TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA: HOÁ HỌC
----------

DƢƠNG MINH PHONG

BƢỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN
HOÁ HỌC CỦA CÂY NGÁI TUYẾN
(FICUS GLANDULIFERA)

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Hoá Hữu Cơ

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
PGS.TS. NGUYỄN VĂN TUYẾN

HÀ NỘI – 2010


LỜI CẢM ƠN
[

Với lòng biết ơn sâu sắc tôi xin chân thành cảm ơn PGS. TS. Nguyễn
Văn Tuyến, người đã giao đề tài, tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn
thành bản luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn ThS. Đặng Vũ Lương, KS. Trần Văn Thông,
CN Ngô Văn Quang đã giúp đỡ tôi trong việc ghi các phổ.
Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban lãnh đạo Viện Hoá học, các thầy cô
giáo, các đồng nghiệp trong phòng Hoá Dược và các thầy giáo khoa Hoá học
Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi hoàn thành bản luận

m: Multiplet
: Độ dịch chuyển hoá học
J: Hằng số tƣơng tác
TMS: tetrametyl silan
Đnc: Điểm nóng chảy
ppm: Part per milion
Hz: Hertz


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả trong khóa luận là trung thực và là của bản thân tôi. Các kết quả
nghiên cứu ra không hề sao chép của ai. Nếu có vấn đề gì không đúng tôi xin
hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Sinh viên
Dương Minh Phong


MỤC LỤC
Mở đầu.............................................................................................................01
CHƢƠNG I TỔNG QUAN.............................................................................02
1.1.Vài nét về các cây thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) và chi Sung (Ficus)....02
1.1.1. Họ Dâu tằm (Moraceae).......................................................................02
1.1.2. Chi Sung (Ficus)……………………………………………… ……02
1.2.Một số kết quả nghiên cứu hoá học của chi Ficus………………………02
1.2.1.Các hợp chất tecpenoit...........................................................................03
1.2.2.Các hợp chất ancaloit.............................................................................10
1.2.3.Các hợp chất flavonoit............................................................................11
CHƢƠNG 2:ĐỐI TƢỢNG, NHIỆM VỤ, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN
CỨU……………………………………………………………...………….14

Phụ lục.............................................................................................39


MỞ ĐẦU
Việt Nam là nƣớc nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, độ ẩm cao.
Với điều kiện thiên nhiên thuận lợi nhƣ vậy nên hệ thực vật Việt Nam đã phát
triển rất đa dạng và phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao,
không kể đến các loài tảo, rêu và nấm. Nhiều loài trong số đó từ xa xƣa đến
nay đã đƣợc sử dụng trong y học cổ truyền và các mục đích khác phục vụ
trong đời sống của nhân dân ta.
Nghiên cứu, tìm kiếm các hợp chất có nguồn gốc thiên nhiên có hoạt
tính sinh học cao để ứng dụng trong y học, nông nghiệp và các mục đích khác
trong đời sống con ngƣời là một trong những nhiệm vụ quan trọng đã và đang
đƣợc các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc hết sức quan tâm.
Với sự phát hiện ra nhiều chất có hoạt tính sinh học có giá trị từ thiên
nhiên, các nhà khoa học đã có những đóng góp đáng kể trong việc tạo ra các
loại thuốc điều trị những bệnh nhiệt đới và bệnh hiểm nghèo nhƣ: penicillin
(1941); artemisinin (những năm 1970); ...., để kéo dài tuổi thọ và nâng cao
chất lƣợng cuộc sống của con ngƣời. Thiên nhiên không chỉ là nguồn nguyên
liệu cung cấp các hoạt chất quý hiếm để tạo ra các biệt dƣợc mà còn cung cấp
các chất dẫn đƣờng để tổng hợp ra các loại thuốc mới. Từ những tiền chất
đƣợc phân lập từ thiên nhiên, các nhà khoa học đã chuyển hoá chúng thành
những hoạt chất có khả năng trị bệnh rất cao.
Kết quả sàng lọc hoạt tính cho thấy dịch chiết của cây Ficus glandufera
có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm do đó tôi chọn cây này làm đối tƣợng
nghiên cứu của luận văn, với nội dung chính là :
1.

