Ngôn từ, hình ảnh, vần thơ, giọng thơ... đều mang chất lính, thể
hiện một hồn thơ trẻ trung phơi phới, tài hoa, anh hùng. Đoạn thơ
trên đây là một tiếng ca của khúc tráng ca trong “Bài thơ về tiểu
đội xe không kính”.
... ‘'Những chiếc xe từ trong bom rơi
Đã về đây họp thành tiểu đội
Gặp bè bạn suốt dọc đường đi tới
Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi.
Bếp Hoàng Cầm ta dựng giữa trời
Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy
Võng mắc chông chênh đường xe chạy
Lại đi, lại đi trời xanh thêm.
Không có kính, rồi xe không có đèn,
Không có mui xe, thùng xe có xước
Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước
Chỉ cần trong xe có một trái tim
Từ mái trường Đại học Hà Nội, Phạm Tiến Duật bước vào đời lính chiến đấu và hoạt động trên con
đường chiến lược Trường Sơn những năm tháng đánh Mỹ ác liệt nhất. Lửa khói chiến trường, chủ nghĩa
anh hùng Việt Nam, những cô gái thanh niên xung phong, những chiến sĩ lái xe dũng cảm... in dấu chói
lọi, kỳ vĩ như những tượng đài trong thơ Phạm Tiến Duật.
"Bài thơ tiểu đội xe không kính” tiêu biểu cho hồn thơ Phạm Tiến Duật trong “Vầng trăng- Quầng lửa "
những bài ca chiến trận thấm đẫm màu sắc lãng mạn. Đây là đoạn cuối bài thơ ghi lại cảnh trú quân dã
chiến của tiểu đội xe không kính, ca ngợi tình đồng đội và lý tưởng chiến đấu cao cả của những chiến sĩ
lái xe trên con đường mòn Hồ Chí Minh:
... “Những chiếc xe từ trong bom rơi
Chỉ cần trong xe có một trái tim
Sau những tháng ngày chiến dịch chờ vũ khí lương thực... chi viện cho tiền phương, vượt qua hàng nghìn
hàng vạn cây số trong mưa bom bão đạn, tiểu đội xe không kính "đã về đây... Một cái bắt tay thắm tình bè
bạn, tình đồng chí:



Nghĩa là chưa hết nhục của muôn đời
Nghĩa là còn tranh đấu mãi không thôi
Còn trừ diệt cả một loài thú độc!
(“Tâm tư trong tù"- 1939)
Và Phạm Tiến Duật, 1969, tình đồng đồng đội cũng là tình anh em ruột thịt, vô cùng thân thiết:


“Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy "
Có yêu thơ mới tìm đến thơ. Tìm đến thơ, một phần là tìm đến ngôn từ chữ nghĩa. Thơ đâu là chuyện
"nhai câu nhá chữ" (chữ dùng của Cao Bá Quát). Thi sĩ có thực tài mới có thể thổi hồn vào ngôn từ. Chỉ
qua hai chữ "nghĩa là” đủ thấy nhà thơ trẻ rất xứng đáng với các thi sĩ đàn anh. Cảnh đoàn viên tri kỉ:
"võng mắc chông chênh đường xe chạy". Sau một bữa cơm thân mật, một vài câu chuyện thân tình lúc
nằm võng, những người lính trẻ lại lên đường. Tiền phương vẫy gọi:
Lại đi, lại đi trời xanh thêm
Điệp ngũ “lại đi" diễn tả nhịp bước hành quân, những cung đường, những chặng đường tiến quân lên phía
trước của tiểu đội xe không kính, hình ảnh "trời xanh thêm" là một nét vẽ rất tài hoa mang ý nghĩa tượng
trưng sâu sắc: lạc quan, yêu đời chứa chan hy vọng.
Là hy vọng, là chiến công đang đón chờ. Đây là một đoạn thơ thể hiện sinh hoạt vật chất và tinh thần
người lính thời đánh Mỹ, rất độc đáo mà ta ít gặp trong thơ thời ấy:
“ Bếp Hoàng Cầm ta dựng giữa trời
Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy
Võng mắc chông chênh đường xe chạy
Lại đi, lại đi trời xanh thêm.”
Khổ cuối bài thơ nói lên suy nghĩ của tác giả về tiểu dội xe không kính. Chiếc xe đầy thương tích, chiến
tích. Không kính, không đèn, không mui xe, thùng xe bị xước. Chiếc xe vận tải quân sự mang tầm vóc
những anh hùng lẫm liệt vô danh. “Không " mà lại là “có ”, có “một trái tim ” của người lính. Trái tim rực
lửa sẵn sàng hy sinh chiến đấu vì sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ Quốc:
“Không có kính, rồi xe không có đèn,
Không có mui xe, thùng xe có xước
Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước