ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

DƢƠNG HỒNG NHUNG

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT
TÍNH SINH HỌC CỦA LOÀI BỒ BỒ (ADENOSMA
INDIANA (LOUR.) MERR.) PHÂN BỐ Ở ĐỊA BÀN
HUYỆN ĐẠI TỪ- TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VẬT CHẤT

THÁI NGUYÊN - 2015
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

/>

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

DƢƠNG HỒNG NHUNG

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT
TÍNH SINH HỌC CỦA LOÀI BỒ BỒ (ADENOSMA
INDIANA (LOUR.) MERR.) PHÂN BỐ Ở ĐỊA BÀN
HUYỆN ĐẠI TỪ- TỈNH THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: Hóa hữu cơ
Mã số: 60 44 01 14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VẬT CHẤT


Hóa học trường ĐHSP Thái Nguyên, phòng tổng hợp hữu cơ - Viện Hóa học,
Phòng nghiên cứu hoạt tính Sinh học - Viện Công nghệ Sinh học- Viện Hàn lâm
Khoa học Việt Nam và các bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi
trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn.

Học viên

Dƣơng Hồng Nhung

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

ii

/>

MỤC LỤC
TRANG BÌA PHỤ
LỜI CAM ĐOAN................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................ii
MỤC LỤC ............................................................................................................ iii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT ................................................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ...................................................................... iv
DANH MỤC CÁC ẢNH, HÌNH ........................................................................... v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................ 1
2. Mục tiêu của đề tài ............................................................................................. 3
3. Nội dung nghiên cứu .......................................................................................... 3
4. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................... 3
5. Dự kiến kết quả đạt được ................................................................................... 4
6. Dự kiến cấu trúc luận văn .................................................................................. 4

2.2.1.1. Hóa chất dùng để phân lập các chất từ phần thân của loài Adenosma
indiana (Lour.) Merr . ............................................................................ 28
2.2.1.2. Hóa chất dùng để thử hoạt tính sinh học từ phần thân của loài
Adenosma indiana (Lour.) Merr............................................................. 28
2.2.2. Thiết bị ....................................................................................................... 29
2.3. Phương pháp nghiên cứu xác định sự phân bố các loài của chi
Adenosma trên địa bàn huyện Đại Từ- tỉnh Thái Nguyên .......................... 29
2.4. Phương pháp xử lý mẫu thực vật, chiết tách và xác định cấu trúc các
chất phân lập được ....................................................................................... 29
2.4.2. Chiết tách các chất ..................................................................................... 30
2.4.3. Xác định cấu trúc các chất ......................................................................... 30
2.5. Phương pháp xác định hoạt tính sinh học từ dịch chiết nước phần thân
của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. dạng tươi và dạng khô. ............ 30
2.5.1. Xác định khả năng ức chế peroxy hoá lipid (thử nghiệm MDA) .............. 30
2.5.2. Xác định khả năng ức chế α-glucoside ...................................................... 30
2.6 . Thực nghiệm ................................................................................................ 31
2.6.1. Quá trình phân lập các chất từ phần thân của loài Adenosma indiana
(Lour.) Merr. ................................................................................................ 31
2.6.1.1. Chiết, tách mẫu phần thân của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. .... 31
2.6.1.2. Phân lập các chất từ cặn chiết etyl axetat ................................................ 31
2.6.2.1. Chất AC4: 2-(4’-hydroxyphenyl)etyl triacontanoat................................ 33
2.6.2.2. Chất AC1: Axit betulinic ........................................................................ 33
2.6.2.3. Chất AC9: β-sitosterol-3-O- β-D-glucopyranosid (β-sitosterol glucosid) ....... 33
2.6.3. Xác định khả năng ức chế peroxy hoá lipid (thử nghiệm MDA) .............. 34
2.6.4. Xác định khả năng ức chế α-glucoside ...................................................... 35
2.7. Phương pháp xử lí số liệu............................................................................. 35
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN iv

/>


KIẾN NGHỊ ........................................................................................................ 60
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 61
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

v

/>

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

AC1

Axit betulinic

AC4

2-(4’-hydroxyphenyl)etyl triacontanoat

AC9

β-sitosterol-3-O- β –D-glucopyranosid (β-sitosterol glucosid)

