Đọc truyện Mùa cá bột, người đọc đã tìm thấy bao nét đẹp về
cảnh sắc thiên nhiên của làng quê ta. Dòng sông, bờ bãi, con
thuyền, màn mưa... rất gần gũi, thân thuộc đáng yêu. Truyện
không có những tình tiết, những tình huống giàu kịch tính, nhưng
lại lôi cuốn hấp dẫn người đọc bằng lối kể chuyện nhẹ nhàng, cuộc
sống lao động làm ăn hiện tại và những kỉ niệm, những hồi ức thời
khói lửa.
Phù sa, tập truyện ngắn của nhà văn trẻ Đỗ Chu, trong đó có truyện Mùa cá bột. một truyện đặc sắc nói
về nhịp sống lao động và tâm tình của bà con một vùng quê thuộc miền Kinh Bắc trù phú.
Truyện không có những tình tiết, những tình huống giàu kịch tính, nhưng lại lôi cuốn hấp dẫn người đọc
bằng lối kể chuyện nhẹ nhàng, cuộc sống lao động làm ăn hiện tại và những kỉ niệm, những hồi ức thời
khói lửa; hai mạch truyện đan lồng vào nhau, tạo nên điệu tâm tình thiết tha, đằm thắm.
Xã đội trưởng Đá đã hi sinh, cụ Tự Giấc, Khang chủ nhiệm, vợ là Tiềm, o du kích gan dạ ngày xưa, bấy
nhiêu nhân vật, có nét vẽ chỉ thoáng qua, có nét vẽ đậm đều để lại tất cả trong tâm hồn người đọc bao xúc
động về cuộc sống chiến đấu, cuộc sống lao động, về cách ăn ở nghĩa tình của làng quê ta.
1. Mùa cá bột đến cũng là mùa mưa về. Dòng sông quê và bãi Thè Le sôi nổi, sống dậy như ngày hội.
Con sông thân thuộc, mùa cạn, lũ trẻ trong làng vẫn đánh trâu ra tận giữa dòng đùa nghịch, nhưng nay
"phù sa đỏ ngầu, dòng nước sủi bọt chảy về xuôi vội vã". Bãi Thè Le "bỗng rộng rãi hẳn ra". Cả làng
mong mưa, mọi công việc đồng bãi như nhổ đay, giặm vừng, gieo mạ mùa... được tiến hành khẩn trương,
để ai nấy đều yên lòng mà "đón bột, nuôi bột".
Mùa cá bột đến, cả làng kéo nhau ra bãi dựng lều nằm ngủ, đón chờ "những đêm lặng gió" để "đón bột".
Mùi lá đay quen thuộc "dễ chịu" bốc lên. Những mái lều. mái rạ úp trên mặt đất, ánh đèn dầu "tỏa ra
vàng khè" khắp cảnh bãi. Già, trẻ, gái. trai thức thâu canh để "đón bột". Thằng con trai chị Tính cũng theo
mẹ ra lều, khóc ré lên giữa đêm khuya ở chiếc lều cuối bãi. Cả làng chuyển động, cả làng náo nức đợi
chờ. Mùa bột là mùa làm ăn đã bao đời nay:
Mùa bột hốt bạc hốt tiền,
Buộc duyên đôi lứa nên duyên vợ chồng.
(Ca dao)
Cảnh những chiếc thuyền thúng vội vã bơi qua sông trong màn mưa. Cảnh tổ phụ nữ do Tiềm phụ trách
kéo sang bên phía bên kia sông thả đáy suốt đêm, cô nào cũng " ướt như chuột". Tất cả đều cho thấy nhịp
sống lao động vất vả, cần mẫn, chịu khó của những người dân hiền lành, dân dã quê hương đã đem đến

nghĩa tình. Câu chuyện giữa Khang với cụ Tư Giấc về chuyện dời mộ anh Đá từ bên kia sông trở về nghĩa
trang làng mình để "có anh có em", chuyện thời tiết, chuyện "đón bột, nuôi bột" làm sao để có thể “đem
bán lấy đồng tiền", tất cả đều cho thấy anh là một con người cẩn trọng, ăn ở rất tình nghĩa thủy chung.
