Chữ người tử tù là một tác phẩm xuất sắc nhất trong tập truyện ngắn Vang bóng một thời của Nguyễn
Tuân. Đây là câu chuyện về một viên quản ngục mến mộ tài năng, nhất là tài viết chữ (chữ Hán) đẹp nổi
tiếng của người tử tù. Ông ta đã tự hạ mình, đối đãi tử tế với người tù với mong ước xin được chữ quý.
Tưởng đã hết hi vọng xin chữ nhưng cuối cùng ông ta lại được người tử tù cho chữ, kèm theo lời khuyên
hãy bỏ nghề coi ngục, về quê sổng thanh bạch để xứng với thú chơi chữ đẹp. Thông qua câu chuyện ấy,
đặc biệt là cảnh cho chữ, tác giả muốn nêu lên vẻ đẹp hiên ngang của người tử tù và quá trình đi tìm Cái
Đẹp của viên quản ngục. Từ đó, nhà văn khẳng định sự chiến thắng của Cái Đẹp, đẹp chữ viết, đẹp đức
cao, đẹp nhân cách trước những cái xấu xa, thấp hèn đầy rẫy trong cuộc đời.
Trong khi thể hiện nội dung câu chuyện, Nguyễn Tuân đã sử dụng những biện pháp nghệ thuật đạt trình
độ xuất sắc của một nghệ sĩ bậc thầy để kể và miêu tả. Ở đây, ta chỉ chọn một số biện pháp tiêu biểu để
phân tích như: cách xây dựng hình tượng nhân vật, cách lựa chọn và sử dụng từ ngữ, hình ảnh, nghệ thuật
đối lập và bút pháp lãng mạn bay bổng của nhà văn.
Truyện ngắn Chữ người tử tù xoay quanh câu chuyện giữa hai nhân vật Huấn Cao và viên quản ngục.
Nhà văn đã sáng tạo ra một tình huống đặc biệt. Ông đã để cho hai nhân vật: một người coi tù và một
người tử tù gặp nhau trong hoàn cảnh éo le là chốn ngục tù.

Nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật của Nguyễn Tuân rất sáng tạo và độc đáo. Hai nhân vật Huấn
Cao và viên quản ngục có quan hệ chặt chẽ, bổ sung và soi sáng cho nhau. Huấn Cao là nhân vật chính, là
hình tượng toả sáng trong suốt thiên truyện. Nhà văn trực tiếp viết về ông không nhiều mà dùng nghệ
thuật “vẽ mây nẩy trăng” để xây dựng nhân vật này.
Huấn Cao là con người có tài năng lỗi lạc và nhân cách cao thượng. Tuy nhiên, để làm nổi bật hai đặc
điểm trên, nhà văn đã tập trung bút lực miêu tả viên quản ngục và thầy thơ lại là những người có tấm lòng
“trọng nghĩa liên tài” (kính trọng người có nghĩa khí, quý mến người có tài năng). Chỉ cần một chi tiết
như: đứng trước ông Huấn Cao, viên quản ngục thấy mình chỉ là một kẻ tiểu lại giữ tù ngu muội, thì
người đọc liền hiểu và có ấn tượng rõ về khí phách dọc ngang nào biết trên đầu có ai cùng tài năng lỗi lạc
của người tù án chém.
Tình huống Huấn Cao sắp bị giải vào kinh để thụ án khiến viên quản ngục tái nhợt đi, còn thầy thơ lại
chạy ngay xuống phòng giam hớt hơ hớt hải kể cho ông Huấn nghe về nỗi lòng của viên quản ngục giúp
người đọc hình dung ra tài viết chữ đẹp hiếm có của Huấn Cao.
Chủ đề truyện có ý nghĩa tôn vinh Cái Đẹp. Vẻ đẹp chữ viết của người tù là điều khỏi bàn cãi. Viên quản
ngục đã nghe cả vùng tỉnh Sơn vẫn khen cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp của người tù này. Cố nhiên,

