Cảnh ăn chơi xa hoa của Chúa Trịnh Sâm, cảnh bán hàng của
bọn nội thần nội thị, cảnh tấu nhạc của bọn nhạc công cung đình
tại chùa Trấn Quốc nơi Hồ Tây giữa thế kỉ XVIII, sự nhũng nhiễu
của bọn hoạn quan khắp chốn dân gian... đã được tác giả Vũ
trung tùy bút chấm phá qua một vài nét, thế mà ta chỉ đọc qua
một lần là có thể nhớ mãi.
Nhắc tới Phạm Đình Hổ (1768-1839), người đời nhớ tới tác phẩm "Vũ trung tùy bút" của ông. Một bút
pháp nghệ thuật tinh tế, tài hoa, một phong thái thư nhàn tao nhã. Ông tiêu biểu cho cốt cách kẻ sĩ Bắc Hà
cuối thời Lê-Trịnh và thời kì đầu nhà Nguyễn.
"Chuyện cũ trong phủ Chúa Trịnh" là một trang tùy bút đặc sắc, rút trong "Vũ trung tùy bút" của Phạm
Đình Hổ.
Tùy hứng mà viết, tùy bút mà viết, cảm hứng dào dạt, dâng trào. Cảnh ăn chơi xa hoa của Chúa Trịnh
Sâm, cảnh bán hàng của bọn nội thần nội thị, cảnh tấu nhạc của bọn nhạc công cung đình tại chùa Trấn
Quốc nơi Hồ Tây giữa thế kỉ XVIII, sự nhũng nhiễu của bọn hoạn quan khắp chốn dân gian... đã được tác
giả Vũ trung tùy bút" chấm phá qua một vài nét, thế mà ta chỉ đọc qua một lần là có thể nhớ mãi.
"Chuyện cũ..." đã xảy ra vào hai năm Giáp Ngọ - Ất Mùi (1774-1775), đó là lúc Đàng Ngoài "vô sự", là
những năm tháng hoàng kim của Thịnh Vương (Trịnh Sâm); khi mà người ngọc Đặng Thị Huệ được
Chúa sủng ái trở thành nguyên phi. Trịnh Sâm sống trong xa hoa: "thích đi chơi ngắm cánh đẹp, thường
ngự ở các li cung trên Tây Hồ, núi Tử Trầm, núi Dũng Thúy. Chúa ra chơi cung Thụy Liên trên bờ Tây
Hồ mỗi tháng ba bốn lần". Cảnh đón tiếp với các thứ nghi lễ thật tưng bừng độc đáo. Có "binh lính đàn
hầu vòng quanh bốn mặt hồ". Có tổ chức hội chợ, do quan nội thần cải trang "đầu bịt khăn, mặc áo đàn
bà, bày bách hóa chung quanh hồ để bán". Thuyền ngự đi tới đâu thì các quan hô tung đại thần tùy ý ghé
vào bờ mua bán các thứ... Gác chuông chùa Trấn Quốc trở thành nơi hòa nhạc của bọn nhạc công cung
đình. Đình đài, cung điện được xây dựng "liên tục" nhằm thỏa mãn cuộc sống ăn chơi của vua chúa và
bọn quan lại thời Lê - Trịnh. Bao nhiêu tiền của, vàng bạc, châu báu, nước mắt mồ hồi của nhân dân bị
bòn vét đến kiệt cùng. Phạm Đình Hổ đã được mắt thấy tai nghe những "chuyện cũ trong phủ Chúa
Trịnh" nên cách kể, cách tả của ông rất sống động.
Đê được sống trong xa hoa, hưởng lạc đế vương, từ chúa đến quan đểu trở thành bọn cướp ngày ra sức
hoành hành, trấn lột khắp chốn cùng quê. Chúa thì mặc sức thu lấy" trân cầm dị thú, cổ mộc, quái thạch
và chậu hoa cây cảnh ở chốn dân gian "không thiếu một thứ gì. Có những cây cảnh "cành lá rườm rà...
như cây cổ thụ mọc trên đầu non hốc đá, rễ dài đến vài trượng" phải dùng đến một cơ binh mới khiêng

xóa thơm lừng", hai cây lựu trắng, lựu đỏ "lúc ra quả trông rất đẹp". Chi tiết này, tình tiết này rất sống, rất
thực. Tác giả đã kể lại một chuyện có thật của gia đình mình ở phường Hà Khẩu để vừa tạo nên niềm tin
cho người đọc mai hậu, vừa phê phán bộ mặt tham lam, ghê tởm của bọn quan lại thời Lê - Trịnh, vạch
trần sự thối tha trong phủ Chúa.
Trang tùy bút "Chuyện cũ trong phủ Chúa Trịnh" của Phạm Đình Hổ có giá trị lịch sử sâu sắc, nó đã làm
hiện lên cảnh vật và con người, cuộc sống xa hoa ăn chơi của vua chúa, hành động ăn cướp, làm tiền
trắng trợn củạ bọn quan lại trong phủ Chúa.
Ngòi bút của Phạm Đình Hổ rất trầm tĩnh và sâu sắc. Mọi cảm xúc, ý nghĩ của ông về nhân tình thế sự
được gửi gắm qua những chi tiết, tình tiết, máu chuyện rất sống, rất chọn lọc, đậm đà, nhã thú.
Trích: loigiaihay.com