TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
NGUYỄN THỊ NỤ
THOẠI DẪN TRỰC TIẾP TRONG
TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Ngôn ngữ
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
ThS. HOÀNG THỊ THANH HUYỀN
Hµ Néi, 2015
LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ThS. Hoàng Thị Thanh Huyền đã
tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt quá trình em làm khóa luận. Em cũng
gửi tới các thầy cô trong tổ Ngôn ngữ, khoa Ngữ văn và phòng Khoa học
trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã giúp đỡ em hoàn thành khóa luận đúng
thời hạn. Cuối cùng, xin được gửi lời cảm ơn tới tất cả bạn bè, đồng nghiệp
cùng gia đình đã cộng tác giúp đỡ để tôi có được kết quả ngày hôm nay.
Hà Nội, ngày 24 tháng 04 năm 2015
Sinh viên
Nguyễn Thị Nụ
LỜI CAM ĐOAN
1.1.3. Phát ngôn ngữ vi và biểu thức ngữ vi .......................................... 11
1.1.4. Các vận động hội thoại ................................................................ 12
1.1.4.1. Sự trao lời...............................................................................12
1.1.4.2. Sự trao đáp.............................................................................13
1.1.4.3. Sự tương tác...........................................................................14
1.1.5. Các đơn vi hội thoại ..................................................................... 15
1.1.5.1. Các đơn vị lưỡng thoại..........................................................15
1.1.5.2. Các đơn vị đơn thoại.............................................................17
1.1.6. Vấn đề lượt lời ............................................................................. 18
1.1.7. Đích của hội thoại ........................................................................ 19
1.2. Lí thuyết về thoại dẫn ................................................................................ 20
1.2.1. Khái niệm. .................................................................................... 20
1.2.2. Đặc điểm của thoại dẫn trực tiếp ................................................. 20
1.2.3. Các thành phần của thoại dẫn trực tiếp ........................................ 21
1.2.3.1. Lời dẫn...................................................................................21
1.2.3.2. Lời được dẫn..........................................................................22
1.2.3.3. Vấn đề điểm nhìn...................................................................23
1.3. Tiểu kết...................................................................................................... 24
CHƢƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA THOẠI DẪN TRỰC TIẾP TRONG
TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP
2.1. Cách thức dẫn của thoại dẫn trực tiếp ....................................................... 25
2.1.1. Thoại dẫn trực tiếp có lời dẫn. ..................................................... 25
2.1.1.1. Lời dẫn và lời được dẫn ngăn cách bằng dấu hai chấm và dấu
ngoặc kép.........................................................................................................26
2.1.1.2. Lời dẫn và lời được dẫn ngăn cách bằng dấu gạch ngang......27
2.1.2. Thoại dẫn trực tiếp không có lời dẫn. .......................................... 28
2.2. Lời dẫn của thoại dẫn trực tiếp.................................................................. 29
2.2.1. Vị trí của lời dẫn. ......................................................................... 29
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Hội thoại là hoạt động giao tiếp thường xuyên, phổ biến nhất của con
người. Ngay từ thập kỉ 70, hội thoại đã trở thành đối tượng nghiên cứu chính
thức của phân ngành ngôn ngữ học Mỹ. Trong khi đó, ở Việt Nam, hội thoại
xuất hiện chưa lâu. Tuy nhiên, nó là lĩnh vực được giới nghiên cứu ngôn ngữ
học quan tâm, chú ý. Có thể kể đến một số chuyên gia hàng đầu ở Việt Nam
nghiên cứu về hội thoại: [2], [6], [7].
Hội thoại diễn ra thường xuyên trong cuộc sống. Khi đưa vào tác phẩm,
hội thoại được gọi là thoại dẫn.
