về trẻ em rộng lớn, liên quan đến các
quyền, bổn phận của trẻ em, trách nhiệm của nhà nước, gia đình, xã hội, trong việc bảo
vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, trách nhiệm pháp lý đối với hành vi vi phạm quyền trẻ
em và đối với hành vi vi phạm của trẻ em. Đây chính là cơ sở pháp lý thể chế hóa chính
sách của Đảng, Nhà nước ta về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em phù hợp với Công
em 1989 có thể đưa ra nội dung cơ bản quyền của người chưa thành niên thành bốn nhóm
quyền như sau:
Nhóm quyền sống còn: Quyền sống còn là quyền cơ bản của mỗi cá nhân, tiền đề
cho việc bảo vệ tất cả các quyền khác của con người. Bảo vệ quyền này của người chưa
thành niên cần dựa trên nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Cần phải
được thực hiện ngay không chậm trễ vì trẻ rất dễ bị tổn thương. Khi những nguy cơ đe
dọa quyền sống còn của người chưa thành niên như: gây ra những tai nạn thương tích,
những tổn thương do người đã thành niên đem lại, thiếu sự chăm sóc yêu thương và hỗ
trợ của gia đình, bị phân biệt đối xử. Những nguy cơ đe dọa tới sự sống còn của người
chưa thành niên là rất nhiều và có thể xảy ra ở bất cứ nơi nào, cộng đồng và quốc gia nào,
kể cả ngay tại gia đình. Tất cả chúng ta phải có trách nhiệm đảm bảo quyền được sống ở
mức cao nhất có thể được.
Nhóm quyền bảo vệ: Quyền được bảo vệ là bảo vệ người chưa thành niên khỏi bị
phân biệt đối xử, thoát khỏi sự bóc lột về kinh tế, sự lạm dụng, xâm hại về thể xác và tinh
thần, bị lơ là và bỏ rơi, bị đối xử tàn tệ, các em phải được bảo vệ trong tình trạng khẩn
cấp, khủng hoảng. Nghiêm cấm lạm dụng, bóc lột sức lao động của người chưa thành
niên, bất kỳ một hành vi, hoặc yếu tố tình huống có chủ ý của cá nhân, tổ chức hay của
cộng đồng như xâm phạm đến thể chất, tình cảm, nhân cách, lạm dụng tình dục, ngược
đãi, xao nhãng, bỏ rơi, sử dụng quá mức sức lao động, hoặc khai thác thương mại, tước
đoạt quyền và sự tự do của người chưa thành niên, gây nguy hại đến sự phát triển thể
chất, tinh thần của người chưa thành niên. Khi người chưa thành niên bị lâm vào tình
trạng khủng hoảng khẩn cấp như tình trạng rối loạn, thiếu hụt, mất thăng bằng nghiêm
trọng do những yếu tố bên ngoài tác động có ảnh hưởng xấu đến sự phát triển thể chất,
tinh thần của người chưa thành niên.
Nhóm quyền phát triển: Bao gồm mọi hình thức giáo dục (chính quy và không
chính quy) và quyền được có mức sống đầy đủ cho sự phát triển về thể lực, trí tuệ, tinh
thần, đạo đức và xã hội của người chưa thành niên. Quyền được chăm sóc sức khoẻ, được
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
trách nhiệm hình sự tương ứng với hành vi và lỗi của mình theo phán xét của Tòa án.
So sánh hai khái niệm chúng ta thấy khái niệm tội phạm người chưa thành niên
không đồng nhất với khái niệm người chưa thành niên phạm tội nhưng hai khái niệm này
có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Khái niệm người chưa thành niên phạm tội là khái niệm
dùng để chỉ một dạng chủ thể đặc biệt (người chưa thành niên) thực hiện hành vi phạm
tội, còn khái niệm tội phạm là người chưa thành niên là khái niệm dùng để chỉ tội phạm
đã được thực hiện bởi một dạng chủ thể đặc biệt (người chưa thành niên) 12. Trường hợp
8
Nguyễn Thị Thu Hương, Các quyền của trẻ em và việc bảo vệ trẻ em Việt Nam, [25/11/2014].
9
Nguyễn Ngọc Hòa, Giáo trình luật hình sự Việt Nam, tập 1, Nxb CAND Hà Nội 2010, trang 317.
