Bài thơ này được viết vào ngày 29.4.1939, khi nhà thơ bị thực dân
Pháp bắt giam tại nhà lao tỉnh Thừa Thiên - Huế. Đó là một thời
kì đen tối: giặc Pháp khủng bố trắng, biết bao nhiêu chiến sĩ của
Đảng bị giặc giết hại và cầm tù. Cả đoạn thơ ghi lại diễn biến tâm
trạng của Tố Hữu trong những ngày đầu sống trong cảnh tù ngục.
Tập thơ "Từ ấy" - tập thơ 10 năm của Tố Hữu (1937-1946) gồm có 72 bài thơ, trong đó, những bài
trong phần "Xiềng xích" nói lên nỗi buồn cô đơn, niềm khao khát tự do và tự khẳng định bản lĩnh mình
của người thanh niên cộng sản trong cảnh tù đày. Đây là đoạn thơ hay nhất, xúc động nhất trong bài thơ.
Giọng thơ bồi hồi, náo nức:
" Cô đơn thay là cảnh thân tù,
...Dưới đường xa nghe tiếng guốc đi về”.
Bài thơ này được viết vào ngày 29.4.1939, khi nhà thơ bị thực dân Pháp bắt giam tại nhà lao tỉnh Thừa
Thiên - Huế. Đó là một thời kì đen tối: giặc Pháp khủng bố trắng, biết bao nhiêu chiến sĩ của Đảng bị giặc
giết hại và cầm tù. Cả đoạn thơ ghi lại diễn biến tâm trạng của Tố Hữu trong những ngày đầu sống trong
cảnh tù ngục.
Đoạn thơ gồm có 8 câu,; 4 câu đầu như một điệp khúc, hai lần được nhắc lại thiết tha bồi hồi. Nỗi buồn
cô đơn đầy ắp tâm trạng. Lần đầu tiên người chiến sĩ trẻ bị đế quốc bắt giam và cầm tù. Cảnh ngộ mới bi
thảm, sao mà chẳng cô đơn khi bị nhốt "giữa bốn tường vôi khắc khổ'"? Trước đó không lâu, tác giả còn
là một thanh niên học sinh, được giác ngộ lí tưởng cộng sản, hăng hái hoạt động cách mạng, trong phong
trào sinh viên học sinh yêu nước. Niềm vui dào dạt trái tim tuổi thanh xuân:
"Ô vui quá! Rộn ràng trên vạn nẻo
Bốn phương trời và sau dấu muôn chân
Cũng như tôi, tất cả tuổi đương xuân
Chen bước nhẹ trong gió đầy ánh sáng".
(Hi vọng - 1938)
Tâm hồn người chiến sĩ cách mạng trẻ "lù một vườn hoa lú - Rất đậm hương vù rộn tiếriỊ> chim". Cuộc
đời phía ưước là những mùa xuân bát ngát với bao niềm say mê lạc quan yêu đời: "Bạn đời ơi, vui chút
với trời hồng!". Thế mà giờ đây bị cùm trói, nằm trên xà lim lạnh lẽo, tốì tăm, bị ngăn cách hoàn loàn với
thế giới bên ngoài. Đữ là những thử ihách hết sức nặng nề. Làm sao tránh khỏi cảm giác cô đơn?
"Cỏ đơn thay lù cảnh thân tù!". Đó không phải là sự than thở, một tiếng kêu rên hèn yếu. Đó là sự xác
nhận - xác nhận một sự thật phũ phàng, cay đắng. Thời gian trôi qua trong nhà tù dài lê thê, nặng nề:

tiếng dơi chiều đập cánh, tiếng gió thổi, tiếng lạc ngựa rung chân,...) chỉ là những nốt nhạc dạo đầu, khơi
dòng tâm tư,... Và chỉ khi tiếng guốc to, nhỏ xa dần xuất hiện mới nhức nhối lòng người, mới xoáy sâu
vào trái tim lòng người. Bởi lẽ, tất cả mọi âm thanh ấy đều hãy còn xa con người, chưa mang hơi ấm của
con người. Chỉ có tiếng guốc bình dị yêu thương, mới là cuộc sống đích thực, mới nghe qua tưởng chừng
lạc lõng, thậm chí còn tầm thường nữa. Tiếng guốc ấy gắn liền với mồ hôi, nước mắt của cần lao với bao
lo toan về cơm áo hàng ngày. Tiếng guốc ấy cũng nhức nhối như "một tiếng rao đêm” nghe được giữa
đêm khuya sau song sắt nhà tù:
"Rao đi em, kẻo nữa quá khuya rồi,
Anh nằm nghe qua cửa khám, xa xôi
Tiếng em bước trên đường đêm nhỏ nhỏ
Nhưng cũng đủ cho lòng anh nắm rõ”
(Xà lim Quy Nhơn, tháng 11.1941 )
Từ mái trường đến với con đường cách mạng, rồi bị tù đày, tiếng guốc gợi nhớ gợi thương một thời trai
trẻ với bao mộng đẹp. Nó chạm tới nơi sâu thẳm đáy tâm hồn và cuộc sống nên vang động sâu xa trong
tâm tư nhà thơ. Mà nhà thơ lại đang bị tách khỏi cuộc sống, trong cảnh ngộ thân tù cô đơn, tiếng guốc
dưới đường xa đi về càng nhói mạnh, càng quặn thắt nhói đau tim gan.


Có đặt tám câu thơ trên vào trong cả bài thơ và gắn nó với ba tiếng "Bạn đời ơi” như một điệp khúc vang
ngân trong tập thơ "Từ ấy" mới cảm nhận đầy đủ ý nghĩa sâu xa, lòng khao khát tự do cháy bỏng. Và tâm
hồn người chiến sĩ trẻ lúc nào cũng hướng về ánh sáng, muốn thoát khỏi cảnh tù đày cùng đồng chí dấn
thân vào gió bụi. Cũng như "Tâm tư trong tù", bài thơ "Khi con tu hú..." chứa đầy tâm trạng:
"Ta nghe hè dậy bên lòng,
Mà chân muốn đạp tan phòng, hè ôi!
Ngột lùm sao, chết uất thôi,
Con chim tu hú ngoài trời cứ kêu!".
Thơ là sự cách điệu tâm hồn. Thơ hay là ở sự chân thực, là sự diễn tả tinh tế những rung động của hồn
người trong chiều sâu và tầm cao của mạch sông và cuộc đời. Đoạn thơ trên vừa hướng nội, vừa hướng
ngoại. Tưởng là cô đơn sầu não, nhưng sôi sục, trào dâng nhiệt huyết, bừng bừng khí thế. Nó là khúc
tráng ca tự do.