Trong tác phẩm văn học, tác giả một mặt sử dụng ngôn ngữ của mình
để miêu tả trực tiếp những đặc điểm từ ngoại hình đến tính cách của các nhân
vật, mặt khác còn trực tiếp thể hiện ngôn ngữ của các nhân vật thông qua cách
giao tiếp, tức qua hội thoại của nhân vật với nhân vật, từ đó nhân vật có thể
bộc lộ tâm lí, tính cách một cách rõ ràng nhất. Trong một tác phẩm truyện,
không thể thiếu đối thoại của các nhân vật với nhau, bởi khi giao tiếp ngừng
hoạt động thì sẽ không tồn tại “truyện”, tác phẩm sẽ chuyển sang thể kí, thời
sự, tin tức…
Hội thoại trong tác phẩm văn học luôn được các tác giả thể hiện bằng
những dấu hiệu hình thức khác nhau để thể hiện phong cách độc đáo của
mình. Nguyễn Huy Thiệp – nhà văn tiêu biểu trong cao trào đổi mới văn xuôi
nghệ thuật cuối những năm 80 ở Việt Nam đã thể hiện cá tính sáng tạo qua
các truyện ngắn của mình. Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, ta thấy một
đặc điểm gây ấn tượng mạnh là cách sử dụng ngôn ngữ độc thoại, lời thoại
ngắn, có khi là những mẩu nhỏ, nhiều khi khước từ quy tắc lí thuyết tương tác
trong hội thoại.
1
nói về mình hoặc người, về việc khác, trong đó người nói và người nghe chỉ
là một - nhân vật độc thoại nội tâm) và đối thoại nội tâm (là một cuộc đối
thoại giữa nhân vật với ai đó - ngôi thứ hai, song ngôi thứ hai này chỉ xuất
hiện trong tâm tưởng của chủ thể đối thoại nội tâm). Còn hội thoại hiện sẽ
được chia thành ba loại theo những hình thức khác nhau là: hội thoại trực tiếp,
hội thoại gián tiếp và hội thoại nửa trực tiếp.
Như vậy, vấn đề “lời nói trực tiếp” được dẫn lại trong tác phẩm văn
học được nhắc tới khá nhiều trong sách giáo khoa ở phổ thông , giáo trình đại
học, sách nghiên cứu. Điều đó cho thấy tầm quan trọng của hội thoại trong tác
phẩm văn học.
Nghiên cứu hội thoại trong tác phẩm văn học là nghiên cứu những
cách thức mà tác giả đưa lời nói của nhân vật vào trong tác phẩm của
mình, Nó còn được biết dưới tên gọi là “Thoại dẫn” và được nhiều tác
giả quan tâm, nghiên cứu.
Trong [11], tác giả đã đề cập đến thoại dẫn song tác giả chỉ dừng lại ở
cách dẫn thoại (Dẫn lời của người khác vào diễn ngôn của mình) chứ chưa
nghiên cứu ở phương diện thoại dẫn (Lời của người khác được đưa vào diễn
ngôn của mình).
Trong [18], tác giả trình bày khá chi tiết và đầy đủ lí thuyết về thoại dẫn,
phát hiện miêu tả cấu trúc của các hình thức thoại dẫn cùng với các hành vi ngôn
ngữ được dẫn trong truyện ngắn Nam Cao song các hình thức được thể hiện bằng
những dấu hiệu cụ thể, có sự tách biệt giữa lời dẫn và lời được dẫn.
Từ những gợi mở của các nhà ngôn ngữ học trong sách giáo khoa, giáo
trình, công trình nghiên cứu về thoại dẫn, chúng tôi muốn đưa ra một quan
điểm, một cách nhìn về thoại dẫn trong tác phẩm văn học, đó là vấn đề thoại
dẫn trực tiếp thông qua truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp.
3
5.1. Phương pháp miêu tả ngôn ngữ
Với phương pháp này, chúng tôi đi vào tìm hiểu cách dùng từ loại trong
lời dẫn và lời được dẫn để thấy được cách nhìn của tác giả đối với sự việc và
những hành động, cử chỉ, tính cách, thái độ của từng nhân vật trong truyện.
