Nguyễn Tuân sinh năm 1910, trong một gia đình Nho giáo ở làng Nhân Mục, tục gọi là làng Mọc, ngoại
thành Hà Nội. Ông sống chủ yếu bằng nghề viết văn, viết báo. Sau khi tập truyện ngắn Vang bóng một
thời được xuất bản năm 1940, Nguyễn Tuân trở nên nổi tiếng, ông tham gia kháng chiến chống Pháp
bằng hoạt động văn nghệ. Nhờ đi nhiều, viết nhiều, Nguyễn Tuân đã sáng tác những tác phẩm có giá trị
cao về nội dung tư tưởng và nghệ thuật. Với những đóng góp quan trọng cho nền văn học nước nhà, ông
được đánh giá là cây đại thụ của nền văn xuôi hiện đại.
Về mặt phong cách, Nguyễn Tuân sớm tạo cho mình một phong cách sáng tác độc đáo, mang đậm dấu ấn
cá nhân. Đó là trình độ hiểu biết uyên bác, sự cẩn trọng đến mức cầu kì trong cách chọn chữ, đặt câu, sử
dụng hình ảnh và các thủ pháp nghệ thuật để làm nổi bật chủ đề tác phẩm. Vì vậy, có ý kiến cho rằng:
Nguyễn Tuân là một nhà văn duy mĩ, tức là chỉ quan tâm duy nhất tới cái đẹp mà thôi. Đọc kĩ truyện ngắn
Chữ người tử tù, chúng ta sẽ thấy ý kiến trên có phần cực đoan.
Chữ người tử tù rút từ tập Vang bóng một thời, nội dung ghi chép về một thời đại và một lớp người đã lùi
vào dĩ vãng nhưng bóng dáng thì vẫn còn in đậm trong trí nhớ và tình cảm yêu mến, tôn sùng của tác giả.
Nhân vật chính của Chữ người tử tù là Huấn Cao, một tù nhân lãnh án chém vì tội dám chống lại triều
đình. Huấn Cao nổi tiếng về tài viết chữ Hán rất đẹp. Mến mộ tài ông, viên quản ngục đã bí mật đối đãi
thật đầy đủ, trân trọng và tha thiết muốn được ông cho chữ quý. Đến khi tưởng đã hết hi vọng thì bất chợt
người tử tù lại vui vẻ đổng ý cho chữ, kèm theo lời khuyên viên quản ngục hãy bỏ nghề, về quê sống
thanh bần để giữ được tâm hồn trong sạch, xứng với thú chơi chữ đẹp. Thông qua câu chuyện ấy, đặc biệt
là cảnh cho chữ ban đêm tại ngục tối giữa ánh đuốc đỏ rực, tác giả khẳng định giá trị cao quý của Cái
Đẹp: đẹp chữ viết, đẹp đức cao, đẹp nhân cách; đồng thời ca ngợi người biết quý trọng gìn giữ Cái Đẹp
ấy như gìn giữ báu vật ở đời, không vàng bạc hay quyền thế nào có thể đánh đổi được.

Tính hiện thực của truyện ngắn này vô cùng sâu sắc. Điều đó được nhà văn Nguyễn Tuân tập trung thể
hiện ở nhân vật Huấn Cao mà ông coi là nhân vật tư tưởng của mình. Số phận Huấn Cao đầy mâu thuẫn.
Là người văn võ song toàn, đức tài gồm đủ – tức là một kẻ sĩ, một bậc chính nhân quân tử; vậy thì nguyên
nhân nào đã đẩy ông tới chỗ “làm phản” chống lại triều đình phong kiến đương thời và tệ hại hơn nữa là
lâm vào cảnh tù tội, phải lãnh án tử hình? Chắc chắn là do bị cường quyền áp chế nên một con người như
thế mới phải cầm vũ khí đứng lên chống lại lũ vua quan đã phản bội lại quyền lợi chính đáng của dân tộc
và đất nước.
Để dựng lại bối cảnh một nhà ngục dưới thời phong kiến thế kỉ XIX, nhà văn Nguyễn Tuân đã mất rất
nhiều công phu trong việc vận dụng vốn hiểu biết về ngôn ngữ và lịch sử của mình. Tác giả có dụng ý rõ