Nhà văn đã mượn chữ nghĩa xưa mà khơi dậy cái không khí cổ kính trong khung cảnh của một quá khứ
xa xôi. Chỉ cần mấy dòng, tác giả đã lột tả được thần thái, tính hồn của một thời đã qua, “phục chế” chính
xác và sinh động ngôn ngữ, cử chỉ của những con người chỉ còn thấp thoáng trong màn sương mờ ảo của
dĩ vãng. Thiếu sự “phục chế” này, chắc chắn tác phẩm Chữ người tử tù mất hẳn sự hấp dẫn đối với người
đọc.
Truyện chỉ dùng một vài từ nhưng cũng đủ đưa người đọc trở về với một thời kì văn hoá xưa cũ, đắm
mình vào không khí của một cửa ngục tiêu biểu cho thời phong kiến suy tàn, đầy quyền lực mà ngu xuẩn,
hùa nhau huỷ diệt nhân cách và đức tài. May mà trong đó còn nổi lên một tấm lòng biết quý trọng, tôn
kính Cái Đẹp của đức độ, tài ba. Những điều chứa chất sâu lắng bên trong nội dung của truyện đã chinh
phục được người đọc.
Người xưa nói trong văn có nhạc, có họa, điều đó thật đúng với Chữ người tử tù. Khi viết về con người
của dĩ vãng xa xăm, Nguyễn Tuân thường tạo cho câu văn nhịp điệu đĩnh đạc, thong thả, từ tốn, tưởng
chừng nhà văn cố diễn đạt cầu kì nhưng suy nghĩ kĩ mới thấy nhịp điệu và kết cấu câu văn đã góp phần
gợi không khí cho truyện, tạo nên sự cộng hưởng hài hoà, giúp người đọc hình dung ra phần nào cuộc
sống chậm rãi, thậm chí gần như tù đọng của một thời đã qua:
Thầy thơ lại rút chiếc hèo hoa ở giá gươm, phe phẩy roi, đi xuống phía trại giam tối om. Nơi góc chiếc án
thư cũ đã nhợt màu vàng son, một cây đèn đế leo lét rọi vào một khuôn mặt nghĩ ngợi. Ngục quan băn
khoăn ngồi bóp thái dương…
… Người ngồi đấy, đầu đã điểm hoa râm, râu đã ngả màu. Những đường nhăn nheo của một bộ mặt tư lự,
bây giờ đã biến mất hẳn. Ở đây giờ chỉ còn là mặt nước ao xuân, bằng lặng, kín đáo và êm nhẹ.
Trong Chữ người tử tù có khá nhiều đoạn văn tả cảnh đặc sắc. Đoạn tả buổi tối ở trại giam tử tù thể hiện
rất rõ chất nhạc, chất họa trong văn chương:
… Tiếng trống thành phủ gần đấy đã bắt đầu thu không. Trên bốn chòi canh, ngục tốt cũng bắt đầu điểm
vào cái quạnh quẽ của trời tối mịt, những tiếng kiểng và mõ đều đặn thưa thớt. Lướt qua cái thăm thẳm
của nội cỏ đẫm sương, vẳng từ một làng xa đưa lại mấy tiếng chó sủa ma. Trong khung cửa sổ có nhiều
con song kẻ những nét đen thẳng lên nền trời lốm đốm tinh tú, một ngôi sao Hôm nhấp nháy như muốn
trụt xuống phía chân giời không định. Tiếng dội chó sủa ma, tiếng trống thành phủ, tiếng kiểng mõ canh
nổi lên nhiều nhiều. Bấy nhiêu thanh âm phức tạp bay cao lần lên khỏi mặt đất tối, nâng đỡ lấy một ngôi
sao chính vị muốn từ biệt vũ trụ…
Đoạn văn trên vẽ ra trước mắt người đọc một hoạ phẩm tinh tế về khung cảnh nông thôn miền Bắc thời

nhau tới mức tuyệt vời. Ở đoạn này, cảm xúc của tác giả thăng hoa và ngòi bút như bay như múa theo
từng nét chữ tài hoa của Huấn Cao đã lột tả được cái thần của người, của cảnh.
Bút pháp lãng mạn bay bổng và hiện thực phong phú kết hợp với ngôn ngữ sáng tạo, giàu chất tạo hình
của nhà văn đã dệt nên chân dung bất hủ của Huấn Cao – tượng trưng cho Cái Đẹp tài hoa tài tử, nhưng
cao cả hơn là sự tuyệt vời của nhân cách trong sạch, của khí tiết cương cường, uy vũ bạo quyền không sao
khuất phục được.
Chữ người tử tù là một kiệt tác của một nghệ sĩ bậc thầy. Tác phẩm vừa cổ điển – thể hiện ở hệ thống từ
ngữ Hán – Việt, vừa hiện đại – thể hiện ở khả năng phân tích tinh vi những ý nghĩ sâu kín của nhân vật và
đường nét, màu sắc rất giàu tính hội hoạ của cảnh vật. Truyện ngắn này là một bài ca dạt dào cảm hứng,
động viên con người cố gắng giữ gìn Cái Đẹp của thiên lương, dù trong bất kì hoàn cảnh nghiệt ngã nào.