Nghiên cứu phân lập các chất có trong cây Ficus glandulifera
(Mig.) Wal. ex King đƣợc thu hái ở Vƣờn Quốc gia Cúc

ở cả ba miền. Theo thống kê của Phạm Hoàng Hộ thì Việt Nam có khoảng
122 loài Ficus [2], trong khi Trung Quốc chỉ có 101 loài.
1.2. Một số kết quả nghiên cứu hoá học của chi Ficus
Thành phần hoá học của một số loài Ficus đã đƣợc nghiên cứu trên thế
giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Theo từ điển hoá học các hợp chất thiên nhiên,


cho đến tháng 6-2005, đã có 136 chất đƣợc phân lập từ chi Ficus, chủ yếu
thuộc ba nhóm chất chính là tecpenoit, flavonoit và ancaloit.
1.2.1. Các hợp chất tecpenoit
Ở chi Ficus, các tecpenoit tìm đƣợc chủ yếu là các tritecpen. Đặc biệt là
loài Ficus microcarpa, thì các tritecpen chiếm một tỷ lệ khá lớn và có mặt ở
cành lá, rễ phụ và vỏ thân.
Từ vỏ cây F. fistulosa của Việt Nam, TS. Nguyễn Văn Tuyến và các
cộng sự đã phân lập và xác định cấu trúc 2 hợp chất tritecpen mới là
lanosterol-11-on-axetat (1) và 3β-axetyl usa-14,15-en-16-on (2) [18] cùng với
4 hợp chất tritecpen khác là 3β-axetoxy-12(13)-en-11-ol-ursan (3); 3βaxetoxy-12(13)-en-11α-ol-oleanan (4) [17], 3β-22,23,24,25,26,27-axetoxyhexanordamaran-20-on (5) và 3β-axetoxy-11α-12α-taraxeran (6). [1]

O

HO

O
AcO

AcO

(1)

AcO

ho
ho

(7)

(8)

Năm 1999, một hợp chất tritecpen mới đã đƣợc phân lập từ lá cây F.
pumila của Philipin. Bằng các phƣơng pháp phổ IR, MS, NMR 1D và 2D, cấu
trúc của hợp chất này đã đƣợc xác định là một tritecpen có kiểu khung hopan
và đƣợc đặt tên là 13-neohopen-3β,24-diol (8). [20]
Từ rễ phụ của cây F. microcarpa của Trung Quốc, năm 2000, Chiang
Y.M và cộng sự tại khoa Hoá trƣờng đại học quốc gia Đài Loan đã phân lập
và xác định cấu trúc của 7 hợp chất tritecpen có khung kiểu taraxastan là 20taraxasten-3β,22α-diol

(9);

3β-axetoxy-20-taraxasten-22α-ol

(10);

3β-

axetoxy-22α-metoxy-20-taraxasten (11); 3β-axetoxy-20α,21α-epoxytaraxastan22α-ol (12); 3β-axetoxy-19α-metoxy-20-taraxasten (13); 3β-axetoxy-19αhydropeoxy-20-taraxasten (14); 3β-axetoxy-20α,21α-epoxy taraxastan (15).
[7]

R2

R1: OH ; R2: OH
(9)


R1: AcO ; R2: OEt

(17)

R2

R1: AcO ; R2: -O-OH (18)
R1: OH ; R2: -O-OH (19)
R1

R

R1: AcO ; R2: OH

(20)

R1: AcO ; R2: AcO

(21)

R: Et

(22)

R: OH (23)
R: H

(24)



(27)

R

R
O

AcO

AcO

R: COOH (28)

R: O-OH (β) (30)

R: O-OH (29)

R: H

(β)

(31)

Không chỉ dừng ở đấy, trong một công trình khác đăng trên tạp chí
Chem. Pharm. Bull. (2001); Chiang Y.M và các cộng sự tiếp tục đƣa ra cấu
trúc của 5 hợp chất tritecpen cyclopropyl đƣợc phân lập từ rễ phụ của loài F.
microcarpa là 27-nor-3β-hydroxy-25-oxocycloartan (32); 22(E)-25,26,27tinor-3β-hydroxy-cycloart-22-en- 24-al (33); 3β-axetoxy-15α-hydroxy-13,27cyclours-11-en

(34);

R:

(33)

Ngoài các hợp chất có kiểu khung oleanan, lupan hay ursan thông
thƣờng kể trên, Chiang Y.M và các cộng sự còn phân lập và xác định cấu trúc
của 3 hợp chất tritecpen mới, trong đó có 1 chất là dẫn xuất của khung
oleanan có 1 vòng 5 cacbon không thông dụng là 3β-axetoxy-11α-hydroxy11(12→13) abeo oleanan 12-al (37) và 2 hợp chất dẫn xuất của khung lupan
có kiểu khung độc đáo; có thể xuất phát từ cùng một kiểu phát sinh sinh học
là 3β-hydroxy-20-oxo-29(20→19) abeolupan (38) và 29, 30-dinor-3βaxetoxy-18,19-đioxo-18,19-secolupan (39) [9]
O
O

O

O

H
HO

HO

AcO

(37)

AcO

(38)


O
O

O

AcO

AcO

(40)

AcO

(41)

(42)

OH
R

O
O

R
AcO

AcO
AcO

R: OCH3 (46)



OH

OH

O

O

AcO

HO

(49)

(51)

