CHUYÊN ĐỀ: Tìm hiểu tác phẩm từ góc độ tình huống truyện
qua: “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân; “Vợ nhặt” của Kim
Lân và “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu
Giáo viên: Nguyễn Thị Lợi
Đơn vị: Trường THPT Tam Dương II.
Môn: Ngữ văn

A. MỞ ĐẦU
Trong chương trình Ngữ văn lớp 11, 12 THPT truyện ngắn chiếm
một dung lượng khá lớn. Việc khai thác, tìm hiểu truyện ngắn một cách
có hiệu quả là điều không dễ dàng đối với cả giáo viên và học sinh. Có
thể có nhiều cách để tìm hiểu và khám phá truyện ngắn như: đi từ bố
cục, cốt truyện đến khai thác các tình tiết quan trọng hoặc phân tích
tính cách, số phận nhân vật... Tuy nhiên, mỗi một tác phẩm được nhà
văn xây dựng với ý đồ nghệ thuật khác nhau, cái đích của việc tìm hiểu
tác phẩm cuối cùng vẫn là nắm được ý đồ nghệ thuật mà nhà văn gửi
gắm qua tác phẩm. Để khám phá truyện ngắn có hiệu quả thì việc phát
hiện được tình thế xuất hiện của nhân vật hay bối cảnh hình thành tính
cách của nhân vật là khâu vô cùng quan trọng. Nguyễn Viết Chữ trong
Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo thể loại (NXB
ĐHSP, 2006) đã khẳng định: “Vấn đề cơ bản của truyện ngắn là tình
huống của nó”. Nhưng trong thực tế giảng dạy, hầu như giáo viên mới
chỉ dừng ở việc phân tích nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ truyện...mà chưa
chú trọng đến việc làm nổi bật đặc trưng của thể loại truyện ngắn đó là
tình huống truyện. Xuất phát từ thực tế đó tôi mạnh dạn bổ sung một
đóng góp nhỏ về cách tiếp cận tác phẩm truyện ngắn từ góc độ tình
huống truyện.
Do điều kiện về thời gian nên người viết chỉ dừng lại ở phạm vi
nhỏ đó là “Tìm hiểu tác phẩm từ góc độ tình huống truyện qua
Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân; Vợ nhặt của Kim Lân và Chiếc
thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu”.

trường sống, qua đó, nhân vật bộc lộ rõ tâm trạng, tính cách hay thân
phận của nó, góp phần thể hiện sâu sắc tư tưởng của tác phẩm.
Như vậy, trong truyện ngắn, tình huống truyện có vai trò rất quan
trọng, là hạt nhân của cấu trúc thể loại, là cái hoàn cảnh riêng được tạo
nên bởi một sự kiện đặc biệt mà ở đó, khiến cuộc sống hiện lên đậm
đặc nhất và ý đồ tư tưởng của tác giả cũng được bộc lộ rõ nét nhất.
2. Phân loại tình huống:
Có nhiều cách phân loại tình huống khác nhau nhưng cách phân
loại dễ tiếp cận và dễ hiểu đối với học sinh hiện nay là chia theo ba
kiểu tình huống: Tình huống hành động; Tình huống tâm trạng; Tình
huống nhận thức.
Theo cách phân loại trên thì các kiểu tình huống được phân biệt
như sau:
Tình huống hành động: Mọi tình tiết chủ yếu hướng tới hành
động có tính chất bước ngoặt của nhân vật. Tức là loại sự kiện đặc biệt
mà trong đó nhân vật bị đẩy tới một tình thế chỉ có thể giải quyết bằng
hành động. Tình huống này thường hướng tới một kiểu nhân vật: nhân
vật hành động. Có nghĩa, loại nhân vật của truyện chủ yếu được hiện
lên bằng hệ thống hành vi, hành động còn các bình diện khác ít được
-3–

Nguyễn Thị Lợi- Trường THPT Tam Dương II


quan tâm. Do vậy, nó quyết định đến diện mạo của truyện ngắn: truyện
giàu kịch tính.
Tình huống tâm trạng: Mọi tình tiết chủ yếu hướng tới việc
khám phá diễn biến tư tưởng, tình cảm và tâm lí của nhân vật. Đó là sự
kiện đặc biệt của đời sống mà ở đó nhân vật rơi vào một tình thế làm
nảy sinh một biến động nào đó trong thế giới tình cảm. Tình huống này