5.2. Phương pháp phân tích cú pháp
Phân tích lời dẫn (lời của tác giả) và lời được dẫn (lời của nhân vật) ở
phương diện cấu trúc cú pháp: kiểu câu được sử dụng, hệ thống dấu câu để
thấy được những đặc điểm của chúng và sự chi phối của chúng trong nội dung
của từng văn bản.
5.3. Phương pháp so sánh, đối chiếu
Chúng tôi tiến hành so sánh, đối chiếu thoại dẫn trực tiếp trong truyện
ngắn Nguyễn Huy Thiệp với thoại dẫn trực tiếp trong một số truyện ngắn của
tác giả khác để làm nổi bật đặc điểm của thoại dẫn trực tiếp trong truyện ngắn
Nguyễn Huy Thiệp và thấy được phong cách riêng của tác giả.
5.4. Phương pháp tổng hợp, hệ thống
Dựa trên việc miêu tả, phân tích; chúng tôi tổng hợp lại những đặc
điểm cơ bản của thoại dẫn trực tiếp trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
cùng cách tiếp cận, nghiên cứu thoại dẫn trực tiếp.
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng thủ pháp thống kê, phân
loại nguồn ngữ liệu. Đó là các tham thoại, đoạn thoại trong tập truyện ngắn
được thể hiện dưới hình thức thoại dẫn trực tiếp, sau đó phân loại theo các đặc
điểm riêng để phục vụ cho việc nghiên cứu khóa luận.
6. Ý nghĩa của khóa luận
6.1. Ý nghĩa khoa học
Tập hợp những quan điểm đã có, bước đầu xây dựng một hệ thống lí
luận về thoại dẫn trực tiếp trên cơ sở lí thuyết hội thoại để giải quyết những
yêu cầu mà đề tài đặt ra.
quan hệ liên cá nhân được xét theo hai trục: trục ngang và trục dọc.
- Quan hệ dọc hay quan hệ vị thế: là quan hệ tôn ti xã hội, tạo thành vị
thế trên dưới xếp thành từng bậc trong một trục dọc. Trục này đặc trưng bởi
tính bình đẳng hay bất bình đẳng giữa các nhân vật giao tiếp.
Quan hệ vị thế được biểu hiện qua: tuổi tác, địa vị xã hội, cử chỉ, điệu
bộ, cách xưng hô, từ tình thái, tư thế, không gian giao tiếp…
- Quan hệ ngang hay quan hệ thân cận: Được đặc trưng bằng yếu tố
“khoảng cách”, một ẩn dụ không gian biểu trưng cho sự gần gũi hay xa cách
trong quan hệ. Giữa cực thân tình và xa cách có nhiều mức độ khác nhau và
có thể thay đổi theo hướng: hoặc khoảng cách cùng xa ra, hoặc khoảng cách
cùng hẹp lại.
Quan hệ ngang được thể hiện ở dấu hiệu bằng lời (cách xưng hô, đại từ
nhân xưng…), dấu hiệu phi lời (cử chỉ, điệu bộ…), dấu hiệu kèm lời (cường
độ nói, tốc độ nói…)
Trong một cuộc giao tiếp bằng lời, giữa các nhân vật có sự phân vai
giao tiếp: vai nói và vai nghe (vai phát và vai nhận) và luôn có sự thay đổi
nhau trong quá trình giao tiếp. Tuy nhiên, cũng có cuộc giao tiếp trong đó một
7
nhân vật liên tục nói, một nhân vật liên tục nghe như trong một bài giảng, bài
thuyết trình, …
Trong giao tiếp, mỗi vai đều xây dựng cho mình một hình ảnh tinh thần
về người tiếp nhận mình; căn cứ vào hình ảnh tinh thần đó mà xây dựng chiến
lược giao tiếp. Hình ảnh tinh thần luôn thay đổi trong cuộc giao tiếp, khi kết
thúc cuộc giao tiếp sẽ có hình ảnh cố định về người mình vừa giao tiếp.