13

Phổ cộng hưởng từ hạt nhân của nguyên tử 13C

C-NMR

DEPT


Malonyl diandehit

MT-4

Tế bào HIV

ODC

Mật độ quang học của dung môi

ODT

Mật độ quang học của mẫu thử

pNPG

p-nitrophenyl-α-D-glucopyranozit

SKC

Sắc ký cột

SK-MEL-2

Tế bào ung thư hắc tố

TCA

Axit tricloaxetic


dạng khô .............................................................................................. 56
Sơ đồ 2.1: Sơ đồ chiết, tách các chất từ phần thân của loài Adenosma indiana
(Lour.) Merr.......................................................................................... 28

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

v

/>

DANH MỤC CÁC ẢNH, HÌNH

Hình 1.1. Lá của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. ........................................ 8
Hình 1.2. Bụi cây của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. ................................ 8
Hình 1.3. Hình vẽ mô tả của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. ..................... 8
Hình1.4. Hoa của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. ...................................... 8
Hình 1.5. Thân, lá, hoa của loài Adenosma caeruleum R. Br mọc tự nhiên tại
huyện Đại Từ ....................................................................................... 10
Hình 1.6. Bụi cây của loài Adenosma caeruleum R. Br mọc tự nhiên tại
huyện Đại Từ ....................................................................................... 10
Hình 1.7. Các chất phân lập được từ dịch chiết clorofom của loài Adenosma
caeruleum R.Br. .................................................................................. 14
Hình 1.8. Các chất phân lập được từ dịch chiết n-hexan và etyl axetat từ phần
trên mặt đất của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. ....................... 15
Hình 1.9: Công thức cấu tạo của axit betulinic .................................................... 22
Hình 1.10. Một số dẫn xuất của axit betulinic có hoạt tính độc tế bào ung thư
và ức chế tế bào HIV ........................................................................... 24
Hình 3.1. Phổ HR-ESI-MS của chất AC4 ........................................................... 38
Hình 3.2. Phổ 1H–NMR của chất AC4 ................................................................ 39
Hình 3.3. Phổ 13C-NMR của chất AC4 ................................................................ 41

loại thuốc mới, có hiệu lực điều trị cao trong tương lai. Theo kết quả điều tra
của Viện Dược Liệu Việt Nam, đã cho thấy nguồn dược liệu ở nước ta rất
phong phú với 3948 loài thực vật và nấm lớn có công dụng làm thuốc; trong
đó 90 % là cây thuốc mọc tự nhiên, tập trung chủ yếu trong các quần xã
rừng. Nguồn cây thuốc tự nhiên đã cung cấp tới trên 20.000 tấn mỗi năm.
Trên thực tế, số loài thực vật được sử dụng để phân lập các hoạt chất phục
vụ cho ngành dược còn rất hạn chế so với tổng số các loài cây thuốc và động
vật làm thuốc được phát hiện. Với nguồn tài nguyên dược liệu phong phú,
cùng với vốn kinh nghiệm của cộng đồng các dân tộc Việt Nam chính là một
nguồn tiềm năng để nghiên cứu, chiết xuất các hoạt chất và tạo ra những loại
thuốc mới có hiệu lực chữa bệnh cao [2].
Bồ bồ có tên khoa học Adenosma indiana (Lour.) Merr.; thuộc chi
Adenosma là loài thường mọc hoang phổ biến ở các vùng trung du và miền núi
Việt Nam, dùng để làm thuốc và chế biến nước uống quen thuộc có tính chất
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

1

/>

bản địa ở Việt Nam và nhiều nước châu Á từ bao đời nay. Dịch chiết từ phần
thân và lá loài Adenosma indiana (Lour.) Merr.; có hoạt tính sinh học rất cao,
qua các nghiên cứu khoa học của y học hiện đại, dựa trên nguồn gốc là các bài
thuốc dân gian lưu truyền từ bao đời nay thì Adenosma indiana (Lour.) Merr. có
tác dụng làm tăng tiết và thúc đẩy quá trình bài xuất dịch mật, bảo vệ tế bào gan,
ngăn ngừa tình trạng gan nhiễm mỡ, làm hạ huyết áp, thúc đẩy tuần hoàn, giải
nhiệt, giảm đau và chống viêm. Nó có khả năng ức chế một số vi khuẩn
như tụ cầu vàng, thương hàn, mủ xanh, e.coli, lỵ, song cầu khuẩn gây viêm não,
viêm phổi và một số loại nấm [1], [2], [6], cải thiện công năng miễn dịch và ức
chế trực tiếp sự tăng sinh của tế bào ung thư [7], [40].