Huấn Cao đã lừng lẫy khắp nơi, lan cả vào chốn ngục tù, khiến viên quản ngục cũng phải ao ước rằng: có
một ngày kia được treo ở nhà riêng mình một đôi câu đối do tay ông Huấn Cao viết… Có được chữ ông
Huấn mà treo là có một báu vật trên đời. Còn thầy thơ lại dù chỉ nghe lời đồn là Huấn Cao có cả tài văn
lẫn võ mà nay bị bắt giam, chờ ngày lãnh án tử hình thì cũng thấy tiếc. Viên quản ngục chữ nghĩa chắc
không nhiều nhưng quý ở chỗ ông ta có tấm lòng liên tài và con mắt nhìn Cái Đẹp, coi việc thưởng thức
Cái Đẹp là một phần của lẽ sống.
Giống như nhân vật Huấn Cao, nhân vật quản ngục cũng rơi vào quy luật đau lòng: thân phận không phải
là hệ quả của bản chất. Một nhân cách trên mức bình thường như vậy mà lại phải sống nơi cửa ngục:
Trong hoàn cảnh đề lao, người ta sống bằng tàn nhẫn, bằng lừa lọc, tính cách dịu dàng và lòng biết giá
người, biết trọng người ngay của viên quan coi ngục này là một thanh âm trong trẻo chen vào giữa một
bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ.
Ông trời nhiều khi chơi ác, đem đày ải những cái thuần khiết vào giữa một đống cặn bã. Và những người
có tâm điền tốt và thẳng thắn, lại phải ăn đời ở kiếp với lũ quay quắt. Nguyễn Tuân đã mượn suy nghĩ của
viên quản ngục về thầy thơ lại để nói lên quan điểm của mình về cách đánh giá con người:… Một kẻ biết
kính mến khí phách, một kẻ biết tiếc, biết trọng người có tài, hẳn không phải là kẻ xấu hay là vô tình…
Bản thân viên quản ngục không giấu được sự kiêng nể, bái phục đối với tử tù Huấn Cao. Từ lúc Huấn
Cao mới bị giải đến cho tới ngày cuối cùng ở nhà ngục tỉnh Sơn, viên quản ngục đều trân trọng dành cho
ông một sự biệt đãi trước nay chưa từng có. Ngày hai bữa, thầy thơ lại dâng rượu thịt cho kẻ tử tù nguy
hiểm nhất bọn. Viên quản ngục đắn đo mãi mới dám bước vào buồng giam để khép nép thưa bày với
Huấn Cao, một điều thưa ngài, hai điều phiền ngài cần gì thì cứ nói; để rồi nhận được thái độ cao ngạo và
câu trả lời đầy khinh miệt: Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều là nhà ngươi đừng đặt chân
vào đây. Thế nhưng quản ngục cũng chỉ lễ phép lui ra với một câu: Xin lĩnh ý, chứ không giở trò tiểu
nhân thị oai của kẻ đang nắm quyền sinh sát trong tay. Viên quản ngục đến với Huấn Cao với tư cách của
bề dưới đối với bề trên theo bảng giá trị đích thực của lẽ phải ở đời: kẻ tài sơ đức thấp kính trọng người
tài cao đức cả. Thêm nữa, viên quản ngục đang khao khát xin được chữ quý của Huấn Cao để lưu lại ở
đời, vì hiểu rằng nếu Huấn Cao chết thì cái tài viết chữ đẹp hiếm có ấy cũng chết theo. Đáng tiếc vô cùng!
Chơi chữ đẹp là thú chơi thanh cao, tao nhã. Còn số người có ý thức bảo vệ, lưu giữ chữ đẹp cho đời sau
như viên quản ngục lúc bấy giờ thì quả là ít ỏi. Viên quản ngục muốn biến khao khát có được chữ quý của
Huấn Cao thành hiện thực khi đang có điều kiện thuận lợi là nắm giữ Huấn Cao trong tay, nên đã âm
thầm mua sẵn chục vuông lụa bạch can lại thật phẳng phiu, đợi ngày xin chữ. Một người có tâm nguyện

mảnh ván. Người tù viết xong một chữ, viên quản ngục lại vội khúm núm cất những đồng tiền kẽm đánh
dấu ô chữ đặt trên phiến lụa óng. Và cái thầy thơ lại gầy gò thì run run bưng chậu mực…
Huấn Cao cho viên quản ngục chữ quý kèm theo lời dặn chí tình: Ở đây lẫn lộn. Ta khuyên thầy Quản
nên thay chốn ở đi. Chỗ này không phải là nơi để treo một bức lụa trắng với những nét chữ vuông tươi tắn
nó nói lên những cái hoài bão tung hoành của một đời con người… Tôi bảo thực đấy: Thầy Quản nên tìm
về nhà quê mà ở, thầy hãy thoát khỏi cái nghề này đi đã, rồi hãy nghĩ đến chuyện chơi chữ. Ở đây, khó
giữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng đến nhem nhuốc mất cái đời lương thiện đi. Lời khuyên đó là
nghĩa cử cuối cùng của Huấn Cao đối với con người. Trước khi chết, ông vẫn cố gắng hướng con người
đến Chân, Thiện, Mĩ của cuộc đời.
Đoạn văn miêu tả cảnh cho chữ vô cùng đặc sắc và đầy chất tạo hình, tiêu biểu cho bút pháp nghệ thuật
lãng mạn chủ nghĩa mang đậm dấu ấn cá nhân của Nguyễn Tuân giai đoạn trước cách mạng tháng Tám
1945; đồng thời khẳng định ông xứng đáng là bậc thầy về ngôn ngữ dân tộc. Có thể nói hầu như tất cả
mặt mạnh của tác giả được bộc lộ tập trung nhất ở đây: sự phong phú, chính xác về kiến thức lịch sử, văn
hóa, xã hội; năng lực quan sát nhạy bén, sắc sảo, trí tưởng tượng mạnh mẽ, bay bổng… Mơ ước thiết tha,
cháy bỏng về Cái Đẹp, thái độ tôn vinh Cái Đẹp của Nguyễn Tuân có tác dụng thức tỉnh rất lớn đối với
người đọc. Dường như tác giả đã hóa thân vào cả ba nhân vật: Huấn Cao, viên quản ngục và thầy thơ lại –
ba người ở ba địa vị khác nhau trong xã hội – nhưng có khả năng bổ sung tính cách cho nhau và giống
nhau ở chỗ cùng biết thưởng thức và trân trọng Cái Đẹp ở đời.
Với tác phẩm Chữ người tử tù có giá trị cao về nội dung và nghệ thuật, Nguyễn Tuân xứng đáng là bậc
thầy của truyện ngắn trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại. Ca ngợi Cái Đẹp là cách Nguyễn Tuân phủ
nhận xã hội thực dân phong kiến thối nát đương thời và thể hiện tinh thần dân tộc sâu xa của mình trước
làn sóng văn minh phương Tây đang ồ ạt tràn vào nước ta theo bước chân của đạo quân xâm lược. Nếu
chỉ là một nhà văn duy mĩ như ý kiến nhận xét nêu trên thì chắc chắn Nguyễn Tuân không thể sáng tác
được một truyện ngắn có sức lay động lòng người mãnh liệt đến thế!