+ Xét về bình diện nghệ thuật: Họ lại là những con người có tâm hồn
nghệ sĩ, là tri âm, tri kỉ với nhau. Huấn Cao có tài hoa và khí phách còn
quản ngục lại ngưỡng mộ tài hoa và khí phách. Huấn Cao chỉ cúi đầu
-4–

Nguyễn Thị Lợi- Trường THPT Tam Dương II


trước thiên lương cao khiết của con người, còn quản ngục lại là “một
tấm lòng trong thiên hạ”. Người nào cũng có những phẩm chất cao quý
mà người kia khát khao, ngưỡng mộ. Song sự éo le, trớ trêu thể hiện ở
chỗ: quản ngục bị đặt trong một tình thế mà chỉ có một lựa chọn: Một
là, muốn tròn bổn phận quan lại, giữ yên trật tự xã hội đương thời thì
phải chà đạp lên lòng tri kỉ. Nếu hành động theo hướng này thì quản
ngục không còn là “tấm lòng trong thiên hạ”, đâu phải là “cái thuần
khiết giữa một đống cặn bã”. Hai là, muốn giữ trọn đạo tri kỉ thì sẽ
không làm tròn chức phận quan lại. Nếu hành động theo hướng này,
quản ngục dám bất chấp cả sự an nguy đến tính mạng, và vì thế quản
ngục mới là “một thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà
nhạc luật đều hỗn loạn, xô bồ”.
b). Diễn biến của tình huống:
+ Mới đầu, lúc nhận tù, quản ngục đã có tấm lòng “biệt nhỡn liên tài”,
nên vừa nương nhẹ tử tù, dù cố giữ rất kín kẽ nhưng vẫn không qua
mặt được đám lính tráng, vừa biệt đãi tử tù và mong có ngày được xin
chữ. Nhưng Huấn Cao có tài viết chữ đẹp, nổi tiếng cả vùng tỉnh Sơn,
song ông chỉ cho chữ người nào là tri kỉ mà thôi. Trong khi, thái độ của
Huấn Cao dành cho quản ngục là khinh bạc đến điều, xua đuổi quản
ngục ngay khi ông mới bước vào buồng giam. Thái độ đó của Huấn
Cao khiến cho quản ngục ngày đêm trăn trở, lo âu, thấp thỏm chờ cơ
hội.

nhân cách. Quản ngục là người đứng đầu cho trật tự nhà tù, cũng
không thể cứu được Huấn Cao và cũng không tự giải thoát được mình,
nhưng Huấn Cao chẳng những không cần giải cứu mà trước khi ra
pháp trường ông còn cứu được quản ngục thoát khỏi ngục tù vô hình.
c). Sự tác động của tình huống: Qua cuộc gặp gỡ của Huấn Cao và
quản ngục, quan hệ của nhân vật đã thay đổi:
- Về quyền uy: Kẻ có quyền hành thì không có quyền uy (quản ngục),
mà quyền uy lại thuộc về kẻ đã bị tước đi mọi thứ quyền, kể cả quyền
sống (Huấn Cao).
- Về chức phận và thái độ: Ngục quan , kẻ bề trên thì lại “khúm núm”
còn tử tù lại “ung dung”. Kẻ đại diện cho quyền lực thống trị không
làm chủ mà người tử tù làm chủ. Cai tù không giáo dục tội phạm,
ngược lại tội phạm lại giáo dục cai tù. Trong nhà tù, giữa quản ngục và
tử tù, không còn tội phạm, bề trên, chỉ có những người bạn tri kỉ với
cái đẹp, nghệ thuật.
d). Ý nghĩa của tình huống:
- Tình huống đã làm nổi bật vẻ đẹp của hình tượng Huấn Cao; làm
sáng tỏ tấm lòng biệt nhỡn liên tài của quản ngục;
- Bộc lộ quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân: Cái đẹp và cái thiện
không thể tách rời, cái tài phải đi đôi với cái tâm; cái đẹp là bất diệt, dù
thực tại có hắc ám đến đâu cũng không thể tiêu diệt được cái đẹp; cái
đẹp sẽ cảm hóa được con người trong mọi hoàn cảnh.
2. Tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân:
a). Tình huống truyện:
Nhà văn Kim Lân đã tạo ra một tình huống oái oăm, hết sức độc
đáo: Tràng- một anh nông dân ngụ cư nghèo bỗng “nhặt” được vợ
trong nạn đói khủng khiếp năm 1945. Việc “nhặt vợ” của Tràng lại
diễn ra trong hoàn cảnh không ai dám nghĩ đến chuyện vợ con cho anh
ta: người dân đang chết đói đầy đường.
b). Diễn biến của tình huống: Việc Tràng “nhặt” được vợ đã khiến