Adenosma indiana (Lour.) Merr. phân bố trên địa bàn huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên.
- Xác định hoạt tính chống oxi hóa của dịch chiết nước phần thân của loài
Adenosma indiana (Lour.) Merr dạng tươi và dạng khô. Trong phép thử chống
lipit hóa màng tế bào.
- Nghiên cứu hoạt tính ức chế enzyme α- glucosidase của dịch chiết nước
phần thân của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. dạng tươi và dạng khô.
- Định hướng về việc sử dụng các các chế phẩm từ phần thân của loài Adenosma
indiana (Lour.) Mer. phân bố trên địa bàn huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên.
3. Nội dung nghiên cứu
- Tiến hành thực địa khảo sát sự phân bố của các loài thuộc chi Adenosma
R.Br. phân bố trên địa bàn huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên.
- Bằng các phép phân tích hóa học xác định thành phần hóa học trong cặn
chiết etyl axetat phần thân của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. phân bố
trên địa bàn huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên.
- Bằng phép thử chống lipit hóa màng tề bào xác định hoạt tính chống oxi
hóa của dịch chiết nước phần thân của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr.
dạng tươi và dạng khô.
- Nghiên cứu hoạt tính ức chế enzyme α- glucosidase của dịch chiết nước
phần thân của loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. dạng tươi và dạng khô.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

3

/>

- Điều tra, thu thập, phân loại mẫu của loài thuộc chi Adenosma R.Br. phân
bố trên địa bàn huyện Đại Từ - tỉnh Thái Nguyên.
- Xử lý mẫu thực vật và chiết mẫu bằng dung môi thích hợp để thu được các
dịch chiết nhằm nghiên cứu thành phần hóa học.

Kết luận;
Tài liệu tham khảo.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

5

/>

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN
1.1. Tổng quan về chi Andenosma và loài Adenosma indiana (Lour.) Merr.
1.1.1. Tổng quan về chi Adenosma (Họ Scrophulariaceae)
Chi Adenosma R.Br. xuất phát từ chữ Hy Lạp Aden: tuyến và osmé: mùi
thơm, hương thơm. Chi Adenosma có khoảng 15 loài phân bố ở khu vực Bắc Á,
Đông Nam Á, Trung Quốc và quần đảo Thái Bình Dương [6], [16].
- Trung Quốc có bốn loài chính, phân bố tập trung ở các tỉnh Phúc
Kiến, Quảng Tây, Hải Nam, Quảng Đông, Vân Nam, Phúc Kiến, Giang
Tây, Vân Nam, gồm: Adenosma glutinosum (Linn.) Druce, Adenosma
indianum (Lour.) Merr. , Adenosma javanicum (Bl.) Merr., Adenosma
retusilobum Tsoong [16].
- Ở Ấn Độ có ba loài chính gồm: Adenosma indianum (Lour.) Merr,
Adenosma malabaricum Hook.f, Fl. Brit, Adenosma bilabiatum (Roxb.) Merr,
Adenosma caeruleum R. Br [16].
-

