Những câu nói của Chí Phèo khép lại cuộc đời đen tối của hắn
nhưng dội lai những năm tháng hắn đã sống, gợi lại những kí ức
đau thương và cả nỗi ngọt ngào mà mới hôm qua, hôm kia thôi
hắn còn được hưởng nhưng hôm nay đã tuột khỏi tầm tay.
Đọc Chí Phèo của Nam Cao đọng lại trong tôi là cái kết của câu truyện, một kết cục bi thảm và tất yếu
dành cho nhân vật chính. Nhưng đó cũng là một cái kết đầy tính nhân đạo cao cả: "Tao muốn làm người
lương thiện”.
“Không được! Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào cho mất những vết mảnh chai trên mặt này? Tao
không thể là người lương thiện nữa! Biết không! Chỉ có một cách... biết không... Chỉ còn một cách là...
cái này! Biết không!...’’.
Tôi nhớ đến một câu nói của Gorki: “Con người, tất cả ở trong con người” Cái lớn nhất mà Nam Cao đã
làm được với thiên chức một nhà văn là đã phát hiện ra phẩm chất người trong hình hài của một con quỷ
làng Vũ Đại. Những lời nói cuối cùng của Chí Phèo đã làm sáng lên, bừng lên ước muốn được làm người,
khát vọng được hoàn lương của hắn. Từ cái chết ấy nhà văn muôn gửi đến bạn đọc bức thông điệp màu
xanh về tác phẩm của mình rằng: Con người, đặc biệt là người nông dân trong xã hội cũ, dù bị chà đạp, bị
đẩy vào con đường lưu manh, tội lỗi thì ẩn sâu trong tâm hồn họ vẫn ánh lên những tia sáng của bản tính
lương thiện, bản chất người.
“Tao muốn làm người lương thiện’’. Đó là câu nói thành thực nhất, tiếng đầu tiên và cũng là lời cuối cùng
trong cuộc đời đã bị tha hóa một cách khủng khiếp của Chí Phèo. Khi hắn say nhất cũng là lúc hắn tỉnh
nhất, là lúc còn kịp nhận ra nghĩa lí của cuộc sống chính là ở hai chữ “lương thiện” kia, để rồi điều đó
bỗng trở thành khát vọng của hắn sau bao ngày vật vã với rượu và những lời chửi bới: “tao muốn”, lần
đầu tiên cái mong muốn của Chí Phèo không phải là dăm đồng bạc lẻ của cụ Bá, không phải dăm cút
rượu hay một ít đồ nhắm, những nhu cầu vật chất mà là một mong muôn có tính trừu tượng, sự lương
thiện.
Nhận ra điều ấy, Chí Phèo càng ý thức được “Tao không thể là người lương thiện nữa”. Dường như đây
không còn là lời mà Chí nói với Bá Kiến nữa, đó là lời hắn nói với chính mình. Trước đó hắn không hề
biết đến cái gọi là lương thiện, cũng không biết mình đã mất đi những cái cơ bản nhất trong một con
người. Giờ đây khi nhận ra thì cũng là lúc hắn mất tất cả. Và cái chết là lối thoát Chí chọn cho mình, để
chứng thực cho sự nguyên vẹn của cái gọi là lương thiện. Có lẽ khi hắn nhận ra mình không thể lương
thiện được cũng là lúc hắn hiểu sự lương thiện không thể dung nạp những kẻ như hắn.