OH

OH

O

O

O

O


OH

O

OH

HO

OH

OH

O

O

OH
OH

O

HO

O

CH2OH

CH2OH

HOH2C

sắc ký lỏng trung áp (MPLC); từ phần dịch chiết MeOH của lá cây F. septica
Papua New Guinea, hai hợp chất đã đƣợc phân lập và xác định cấu trúc qua
các số liệu phổ khối, phổ cộng hƣởng từ hạt nhân 1 chiều và 2 chiều là các
inđolizidin

ancaloit

4,6-bis-(4-metoxyphenyl)-1,2,3-trihydro

clorua (59) hay còn gọi là ficuseptin và antofin (60). [5]

indolizidin


O

O

O
O

N

N

N

O
O



R1

N

H3CO

O

R1, R2: OCH2O; R3:H; R4: OCH3 (62)
R1, R2: OCH2O; R3, R4: OCH3

(63)

R1: H; R2, R3: OCH3; R4: H

(64)

H3CO
R2

R1: H; R2: OCH3 (65)
R1: OCH3; R2: H (66)


R1

H3CO

H3CO

(68)
1.2.3. Các hợp chất flavonoit

Từ năm 1965, hợp chất flavonoit ancaloit đầu tiên đƣợc phân lập từ loài
F. pantoniana của Úc là ficin (70) kèm theo một lƣợng nhỏ chất đồng phân
của nó là isoficin (71).

(70) R1:H; R2:

R2
HO

O

(71) R2:H; R1:

N
Me

R1
OH

O

(72) R1:H; R2: H

Ficin thu đƣợc từ hỗn hợp cân bằng của ficin và isoficin khi hỗn hợp
này đƣợc xử lý nhiệt với HCl 70%, điều kiện xảy ra sự chuyển dịch
Wesseley-Moser ở flavon. Khi đƣợc xử lý với dung dịch KOH 5 % ở nhiệt độ
phòng ficin chuyển hoá thành flavon khác là chrysin (72) [14].

Từ loài F. gomelleira, 2 hợp chất flavonoit khác nữa đã đƣợc phân lập
và xác định cấu trúc là (75) và (76).

O

O

O

O
O
O

O

O

O

OH

O
O

O

OH

(75)


(77)

O

O
H

O

O

(78)

(79)


OH
HO

O

OH
HO

O

(80)

O


glandulifera) (Mig.) Wal. ex King
Các nhiệm vụ của luận văn là:
- Điều chế các phần chiết từ cây Ngái tuyến
- Phân lập các hợp chất có trong cây này.
- Xác định cấu trúc hoá học của các chất phân lập đƣợc.
2.2.

Phƣơng pháp nghiên cứu

2.2.1. Phương pháp phân lập các hợp chất
- Sắc ký lớp mỏng (TLC) đƣợc thực hiện trên bản mỏng silica gel
Merck 60 F254 dày 0,25 mm, tráng sẵn trên nền nhôm. Thuốc hiện là dung
dịch Ce(SO4)2 và dung dịch valinin trong EtOH và H2SO4.
- Sắc ký cột thƣờng (CC) đƣợc thực hiện trên chất hấp phụ là silica gel
Merck loại 40-63 m.
- Sắc ký cột nhanh (FC) đƣợc thực hiện dƣới áp suất nén, chất hấp phụ
là silica gel Merck loại 15-40 m.
2.2.2. Phương pháp xác định cấu trúc
Cấu trúc của các hợp chất đƣợc xác định bằng cách kết hợp các phƣơng
pháp phổ: phổ hồng ngoại (IR); phổ khối lƣợng (EI-MS) và (ESI-MS); phổ
cộng hƣởng từ hạt nhân một chiều (1H-NMR, 13C-NMR, DEPT) và hai chiều
(HMQC, HMBC, COSY).


CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
3.1 Thực nghiệm
3.1. 1. Dụng cụ và thiết bị nghiên cứu
- Điểm nóng chảy đƣợc đo trên máy đo điểm nóng chảy hiệu Boetius.
- Phổ hồng ngoại (IR) đƣợc ghi trên máy đo hồng ngoại biến đổi
Fourier hiệu FTIR Impact- 410.

Mẫu thực vật
Chiết MeOH
Cặn chiết MeOH +
nƣớc
Chiết n-hexan

Dịch chiết
hexan
Cất chân
không

Dịch chiết nƣớc
Chiết
diclometan

Cặn chiết hexan

Dịch chiết diclometan

Dịch chiết nƣớc

Cất chân
không

Chiết etylaxetat

Cặn chiết diclometan
Dịch chiết
nƣớc



Xanh sẫm

2

0,31

Xanh sẫm

3

0,35

Vàng xanh

4

0,38

Xanh nhạt

5

0,5

Xanh tím

6

0,7