Bài viết của Đặng Thai Mai đã nâng cao nhận thức về ý nghĩa và
giá trị của tác phẩm, của xu hướng văn nghệ trong quá trình học
tập và cảm thụ thơ văn đối với mỗi chúng ta.
Đặng Thai Mai (1904-1984) là nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học, nhà hoạt động chính trị, xã hội rất
nổi tiếng, người có công lao to lớn xây dựng và phát triển nền văn học - văn hoá Cách mạng Việt Nam.
Ông để lại nhiều công trình, trong đó có cuốn "Văn học khái luận" xuất bản năm 1944. Văn bản "Vấn đề
nguyên tắc" trích trong Chương II của tác phẩm này.
Nguyên tắc sáng tác, nghiên cứu, phê bình nghệ thuật là gì? Đặng Thai Mai đã chỉ rõ: "nghệ thuật đã phát
triển trên nền sinh hoạt xã hội thì ta có thể đứng về phương diện sinh hoạt mà bình phẩm, mà nghiên cứu,
mà sáng tác".
Nền sinh hoạt xã hội là kinh tế, chính trị, văn hoá, là chế độ, là cuộc sống sản xuất, chiến đấu, là đời sống
vật chất và tinh thần của các tầng lớp nhân dân trong xã hội. Văn nghệ sĩ, dù là nhà sáng tác hay nhà phê
bình không thể thoát li mà phải "đứng về phương diện sinh hoạt mà bình phẩm, mà nghiên cứu, mà sáng
tác" Nguyên tắc đó thể hiện một quan điểm nghệ thuật đúng đắn, tiến bộ: nghệ thuật vị nhân sinh.
Từ nguyên tắc trên, Đặng Thai Mai chỉ rõ mỗi một tác phẩm của nhà nghệ sĩ đều hướng về một đối tượng
thưởng thức nghệ thuật nhất định, đó là một người, một giai tầng hay cho cả xã hội. Cũng vì thế, các
khuynh hướng nghệ thuật, các trào lưu nghệ thuật xưa nay sau một thời kì toàn thịnh cũng phải chịu luật
đào thải của thời gian và đại chúng.
Phần tiếp theo, tác giả đã chứng minh một cách toàn diện và cụ thể nguyên tắc trên.
Ở Pháp, văn đàn quý phái "La Plê-i-át" trong thế kỉ XVI đã bị trào lưu văn nghệ cổ điển (từ thế kỉ XVII
đến đầu thế kỉ XIX) thay thế; nhưng rồi trào lưu văn nghệ cổ điển ấy đã bị chủ nghĩa lãng mạn (cuối thế
kỉ XVIII đến nửa đầu thếkỉ XIX) át hẳn.
Ở Việt Nam chúng ta cũng vậy, trong vòng trăm năm nay (cuối thế kỉ XIX đến nửa đầu thế kỉ XX) thì "sự
diễn tiến vẫn tuần tự theo công lệ giai tầng". Văn thơ cổ điển của các nhà nho viết bằng chữ Hán và chữ
Nôm "chỉ dùng” những danh từ tao nhã với niêm luật chặt chẽ, với ý tưởng của văn hoá, đạo đức quý phái
(phong kiến) đã bị thay thế bởi thơ mới, bởi văn học lãng mạn, văn học hiện thực thời tiền chiến, đó là
những tác phẩm văn chương của tầng lớp tiểu tư sản mang ý thức và tính cách thị dân.
Không chỉ ở hình thức nghệ thuật mà về phần nội dung, tác phẩm nghệ thuật nào cũng bị chi phối bởi
nguyên tắc đó. Chủ đề "vĩnh viễn" mà các nhà văn trữ tình trên văn đàn tư sản cho rằng thơ văn bao giờ
cũng chỉ có thể xoay quanh các lĩnh vực: ái tình, thiên nhiên và quan niệm người ta đối với sự chết. Đặng
Thai Mai nêu lên câu hỏi: "Nhưng sao họ không thấy rằng đó cũng là sự sống mà thôi và vẫn luôn luôn