Những câu nói của Chí Phèo khép lại cuộc đời đen tối của hắn nhưng dội lai những năm tháng hắn đã

giờ cụ bể mặt "cụ vẫn tự hào vì cái cười hơn người của mình”. Trong cái cười của Bá Kiến ẩn chứa bao
nhiêu là xảo quyệt, gian manh, bao nhiêu mưu kế chưa được thực hiện. Hắn đã biến Chí Phèo từ một anh
nông dân hiền lành thành một tên tù khổ sai với bộ dạng không còn là người nữa. Hắn đã giam hãm Chí
Phèo trong nhà tù của luật pháp, hắn lại còn giam hãm Chí lần thứ hai, lâu dài hơn, trong nhà tù không
vách, không xà lim, song sắt, ấy là làng Vũ Đại và sự ghẻ lạnh của mọi người, ở đó Chí Phèo là một tay
sai đắc lực cho hắn. Trước Chí Phèo, bá Kiến đã từng biết cách cai trị “những thằng liều” như Năm Thọ,
Binh Chức, hắn có thừa kinh nghiệm để hiểu rằng: “Hãy ngấm ngầm đẩy người ta xuống sông nhưng rồi
lại dắt nó lên để nó đền ơn. Hãy đập bàn, đập ghế, đòi cho được năm đồng, nhưng được rồi thì lại vứt trả
lại năm hào vì “thương anh túng quá!”. Nhưng đồng bạc của hắn, những cái cười nhạt mà khanh khách,
cái liếc mắt, lời quát mắng dọa nạt cùng những câu dịu giọng chính là cái bẫy để che mắt Chí Phèo, hòng
lợi dụng “máu cùn” trong những thằng liều lĩnh “lúc nào cũng có thể cầm dao đâm người hay đâm mình”.
Sự hiện diện của Bá Kiến càng đậm nét thì cái hệ thống thống trị làng xã Việt Nam càng lộ rõ bản chất
xấu xa, bỉ ổi của nó. Đó là cái chốn mà Chí Phèo không bao giờ có thể tìm thấy cái gọi là lương thiện.
/>Không ai cho Chí Phèo lương thiện bởi vì hắn bị những lừa lọc, gian xảo bao vây xung quanh; những trò
chém giết rạch mặt ăn vạ, xin đểu, ăn cướp giữa ban ngày vốn không phải là điều lạ lẫm đối với Chí Phèo.
Nhưng có một điều mà Chí Phèo chỉ có thể cảm nhận, chứ không nắm bắt được hình hài một cách cụ thể,
đó là sự cô đơn, lạc lõng giữa mọi người. Đã trắng tay, không nơi nương tựa, Chí lại không có lấy một ai
để ý. Những người bình thường đều xa lánh hắn. Sự lương thiện xa lánh hắn. Không ai nghe hắn chửi,
hắn không có ai để mà chửi. Đối tượng chửi của hắn là tất cả mọi người, thiên nhiên, trời đất, là vô tận
mà không là ai cả, là cái gì cụ thể cả. Thậm chí khi “hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại” thì “cả làng ai
cũng nghĩ chắc nó trừ mình ra”. Càng vì thế tiếng chửi càng trở thành ngôn ngữ riêng để Chí Phèo tự trấn
an mình. Nó như một phản ứng quen thuộc giúp Chí quên đi sự xa lánh của mọi người. Hắn chửi để còn
cảm giác sẽ có ai đó nghe được lời của mình. Dường như chưa đủ Chí tìm đến rượu. Đối với hắn ngày
tháng, tuổi tác đều không có nghĩa lí gì, cả cuộc đời hắn là một cơn say bất tận, “mênh mông”, “hắn ăn
trong lúc say, ngủ trong lúc say, thức dậy hãy còn say, đập đầu, rạch mặt, chửi bới, dọa nạt trong lúc say”.
Sau những câu văn Nam Cao, ta cảm thấy rất rõ bước đi thất thểu, xiêu vẹo, cái giọng lè nhè, cùng cực
của một con ma men. Ở đây Chí Phèo xuất hiện là có tiếng chửi và cơn say rượu. Nếu vũ khí của Bá Kiến
là nụ cười Tào Tháo thì vũ khí cùa Chí Phèo là hai thứ ấy. Hắn say để quên đi sự tồn tại của mình, quên
đi quá khứ, hiện tại, những vết rạch mặt, những vũng máu, những giọt nước mắt khổ sở của bao người
dân vì hắn. Và một điều Chí rất rõ, ấy là khi tỉnh táo “hắn cảm thấy mình trơ trọi”. Mâu thuẫn trong con
Trở lại với những câu nói ở cuối truyện của Chí Phèo, ta thấy đó là biểu hiện cao độ của khát vọng được
làm người. “Tao muốn làm người lương thiện” là sự trỗi dậy mạnh mẽ, đánh dấu bước nhận thức mới
trong con người Chí. Nếu trước đó hắn chỉ lơ mơ hiểu về cái tốt đẹp khi tỉnh rượu, rồi hiểu thế nào là