Ở

Australia

có


6

/>

- Campuchia có bốn loài gồm: Adenosma indiana (Lour.) Merr. Adenosma
caeruleum R. Br, Adenosma bracteosa Bonati, Adenosma javanicum ( Bl) Merr [16].
- Mianma có hai loài gồm: Adenosma indiana (Lour.) Merr. Adenosma
ovatum (Benth.) Hook.f [16].
- Malaixia có một loài phân bố ở Malacca là Adenosma capitatum Benth.Ex
Hance [16].
- Singapo chỉ có một loài là Adenosma inopinatum Prain [16].
- Việt Nam là quốc gia có sự phân bố của chi Adenosma nhiều nhất trong
các nước châu Á, có bẩy loài phân bố khắp các tỉnh từ Bắc vào Nam, phổ biến
nhất là ba loài: Adenosma bracteosa Bonati, Adenosma indiana(Lour.) Merr. và
Adenosma caeruleum R. Br [6].
Dưới đây chúng tôi sẽ trình bày tổng quan về một số loài thuộc chi
Adenosma đã được nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về thành phần hóa
học và hoạt tính sinh học cũng như ứng dụng trong y học.
1.1.2. Đặc điểm thực vật loài Adenosma indiana (Lour.) Merr.
1.1.2.1. Tên khoa học
Tên khoa học: Adenosma indiana (Lour.) Merr.
Giới : Thực vật
Ngành: Magnoliophyta
Lớp: Magnoliopsida
Bộ: Lamiales
Họ: Hoa mõm chó (Scrophulariaceae)
Chi: Adenosma
Tên Việt Nam: Chè đồng, Chè nội, Chè cát, Nhân trần, Nhân trần hoa đầu,
Tuyến hương Ấn, Bồ bồ


indiana (Lour.) Merr.

Hình 1.3. Hình vẽ mô tả của loài

Hình1.4. Hoa của loài Adenosma indiana

Adenosma indiana (Lour.) Merr.

(Lour.) Merr.

Thân hình trụ, cành non mang nhiều lông về sau nhẵn, lúc đầu thân màu
xanh sau chuyển sang màu tím nhạt, chiều cao cây 70 cm - 100 cm. Lá mọc đối,
phiến lá hình mác, đầu nhọn, mép lá có răng cưa, gân lá hình lông chim, mặt trên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

8

/>

mang nhiều lông hơn mặt dưới, chiều dài lá 5 cm - 8 cm, rộng lá 2 cm - 4 cm. Rễ
thuộc loại rễ chùm, có nhiều lông tơ nhỏ màu trắng, rễ dài 10 - 18 cm. Hoa nhỏ,
màu tím, mọc tụ tập thành đầu nang, đài có lông với hai môi, môi trên nguyên,
môi dưới xẻ bốn. Tràng cánh hợp với hai môi, môi trên xẻ bốn, môi dưới nguyên,
bốn nhị có hai chiếc dài, hai chiếc ngắn. Quả thuộc loại quả nang nằm gọn trong
đài hoa. Nhiều hạt nhỏ, hình trứng thuôn, có nhiều gai, màu cánh gián [6].
Phân bố
Loài Adenosma indiana (Lour.) Merr. phân bố chủ yếu ở Xri Lanca, Ấn
Độ, Mianma, Nam Trung Quốc; ở Campuchia, Lào, Việt Nam, Thái Lan,
Malaixia, Inđônêxia và Philippin.

1.1.3.2 Đặc điểm thực vật và phân bố trong tự nhiên
Đặc điểm thực vật

Hình 1.5. Thân, lá, hoa của loài
Adenosma caeruleum R. Br.

Hình 1.6. Bụi cây của loài Adenosma
caeruleum R. Br.

mọc tự nhiên tại huyện Đại Từ
mọc tự nhiên tại huyện Đại Từ
Loài Adenosma caeruleum R. Br. là loài sống năm một, cây cao từ 80 - 110 cm,
thân tròn màu tím sẫm, trên thân có lông trắng mịn, cây có khả năng phân cành nhiều.
Lá mọc đối, hình trứng, đầu lá dài, mép lá có răng cưa, phiến lá dài từ 4 - 9 cm. Hoa
mầu tím, mọc đơn độc, hình ống. Quả nang hình trứng, khi chín quả có mầu nâu và tự
tách ra, hạt nhỏ mầu nâu. Mùa hoa vào tháng 8 - 9. Mùa quả vào tháng 9 – 10.
Phân bố
Loài Adenosma caeruleum R. Br. thường mọc hoang ở những đồi, ruộng ở
tất cả các xã thuộc huyện Đại Từ.
Loài Adenosma caeruleum R. Br. là loài phát triển tốt ở nới có khí hậu nhiệt
đới và là loài sống năm một. Thời gian gieo hạt của loài Adenosma caeruleum R.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 10