1.1.2. Hành vi ngôn ngữ và sự phân loại hành vi ngôn ngữ
1.1.2.1. Hành vi ngôn ngữ
Hành vi ngôn ngữ là một hoạt động của con người sử dụng ngôn ngữ
1.1.2.2. Phân loại các hành vi ngôn ngữ
Việc phân loại các hành vi ngôn ngữ là vấn đề không đơn giản. Các nhà
ngôn ngữ học đều có những quan điểm riêng, đưa ra những cách phân loại
khác nhau như: Austin chia thành 5 phạm trù: Phán xử, hành sử, cam kết,
trình bày, ứng xử; Searle lại chia thành 5 loại: Tái hiện, điều khiển, cam kết,
biểu cảm, tuyên bố. Song, với đề tài này, chúng tôi nhận thấy cách phân loại
của Anna Wierzbicka là phù hợp nhất. Theo tác giả, các động từ nói năng
biểu thị các hành vi ngôn ngữ có thể được chia thành 37 nhóm:
1. Nhóm ra lệnh.
2. Nhóm cầu xin.
3. Nhóm hỏi.
4. Nhóm mời gọi.
5. Nhóm cấm.
6. Nhóm cho phép.
7. Nhóm tranh cãi
8. Nhóm trách mắng.
9. Nhóm giễu.
10. Nhóm phê phán.
11. Nhóm buộc tội.
9
12. Nhóm công kích.
13. Nhóm cảnh báo.
14. Nhóm khuyến cáo
15. Nhóm cho tặng.
16. Nhóm hứa hẹn.
17. Nhóm cảm ơn.
18. Nhóm tha thứ.
trực tiếp, chân thực… Phát ngôn ngữ vi có một kết cấu lõi đặc trưng cho hành
vi ở lời tạo ra nó. Kết cấu lỗi đó được gọi là biểu thức ngữ vi”.[4,tr.91]
Ví dụ: Trong phát ngôn ngữ vi: “Xin bà con yên tâm, tôi sẽ không bao
che khuyết điểm cho ai” ứng với hành vi cam kết bao gồm biểu thức ngữ vi:
“Tôi sẽ không bao che khuyết điểm cho ai” và thành phần mở rộng: “Xin bà
con yên tâm”.
Phát ngôn ngữ vi tối thiểu là phát ngôn chỉ có biểu thức ngữ vi; thông
thường, phát ngôn ngữ vi có hai phần là biểu thức ngữ vi và phần mở rộng.
Biểu thức ngữ vi là những thể thức nói năng đặc trưng cho một hành vi ở lời,
là dấu hiệu ngữ pháp – ngữ nghĩa của các hành vi ở lời; nhờ biểu thức ngữ vi
mà chúng ta nhận biết được các hành vi ở lời.
Mỗi biểu thức ngữ vi được đánh dấu bằng những dấu hiệu chỉ dẫn, nhờ
những dấu hiệu này mà các biểu thức ngữ vi phân biệt với nhau. Những dấu
hiệu này là các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời, bao gồm:
- Các kiểu kết cấu: Không đơn thuần là các kiểu câu xét theo mục đích
nói mà còn bao gồm cả những kết cấu cụ thể ứng với từng hành vi ngôn ngữ.
Ví dụ: Hành động “cảm thán” thường có những từ đi kèm như: lắm,
quá, cực kì, tuyệt vời…
- Những từ ngữ chuyên dùng trong các biểu thức ngữ vi để tổ chức các
kết cấu và là dấu hiệu để chúng ta biết được hành vi nào đang được thực hiện.
11
Chẳng hạn: Hành vi “hứa” có động từ ngữ vi là “hứa”, hành vi xin lỗi có động
từ ngữ vi là “xin lỗi”…
- Ngữ điệu: Cùng một tổ chức từ vựng cụ thể, ngữ pháp cụ thể, nếu
được phát âm với những ngữ điệu khác nhau sẽ cho những biểu thức ngữ vi
khác nhau với những hành vi ở lời khác nhau.