10
Điều 8 BLHS 1999 sửa đổi bổ sung 2009.
11
Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam, quyển 1, Nxb Chính trị quốc gia Hà nội, 2009, trang 113.
12
Trường Đại học cảnh sát nhân dân, Khái niệm người chưa thành niên và khái niệm tội phạm do người chưa thành
niên gây ra – cơ sở có tính pháp lí quan trọng để phòng ngừa, điều tra tội phạm và xử lý người chưa thành niên
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
16
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
được gọi là tội phạm là khi người đó đã có đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, nếu xét về
mặt chủ thể thì người chưa thành niên phạm tội chưa được xác định là có năng lực chịu
phạm tội, [21/11/2014].
13
Mai Thị Thu Hà, Bàn về năng lực trách nhiệm hình sự của bị can bị cáo,
[25/11/2014].
14
Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam, Quyển 1, Nxb Chính trị Quốc gia Hà nội, năm 2009. Trang 125.
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
17
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
của trẻ và mong muốn của chúng về sự tái hoà nhập cộng đồng” 15. Nguyên tắc chung này
cần được coi là kim chỉ nam cho việc tiến hành xây dựng, áp dụng pháp luật đối với
người chưa thành niên phạm tội. Quyền lợi cơ bản nhất của người chưa thành niên phải
trở thành một yếu tố quan trọng trong các quyết định tố tụng đối với họ.
Bên cạnh đó, Điều 37 của Công ước quy định người chưa thành niên phải được
bảo vệ tránh khỏi bị tra tấn, phân biệt đối xử hoặc trừng phạt tồi tệ, vô nhân đạo cũng như
những hành vi làm mất phẩm giá. Người chưa thành niên chỉ bị bắt, bị giam giữ và áp
dụng hình phạt khi không thể áp dụng các biện pháp thay thế. Trong trường hợp bị giam
giữ, các em phải được đối xử nhân đạo và việc giam giữ theo chế độ riêng phù hợp với sự
phát triển của lứa tuổi về cả tâm lý và sinh lý.
Hiện nay, trong pháp luật hình sự Việt Nam, hàng loạt các chế định pháp luật
mang tính cá biệt nhằm bảo đảm quyền của người chưa thành niên phạm tội. Đó là các
quy định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên; nghĩa vụ của các
cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng,… đối với người chưa thành niên phạm
tội. Toàn bộ những quy định đó thể hiện những tư tưởng, nguyên tắc của Đảng và Nhà
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
1.2.3 Mối quan hệ giữa quyền của người chưa thành niên phạm tội và quyền con
người
Theo nghĩa rộng, cả thuật ngữ “quyền con người” và “quyền của người chưa thành
niên phạm tội” đều là những phạm trù triết học dùng để biểu thị mối quan hệ của cá nhân
con người với cộng đồng nhân loại (quyền con người) và với một hệ thống pháp luật riêng
biệt điều chỉnh quan hệ xã hội về lĩnh vực hình sự mà đối tượng là người chưa thành niên
khi thực hiện hành vi phạm tội (quyền của người chưa thành niên phạm tội). Quyền con
người và quyền của người chưa thành niên phạm tội đều xoay quanh một chủ thể chung
của quyền, đó là con người, và một chủ thể chung khác có nghĩa vụ là các cộng đồng
nhân loại mà thể chế chính trị - pháp lý trung tâm của nó là Nhà nước. Thêm vào đó,
quyền con người và quyền của người chưa thành niên phạm tội, về bản chất đều là những
gì mà một cá nhân con người được phép làm và được thừa nhận, tôn trọng, bảo vệ bởi các
chủ thể khác. Chính vì thế mà quyề n con người và quyề n của người chưa thành niên
phạm tội là hai pha ̣m trù rấ t gầ n gũi .
Các quyền con người, quyền của người chưa thành niên phạm tội, được pháp điển
hóa vào Hiến pháp, các ngành luật khác của các nước trên thế giới theo những cách thức
nhất định. Tuy là hai phạm trù khác nhau, nhưng quyền con người và quyền của người
chưa thành niên phạm tội hầu như không mâu thuẫn mà ngược lại, có sự thống nhất, bổ
sung, hỗ trợ lẫn nhau.
Không chỉ quyền của người chưa thành niên phạm tội mà cả quyền con người cũng
chịu sự quy định của sự giới hạn quyền, giới hạn của quyền nhằm bảo đảm sự hài hòa
giữa các quyền của cá nhân và các quyền của tập thể (cộng đồng, quốc gia, dân tộc…),
cũng như việc thụ hưởng quyền giữa các cá nhân với nhau. Luật nhân quyền quốc tế quy
định giới hạn áp dụng của một số quyền (limitation of rights) trong một số điều ước quốc
tế về quyền con người. Bản chất của các quy định này là cho phép các quốc gia thành viên
áp đặt một số điều kiện với việc thực hiện, hưởng thụ một số quyền con người nhất định
nhằm các mục đích như thúc đẩy phúc lợi chung của cộng đồng, bảo vệ an ninh quốc gia
(national security), để bảo đảm an toàn cho cộng đồng (public safety), để bảo vệ sức khỏe
hay đạo đức của cộng đồng (public health or moral), và để bảo vệ các quyền, tự do hợp
Một là, nhằm triển khai có hiệu quả các chủ trương, quan điểm của Đảng và pháp
luật của Nhà nước về bảo vệ, phát triển gia đình; bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em nói
chung và xử lý người chưa thành niên vi phạm pháp luật nói riêng, góp phần thực hiện
những mục tiêu đề ra trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp, đặc biệt
là Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư
pháp đến năm 2020, trong đó có yêu cầu về đổi mới, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của
hệ thống Tòa án, hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có
hiệu quả và hiệu lực cao.
Hai là, xuất phát từ những đặc thù về tâm sinh lý của người chưa thành niên đòi
hỏi phải có những biện pháp xử lý và những thủ tục tố tụng riêng biệt. Mặc dù Bộ luật tố
tụng hình sự nước ta có một chương riêng quy định thủ tục tố tụng đặc biệt đối với người
chưa thành niên phạm tội nhưng nhìn chung thủ tục đó thiếu toàn diện, nhiều quy định
vẫn còn chưa rõ ràng hoặc còn mang tính hình thức, chưa mang lại hiệu quả như mong
muốn. Trên thực tế, từ tình hình người chưa thành niên phạm tội vẫn chiếm tỷ lệ cao, tái
phạm và nghiêm trọng. Bên cạnh đó vẫn còn có một số cơ quan tiến hành tố tụng, người
tiến hành tố tụng lợi dụng sơ hở của pháp luật mà xâm phạm đến các quyền cơ bản của
người chưa thành niên phạm tội.
Ba là, nhằm thúc đẩy việc xây dựng hệ thống thu thập, lưu trữ các thông tin và số
liệu về các vụ việc liên quan đến gia đình và người chưa thành niên, giúp cho các cơ quan
xây dựng pháp luật và hoạch định chính sách có những thông tin chính xác để đề ra những
biện pháp thích hợp trong đấu tranh phòng ngừa người chưa thành niên vi phạm pháp
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
20
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
luật, công tác chăm sóc, bảo vệ các quyền lợi chính đáng của người chưa thành niên cũng
người đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều
tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục18. Điều
này không có nghĩa là bởi các quyền được miễn trách nhiệm hình sự này được ưu tiên
17
18
Khoản 5 Điều 69 BLHS 1999 sửa đổi bổ sung 2009.
Khoản 2 Điều 69 BLHS 1999 sửa đổi bổ sung 2009.
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
21
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
thực hiện có giá trị cao hơn các quyền khác như quyền bào chữa…, mà là bởi quyền đó
trong thực tế đang bị đe dọa hoặc vi phạm nhiều hơn so với các quyền khác.
1.2.5.4 Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau (interrelated, interdependent)
Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau của quyền của người chưa thành niên phạm tội
thể hiện ở chỗ quyền của người chưa thành niên phạm tội khi bị khám xét, tất nhiên sẽ
hạn chế đi quyền được đảm bảo danh dự, nhân phẩm, tự do thân thể… là một điều tất yếu.
Ngược lại quyền được áp dụng hình phạt có mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với
người đã thành niên phạm tội tương ứng thì sẽ đảm bảo được sự phù hợp với đặc điểm
tâm sinh lý của người chưa thành niên tác động tích cực đến quyền được phát triển của
người chưa thành niên.
1.2.6 Nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội
Người chưa thành niên, việc xác định một trường hợp cụ thể là họ thực hiện hành
vi phạm tội có thể trở thành tội phạm hay không phải căn cứ vào những quy định tại điều
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội
phạm. Nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên
phạm tội thì Tòa án áp dụng một trong các biện pháp tư pháp là giáo dục tại xã, phường,
thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng. Nguyên tắc này cũng thể hiện tính nhân đạo sâu
sắc. Không phải mọi trường hợp người chưa thành niên phạm tội đều bị truy cứu TNHS.
Việc truy cứu TNHS chỉ đặt ra khi nó thực sự cần thiết và phải xuất phát từ yêu cầu
phòng ngừa tội phạm. Kể cả khi người chưa thành niên phạm tội và bị truy cứu TNHS thì
họ vẫn có khả năng không bị áp dụng hình phạt. Thay vào vị trí của hình phạt họ có thể
được áp dụng các biện pháp tư pháp nếu biện pháp tư pháp này đủ tác dụng cải tạo họ
thành công dân có ích cho xã hội21.
Bốn là, không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên
phạm tội. Hạn chế áp dụng hình phạt tù. Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho người
chưa thành niên phạm tội được hưởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với người đã
thành niên phạm tội tương ứng. Không áp dụng hình phạt tiền đối với người chưa thành
niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi. Không áp dụng hình phạt bổ sung
đối với người chưa thành niên phạm tội. Nguyên tắc này không cho phép áp dụng các
hình phạt nghiêm khắc đối với người chưa thành niên phạm tội thể hiện nội dung nhân
đạo, Điều 69 BLHS quy định: Không áp dụng hình phạt tiền đối với người ở độ tuổi từ đủ
14 tuổi đến dưới 16 tuổi là do độ tuổi này có thể chưa tạo ra thu nhập hoặc chưa có tài sản
riêng22, không áp dụng các hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên phạm tội.
Trong trường hợp người chưa thành niên phạm tội tương đương với người đã thành niên
và bị xử phạt tù có thời hạn thì mức án áp dụng đối với họ phải thấp hơn so với người đã
thành niên23.
Năm là, án đã tuyên đối với người chưa thành niên phạm tội khi chưa đủ 16 tuổi,
thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm. Theo quy định tại Điều 49
tôn trọng và bảo vệ một cách có hiệu quả.
Tóm lại, từ những quy định của BLHS và BLTTHS Việt Nam cho thấy chính sách
của Đảng và Nhà nước ta trong pháp luật hình sự đối với bị can, bị cáo là người chưa
thành niên mang tính nhân đạo rõ nét, quy định theo hướng bảo vệ tốt nhất các quyền và
lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, về mức độ trách nhiệm hình sự của bị can, bị
cáo chưa thành niên giảm nhẹ hơn so với bị can, bị cáo đã thành niên. Như vậy, những
quy định trong pháp luật Hình sự Việt Nam không chỉ thống nhất với hệ thống văn bản
pháp luật trong nước mà còn phù hợp với các văn bản pháp luật quốc tế mà Nhà nước ta
đã tham gia, ký kết, tạo ra một hành lang pháp lý an toàn để bảo vệ quyền lợi và sự phát
triển của người chưa thành niên trong trường hợp họ là người thực hiện hành vi phạm tội.
GVHD: Nguyễn Tống Ngọc Như
24
SVTH: Lý Thươl
Pháp luật Việt Nam về quyền của người chưa thành niên phạm tội
CHƢƠNG 2: PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VỀ QUYỀN NGƢỜI CHƢA THÀNH
NIÊN PHẠM TỘI
2.1. Quyền của ngƣời chƣa thành niên phạm tội khi bị bắt
2.1.1. Quyền của người chưa thành niên phạm tội khi bị bắt để tạm giam
Bắt người chưa thành niên (NCTN) phạm tội để tạm giam là bắt người sau khi có
lệnh tạm giam hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền hoặc người có thẩm quyền
theo quy định của pháp luật24. Cụ thể được quy định tại Điều 80 và Điều 303 BLTTHS
năm 2003.
Theo quy định, bắt NCTN từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi để tạm giam thì trước hết
phải có lệnh tạm giam, hai là chỉ trong những trường hợp phạm tội rất nghiêm do cố ý
hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng và không được bắt vào ban đêm. Để bắt người chưa
25
SVTH: Lý Thươl
Copyright: Tài liệu đại học ©