- Nhân vật bà cụ Tứ: là người mẹ đói khổ một đời nhưng giàu lòng
nhân hậu, giàu niềm tin. Trước tình cảnh con trai “nhặt vợ” bà vừa
thương vừa buồn tủi, nhưng với lòng nhân hậu, sự cảm thông bà đã
dang rộng vòng tay đón người con dâu mới. Dù trong lòng nặng trĩu
một nỗi lo “Biết rằng chúng nó có nuôi nổi nhau sống qua được cơn
đói khát này không” nhưng bà cụ đon đả động viên các con bằng cái
triết lí “ai giàu ba họ, ai khó ba đời?”, mở ra một tương lai rất thiết
thực mà các con có thể tin vào khả năng của mình đó là vườn tược, nào
là gà qué... Bà cụ Tứ đã mang lại cho gia đình một không khí ấm áp,
vui tươi, “Bà lão nói toàn chuyện vui, toàn chuyện sung sướng về sau
này”.
d). Ý nghĩa của tình huống:
- Tình huống có ý nghĩa phát hiện và khẳng định bản chất tốt đẹp và
sức sống kì diệu của con người: ngay trên bờ vực của cái chết họ vẫn
hướng về sự sống, khát khao tổ ấm gia đình và yêu thương đùm bọc lẫn
nhau.
- Tình huống còn mang ý nghĩa phát hiện sâu sắc về hiện thực xã hội:
gián tiếp tố cáo tội ác của thực dân Pháp và phát xít Nhật, kẻ đã gây ra
nạn đói khủng khiếp, không chỉ cướp đi sinh mệnh của hàng triệu
-7–

Nguyễn Thị Lợi- Trường THPT Tam Dương II


người dân Việt nam mà còn hạ thấp giá trị con người, đó là thân phận
con người bị rẻ rúng.
3. Tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu:
a). Tình huống truyện:
Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã tạo ra tình huống truyện độc đáo:
Chính trong giây phút Phùng đang rung động trước cái đẹp, đang thăng

tha, nhân hậu.
c). Sự tác động của tình huống: Qua câu chuyện của người đàn bà
hàng chài tại tòa án, suy nghĩ, tính cách của các nhân vật được bộc lộ
rõ:
-8–

Nguyễn Thị Lợi- Trường THPT Tam Dương II


- Vợ chồng hàng chài:
+ Người chồng: do gánh nặng mưu sinh đã khiến cho anh ta thay đổi,
từ người đàn ông hiền lành trở thành người đàn ông thô bạo. Như vậy,
anh ta vừa là thủ phạm gây ra nỗi đau cho vợ con nhưng cũng vừa là
nạn nhân của cuộc sống đói nghèo, cần được cảm thông, chia sẻ.
+ Người vợ: Là người phụ nữ bất hạnh, cam chịu, nhẫn nhục; giàu lòng
vị tha, bao dung; giàu lòng yêu thương chồng con; cũng là người am
hiểu lẽ đời; vừa đáng thương, vừa khâm phục.
- Chánh án Đẩu: Hiểu được nguyên nhân người đàn bà không bỏ
chồng, anh mới vỡ lẽ ra nhiều điều trong cách nhìn nhận cuộc sống;
anh mới biết, kiến thức sách vở chưa đủ mà phải có kiến thức thực tế
về cuộc sống, như vậy mới giải quyết mọi vấn đề cuộc sống một cách
thấu đáo.
- Nghệ sĩ Phùng: Nhận ra, chiếc thuyền nghệ thuật ở ngoài xa còn sự
thật cuộc đời lại ở gần. Cái đẹp thoạt nhìn từ xa cứ ngỡ là toàn bích,
toàn thiện, nhưng nó lại chứa đựng bên trong những éo le của cuộc
sống. Con người vẻ ngoài nhếch nhác, lam lũ nhưng lại tiềm ẩn vẻ đẹp
tâm hồn cao quý, đáng trân trọng. Nghệ thuật là để phục vụ cuộc sống
nhưng không được lánh xa hay tách rời cuộc sống. Phùng thấy rõ
những ngang trái trong gia đình thuyền chài, hiểu sâu thêm tính cách
người đàn bà và chị em thằng Phác, hiểu sâu thêm bản chất người đồng


- 10 –

Nguyễn Thị Lợi- Trường THPT Tam Dương II