Ví dụ: Tùy theo ngữ điệu mà biểu thức “Mai tôi sẽ đến” được hiểu là
phải ở vị trí ngôi thứ nhất. Ngoài ra sự có mặt của Sp1 còn thể hiện ở tình
cảm, thái độ, hiểu biết, quan điểm của người nói trong nội dung của lượt lời
trao.
- Yếu tố phi lời: Trong quá trình trao lời, Sp1 có thể dùng những yếu tố
phi lời (điệu bộ, cử chỉ, nét mặt…) để làm dấu hiệu bổ sung cho lời nói, đánh
dấu sự có mặt của mình trong lượt lời đang nói ra.
Trong trao lời, Sp2 có thể có mặt trong lượt lời của Sp1, ngay trước khi
Sp2 đáp lời thì người nghe đã được đưa vào lượt lời, cùng tồn tại với ngôi thứ
nhất thường xuyên kiểm tra và điều hành sự trao lời của Sp1. Trong hội thoại,
dù là những cuộc đối thoại tùy ý, nhưng Sp1 không phải hoàn toàn tự do mà
Sp2 luôn theo dõi và có phản ứng nếu lượt lời của Sp1 chưa phù hợp. Vì vậy,
Sp1 phải lấn trước vào Sp2, phải dự kiến tâm lí, tình cảm, hiểu biết… của
Sp2, đồng thời phải dự đoán hiệu quả lượt lời của mình, dự đoán cách đáp của
Sp2 để có thể áp đặt điều mình muốn nói vào Sp2. Đặc biệt, trong cuộc trò
chuyện với người mới gặp lần đầu, trước khi đi vào nội dung chính, chúng ta
thường có những lời đưa đẩy để thăm dò, xây dựng bức tranh tâm lí, sinh lí,
vật lí…ban đầu về người đối thoại với mình.
1.1.4.2. Sự trao đáp
Cuộc hội thoại được hình thành khi Sp2 đáp lại lượt lời của Sp1. Vận
động trao đáp diễn ra liên tục, lúc nhanh lúc chậm với sự thay đổi vai nói vai
nghe.
13
Cũng như sự trao lời, sự trao đáp cũng có thể thực hiện bằng các yếu tố
phi lời hoặc bằng lời; thông thường thì hai yếu tố này đồng hành nhau.
Chúng ta đã biết phát ngôn là sản phẩm của các hành động ở lời. Tất
cả các hành động ngôn ngữ đều đòi hỏi một sự hồi đáp. Sự hồi đáp có thể
được thực hiện bằng các hành vi ngôn ngữ tương thích với hành vi dẫn nhập:
nhau. Lượt lời giữa Sp1 và Sp2 phải hài hòa, cuộc hội thoại từ đó mà diễn ra
nhịp nhàng, thuận tiện; ngược lại sẽ rơi vào tình trạng hỗn độn hoặc vướng
mắc. Trong cuộc hội thoại, mỗi nhân vật phải tự điều chỉnh hành động, thái
độ, lượt lời của mình theo diễn biến hội thoại sao cho phù hợp với những biến
đổi của đối tác và tình huống hội thoại đang diễn ra.
Như vậy, ba vận động trao lời, trao đáp và tương tác là ba vận động đặc
trưng cho một cuộc hội thoại. Những quy tắc, cấu trúc và chức năng trong hội
thoại đều bắt nguồn từ ba vận động trên, chủ yếu là vận động tương tác.
1.1.5. Các đơn vị hội thoại
Các đơn vị hội thoại bao gồm các đơn vị lưỡng thoại (hình thành do
vận động trao đáp của các nhân vật hội thoại) và cá đơn vị đơn thoại ( do một
người nói ra).
1.1.5.1. Các đơn vị lưỡng thoại
a. Cuộc thoại
Cuộc thoại là đơn vị hội thoại bao trùm lớn nhất tính từ khi các nhân
vật giao tiếp gặp nhau từ đầu cho đến khi kết thúc. Chúng có thể xoay quanh
một đề tài, một mục đích hay có thể gồm nhiều đề tài, nhiều mục đích khác
nhau với sự có mặt của các nhân vật hội thoại. Một cuộc thoại thường có cấu
trúc là: Mở thoại, thân thoại và kết thoại.