Đang nằm một mình trong lều giữa bãi, khi cơn mưa rào từ bên kia sông kéo sang, những tia chớp làm
quang cả bầu trời, gió quật mưa ầm ĩ, trong bóng tối, Khang "vội vàng choàng dậy, lom khom chạy ra
khỏi lều, quên cà mặc áo". Rất khẩn trương, Khang "nhảy xuống nước”. Lúc thì anh đặt chậu cá, lúc thì
anh lao xuống sông vớt mấy chiếc giành và đáy lên, tài sản của hợp tác xã, khi thì anh chạy đến các túp
lều xã viên. Anh lo toan, anh xông xáo. Rồi anh vội bơi "thúng" qua sông trong gió mưa tầm tã, để đi tìm
tổ thả đáy, đón bột ở bên kia sông. Mưa như trút nước, mặt sông mù mịt mênh mông. Anh chẳng hề sợ
sóng gió làm "thúng" úp. Khang đang đứng mũi chịu sào để cùng bà con giành lấy một mùa cá bột bội
thu. Khang là hình ảnh một cán bộ nông thôn kiểu mới. Anh đang sống và làm việc hết mình với xóm
thôn quê nhà, vì sự ấm no thịnh vượng của bà con. Nhân vật Khang được Đỗ Chu miêu tả rất chân thực.
4. Xã đội trưởng Đá được giới thiệu một cách gián tiếp với bao kỉ niệm in sâu mãi trong lòng người. Lên
5 tuổi, nhưng Đá đã có cái chứng "độc lập” chi thích nằm ngủ một mình. Trong những năm kháng chiến,
Đá là một chỉ huy gan dạ, đã đưa đội du kích quấy rối địch trên bốt Bồng, đưa đội du kích ra ngoài bãi
Thè Le tập quân sự. Đá rất vui tính, anh đã đặt ra bài vè: "Anh ấy cô mình cùng muốn lấy nhau" và cuối
cùng Tiềm và Khang nên vợ nên chồng. Trong lễ cưới Tiềm và Khang cũng là tối liên hoan mừng chiến
thắng đầu tiên của đội du kích xã, Đá - Xã đội trưởng đã chúc cô dâu chú rể "vui duyên mới không quên
nhiệm vụ”. Thật độc đáo, anh đã tặng cô dâu một quả lựu đạn, làm cho đám thanh niên được một phen
"cười rung cả rạp". Trong tối tân hôn, Tiềm và Khang đi canh gác, cô dâu chú rể bàn về chuyện sinh con
đẻ cái sau này; xã đội trưởng đi kiểm tra nghe được, vừa chế giễu vừa phê bình một cách ý vị: "Gà đẻ gà
cục tác thế thì kín làm sao được. Canh gác như vợ chồng cô hôm nay rồi tha hồ mà mơ mộng ở trên bốt”.
Người chỉ huy du kích ấy, lúc sống được đồng đội tín phục, lúc hi sinh được nhân dân thương tiếc, biết
ơn. Nghe tin anh Đá mất, "cả làng chưa ai tin ngay, người ta bỏ cả nồi cơm đang sủi, bỏ rơi cả gầu nước
đang kéo lên nửa chừng... Tất cả đều chạy sang sông xem thực hư ra sao... Đá đã chiến đấu đến giọt máu
cuối cùng, anh đã "cùng chết với chúng nó". Đá đã lấy cái chết của mình để giết giặc. Anh đã hi sinh "vào
đêm mồng bốn tháng năm giữa mùa cá bột. Cụ Tư Giấc, Tiềm, Khang, đồng đội anh, bà con quê hương


anh vẫn nhớ". Nghị quyết của Chi ủy đưa mộ người Anh hùng Liệt sĩ Du kích từ bên kia sông trở về