/>

Br. bắt đầu từ cuối tháng 2 sang tháng 3 khi cây được 6 lá đem trồng, sau khi
trồng 5 - 6 tháng cây bắt đầu ra hoa, kết hạt sau đó tàn lụi. Cây cũng có thể tái
sinh nếu gặp điều kiện thuận lợi, gốc cây có thể sống qua đông đến mùa xuân
năm sau xuất hiện các chồi mới. Nhiệt độ từ 15 - 30oC là thích nghi cho cây sinh
trưởng tốt, nhiệt độ dưới 150C cây phát triển kém. Là cây ưa sáng, không chịu

1.2.1. Nghiên cứu về loài Adenosma caeruleum R.Br.
Năm 1975, Lê Tùng Châu và cộng sự phân tích trong Adenosma caeruleum
R.Br. có saponin tritecpenic, flavonozit, axit nhân thơm, cumari và tinh dầu. Cả cây
có 1% tinh dầu, hoa có 1,86% tinh dầu tỷ trọng 0,8042 (250) nD=1,4705 (200) aD=
+408 [6].
Từ dịch chiết chloroform loài Adenosma caeruleum R.Br lúc ra hoa, các nhà
khoa học Việt Nam đã thu được các chất sau: sitosterol, stigmasterol, campesterol,
axit betulinic (1), monoterpen peroxit (2), enon (3), phenol (4), arbutin (5) và
aucubin (6) trong đó monoterpen peroxit (2) là một chất mới (Hình 1.1) [7], [8].
Cũng từ loài này, nhóm nghiên cứu của GS. Phan Văn Kiệm đã phân lập
được một iridoid glycoside mới có tên là adenosmoside (7) (Hình 1.1) [30].
Đến nay, vẫn chưa có công trình khoa học nào công bố về hoạt tính sinh
học của các chất, đặc biệt là các chất mới như monoterpen peroxide (2) hay
adenosmoside (7) …đã được phân lập từ chi Adenosma.
1.2.2. Nghiên cứu về loài Adenosma bracteosa Bonati.
Nguyễn Viết Tựu và cộng sự (PV dược liệu TP Hồ Chí Minh) phân tích thấy
trong Adenosma bracteosum Bonati có 0,25% tinh dầu, mầu vàng sẫm, tỷ trọng
0,890, chỉ số khúc xạ 1,496, sắc ký khí thấy 19 pic trong đó có 5 pic lớn cineol
khoảng 18%. Ngoài ra còn có flavonoit, hợp chất polyphenol và cumarin [6].
Thành phần hóa học của loài Adenosma bracteosum Bonati mới chỉ dừng
lại ở nghiên cứu về thành phần tinh dầu của loài này [46].
1.2.3. Nghiên cứu về loài Adenosma indiana (Lour.) Merr.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 12

/>

Năm 1939 F. Guichard và J. Clemensat phân tích loài Adenosma indiana
(Lour.) Merr. dưới định danh Nhân trần và thấy 1,67% kali nitrat, một saponin
có chỉ số bọt 2.600, một glucozit tan trong axeton, trong ete, không tan trong
nước, khoảng 0,7% tinh dầu. Tinh dầu của loài Adenosma indiana(Lour.) Merr

O
O
OH
HO

HO

O

O

OH

OH
OH

O

(4)

(5)

OH
OH

(6)

HO
O


0,912 (200), nD = 1,4768; D= 44,920 [6].
Năm 2010 Md. Nazrul Islam Bhuiyan, Farhana Akter, Jasim Uddin
howdhury và Jaripa Begum (Bangladesh) đã công bố kết quả nghiên cứu
thành phần hóa học của tinh dầu từ các bộ phận trên mặt đất của loài
Adenosma indiana (Lour.) Merr. Tinh dầu loài Adenosma indiana (Lour.)
Merr. chứa 46 thành phần trong đó chủ yếu là: limonen (24,74%), fenchon
(21,59%), 2-caren (17,64%), α-caryophyllen 1,62%), γ-terpinen (3,04%), βbisabolen (2,80%), Fenchyl alcol (2,08%), phytol (1,89%), caryophyllen
(1,14%) [11].
Bảng 1.1. Các thành phần hóa học của tinh dầu từ các bộ phận trên mặt đất của
loài Adenosma indiana (Lour .) Merr. [11].
Tên chất

STT

Thành phần %

1

γ-Terpinen

3.04

2

α-Thujen

0.12

3