Ví dụ:
Thầy hỏi trò:
- Chữ Thần đối với chữ gì, anh Lập?
15
- Bẩm Thánh ạ.
Thầy gật gù khen hay quá. Rồi tiếp:
- Thế chữ Nông, anh Dần?
- Bẩm đối với chữ Sâu ạ.
[9, tr.243]
c. Cặp thoại
Cặp thoại là đơn vị lưỡng thoại (do hai nhân vật hội thoại góp phần xây
dựng) nhỏ nhất tạo nên đoạn thoại và qua đoạn thoại để tổ chức nên cuộc
thoại. Một cặp thoại tối thiểu phải là một cặp kế cận, gồm một tham thoại dẫn
nhập và một tham thoại hồi đáp.
Ví dụ:
Cô hàng ôm khư khư lấy mẹt vào lòng, xua lấy xua để:
- Chưa bán mở hàng đấy! Khỉ ạ!
Nó lại lê dịch sang kề nồi bún riêu:
- Lạy bà, con ăn mày bà một bát.
[9, tr. 112 - 113]
1.1.5.2. Các đơn vị đơn thoại
a. Tham thoại
Tham thoại là phần đóng góp của từng nhân vật hội thoại vào một cặp
thoại. Đây là đơn vị cơ sở tạo nên cặp thoại, cặp thoại liên kết với nhau thành
đoạn thoại, các đoạn thoại hợp thành cuộc thoại.
Ví dụ:
Cụ Hường nghĩ ngợi một lát, rồi nói:
- Vâng, cái đó tùy các con tôi
[9, tr.295]
Ở ví dụ trên, lời nói của cụ Hường là một tham thoại.
b. Hành vi ngôn ngữ
17
Đây là đơn vị nhỏ nhất của “ngữ pháp hội thoại”. Các hành động ngôn
ngữ tạo nên tham thoại có vai trò khác nhau trong một tham thoại bao gồm:
Hành động chủ hướng quyết định đích của tham thoại, cùng với hành
Tuy nhiên, việc điều hành, phân phối lượt lời không đặt ra đối với
những cuộc song thoại mà chỉ đặt ra đối với những cuộc đa thoại không có
người điều khiển.
Trong thực tế, những cuộc hội thoại có sự điều hành luân phiên lượt lời
thì cuộc hội thoại đó thành công.
1.1.7. Đích của hội thoại.
Trong một cuộc hội thoại, bất cứ một lời nói nào của một nhân vật giao
tiếp đều phải đề cập đến một vấn đề nào đấy có liên quan đến nội dung của
cuộc thoại. Đây cũng là một trong những nguyên tắc của hội thoại mà Grice
đã nêu ra năm 1967: “Hãy làm cho phần đóng góp của anh, chị (vào cuộc hội
thoại) đúng như nó được đòi hỏi ở giai đoạn (của cuộc hội thoại) mà nó xuất
hiện phù hợp với đích hay phương hướng của cuộc hội thoại mà anh, chị đã
chấp nhận tham gia vào”.
[2, tr. 229]
Song, không phải lời nói của một nhân vật nào cũng được người đối
thoại hưởng ứng, khi đó, nó chỉ dừng lại ở mức “đề tài của lời”. Còn trong
trường hợp các nhân vật hội thoại cùng tham gia hưởng ứng, cộng tác, trao
đổi xoay quanh một vấn đề nào đấy để cuộc hội thoại tiến đến đích thì nó trở
thành “đề tài diễn ngôn”.
Trong cuộc hội thoại có các nhân vật cùng thỏa thuận, cộng tác để có
một tiếng nói chung thì cuộc hội thoại đó thành công, đạt được đích của hội
thoại; còn những cuộc hội thoại nào mà sau đó mỗi người giữ riêng một lập
trường, quan điểm, chính kiến của mình thì cuộc hội thoại đó không đi đến
đích của nó.
19
Copyright: Tài liệu đại học ©