Lời phát biểu của Thạch Lam, như đã nói, bao giờ cũng thầm kín,
dịu dàng nhưng cứ thsam thìa mãi trong lòng người mà ám ảnh
mãi tâm trí người đọc
Hai đứa trẻ là một trong những tác phẩm xuất sắc và tiêu biểu nhất của Thạch Lam. Đó là một truyện
ngắn trữ tình. Truyện không có truyện. Nhân vật là nhân vật trữ tình. Tất cả nội dung của chuyện đều
xoay quanh tâm trạng của chị em một cô gái tên Liên, nhân vật chủ yếu của tác phẩm. Nhân vật của
Thạch Lam nói chung là thế; không có suy nghĩ sâu sắc, thường chỉ thể hiện những cảm giác, những vui
buồn nào đây. Họ thường ngồi yên lặng lắng nghe tiếng nói thầm kín của lòng mình, ít phân tích lí giải đề
xuất những khái quát triết lí như thường thấy ở nhân vật Nam Cao.
Nhưng đằng sau thế giới nhân vật với những tâm trạng như thế, người ta thấy thấp thoáng nhân vật tác
giả, người kể chuyện. Nhân vật này thì giàu suy tư, thường phát biểu bằng một giọng nói dịu dàng nhỏ
nhẹ những tư tưởng có ý nghĩa nhân đạo sâu sắc.
- Tác phẩm tự nó chia làm ba đoạn:
+ Đoạn một: Tâm trạng Liên trước cảnh chiều muộn nơi phố huyện.
+ Đoạn hai: Tâm trạng Liên trước cảnh đêm tối nơi phố huyện.
+ Đoạn ba: Tâm trạng chị em Liên khao khát được thấy chuyến tàu đi qua phố huyện. Chính ở đoạn ba
này, chủ đề của tác phẩm đã được phát biểu một cách sâu sắc và thấm thìa. Chủ đề đấy chính là lời giải
đáp cho câu hỏi: “Tại sao chị em Liên đêm nào cũng cố thức để được nhìn chuyến tàu qua?”.
Nhưng tác phẩm văn học là một chỉnh thể. Vậy muôn giải đáp câu hỏi trên, nhất thiết phải gắn đoạn ba
với đoạn một, đoạn hai của thiên truyện.
Ba đoạn gắn bó với nhau theo logic tâm trạng của nhân vật Liên để cuối cùng tô đậm tư tưởng của truyện
ở đoạn kết thúc.
Đoạn một thể hiện tâm trạng buồn của Liên trước quan cảnh tàn lụi của cảnh thiên nhiên và những cảnh
đời nơi phố huyện lúc chiều muộn.
Tâm trạng này tác giả đã ghi rõ trong đoạn văn: “Liên ngồi yên lặng bên mấy quả thuốc sơn đen; đôi mắt
chị bóng tối ngập đầy dần và cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tăm hồn ngây thơ của chị; Liên
không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn”.
Ngày tàn trước hết báo hiệu bằng tiếng trống thu không như gọi buổi chiều về. Phương tây tuy đỏ rực như
lửa cháy nhưng cũng chỉ là ánh hồng của “hòn than sắp tàn”. Bóng tôi lấn dần, lấn dần... Nhìn xuống mặt
đất là cảnh chợ tàn, không có gì vui bằng lúc chợ đông, nhưng cũng không có gì buồn hơn cảnh chợ tàn.
Đâu tiếng làng xa vắng chợ chiều.

tìm ra được một lối thoát: trông đợi để thấy được một chuyến tàu đi qua phố huyện.
Một lôi thoát không phải trong thực tế mà trong tưởng tượng. Bởi vì con tàu đi qua đem theo nó một thế
giới khác hẳn với cái thế giới của cái phố huyện: “Một thế giới sáng rực, huyên náo, vui vẻ và sang trọng.
Đó là thế giới họ hằng mơ tưởng". Bỗng chốc họ sống với thế giới ấy nghĩa là được thoát ra khỏi cuộc
sống tối tăm, vắng lặng xơ xác, nhàm chán và bế tắc của cái phố huyện nghèo. Nhưng cuộc thoát li, dù
chỉ bằng tưởng tượng cũng chỉ diễn ra trong chốc lát. Đêm tối và sự im lặng mênh mông lại bao bọc lấy
tất cả. Nỗi buồn chán lại trở về cùng với ngọn đèn con cùa chị Ti leo lét giữa đêm đen. “Liên đến bên em
nằm xuống. Chị gối đầu lên tay nhắm mắt lại (...) Liên thấy mình sống giữa bao nhiêu sự xa xôi không
biết như chiếc đèn con của chị Tí chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ”.
Qua diễn biến tâm trạng của Liên, tác giả muốn nói gì với người đọc? Lời phát biểu của Thạch Lam, như
đã nói, bao giờ cũng thầm kín, dịu dàng nhưng cứ thsam thìa mãi trong lòng người mà ám ảnh mãi tâm trí
người đọc: ấy là tiếng nói đầy xót thương với những kiếp người nhỏ bé, cơ cực, sống quẩn quanh bế tắc,
không hạnh phúc, không tương lai, những con người như bị chôn vùi trong kiếp sống vô danh, vô nghĩa
trong xã hội cũ. Trong xã hội ấy có biết bao người đã phải sống như thế: không bao giờ biết ánh sáng và
hạnh phúc. Đến trong giấc mơ cũng không biết ước mơ gì hơn một chuyên tàu đêm vụt đi qua một phố
huyện tiêu điều xơ xác của cuộc đời mình.
Đây là một khía cạnh mới của chủ nghĩa nhân đạo trong văn học Việt Nam từ khoảng 1930 - 1945, khi
xuất hiện những nhà văn thức tỉnh về ý thức cá nhân, về sự tồn tại có ý nghĩa của mỗi cá nhân trên đời.
Họ hết sức nhạy cảm đối với thân phận những con người, không biết sống là vui, những kiếp sống tù mù,
dật dờ trong bóng tối.


Trích: Loigiaihay.com
Xem thêm: Video bài giảng môn Văn học