B GIÁO D C VÀ ÀO T O
TR

NG

I H C KINH T TP.H

CHÍ MINH

NGUY N V N TH O

PHÂN TÍCH THÁI
VÀ NH N TH C
I V I HÀNH VI HÚT THU C LÁ
C A NAM THANH NIểN T NH TI N GIANG

LU N V N TH C S KINH T

Tp. H Chí Minh, n m 2015


B GIÁO D C VÀ ÀO T O
TR

NG

I H C KINH T TP.H

CHÍ MINH

NGUY N V N TH O

ng t i đ a bàn đi u tra là trung th c.

Lu n v n này không nh t thi t ph n ánh quan đi m c a Tr
Kinh t Thành ph H Chí Minh.
Tác gi Lu n v n

Nguy n V n Th o

ng

i h c


ii

M CL C

L I CAM OAN ........................................................................................................... i
M C L C ...................................................................................................................... ii
DANH M C CÁC KÝ HI U, CH
DANH M C CÁC S

VI T T T ....................................................... v

HÌNH V ........................................................................ vi

DANH M C B NG BI U ........................................................................................ viii
DANH M C PH L C................................................................................................ x
TÓM T T ..................................................................................................................... xi
CH

c a chính quy n đ a ph ng t i đ a bàn nghiên c u ................................................. 13
2.4.1 Chính sách c a Chính ph Vi t Nam ............................................................ 13
2.4.2 Chính sách và bi n pháp c a chính quy n đ a ph
2.5 Tóm t t ch

ng t nh Ti n Giang ....... 14

ng II ................................................................................................ 15


iii

CH

NG III: PH

3.1 Ph

NG PHÁP NGHIÊN C U ................................................... 16

ng pháp nghiên c u ..................................................................................... 16

3.1.1 Nghiên c u đ nh tính ..................................................................................... 16
3.1.2 Nghiên c u đ nh l
3.2 Ph

ng .................................................................................. 17

ng pháp phân tích mô hình .......................................................................... 19


4.1

c đi m v đ a bàn nghiên c u.......................................................................... 29

4.2 Mô t m u kh o sát và hi n tr ng s b v b m u kh o sát .............................. 29
4.2.1 Thông tin c a ng

iđ

c kh o sát ............................................................... 29

4.2.2 Hi n tr ng hút thu c c a nam thanh niên Ti n Giang hi n nay .................... 32
4.2.3 Thái đ , ni m tin v vi c b hút thu c lá ...................................................... 36
4.2.4 nh h

ng c a thu c lá đ n s c kh e và c ng đ ng .................................... 41

4.2.5 K t qu kh o sát đ i v i các bi n đ nh l

ng ............................................... 44

4.2.6 Bi n pháp gi m tiêu th và tác h i c a thu c lá ............................................ 45
4.3 Phân tích mô hình các y u t tác đ ng đ n hành vi hút thu c lá hi n nay .......... 50
4.3.1 Phân tích nhân t khám phá, ki m đ nh thang đo mô hình nghiên c u ........ 52
4.3.2 Phân tích nhân t cho xu h

ng hút thu c c a nam thanh niên .................... 53


iv


c quan tâm và tri n khai r ng rãi ......................... 77

5.3 H n ch đ tài và đ xu t h

ng nghiên c u ti p theo ........................................ 77

TÀI LI U THAM KH O ............................................................................................ I
PH L C .....................................................................................................................VI


v

DANH M C CÁC Kụ HI U, CH

VI T T T

WHO:

T ch c Y t th gi i

CDCP:

Trung tâm Ki m soát và Phòng b nh

PBT:

Lý thuy t hành vi v n đ

TPB:



vi

DANH M C CÁC S

HỊNH V

Hình 2.1: Thuy t hành vi d đ nh (TPB)
Hình 3.1: Mô hình nghiên c u c a Deepak Pauldel. 2003
Hình 3.2: Mô hình nghiên c u đ xu t
Hình 4.1: N i sinh s ng c a ng
Hình 4.2: Ngh nghi p c a ng

iđ

c kh o sát

iđ

Hình 4.3: Trình đ h c v n c a ng

c kh o sát
iđ

Hình 4.4: Tình tr ng hút thu c c a ng
Hình 4.5: M c đ th

c kh o sát
iđ

Hình 4.9: ụ đ nh v b thu c lá c a ng

iđ

c kh o sát

Hình 4.10: Suy ngh v vi c b hút thu c lá thì s c kh e s đ
c a ng

iđ

c c i thi n

c kh o sát

Hình 4.11: Thái đ c a nh ng ng

i thân khi ng

iđ

c kh o sát b hút

thu c lá
Hình 4.12: Suy ngh v m c đ quan tr ng c a vi c gi i quy t v n đ hút
thu c lá c a ng

iđ

c kh o sát

B ng 4.1: Th ng kê v Ủ đ nh b hút thu c.
B ng 4.2: Các bi n pháp gi m hút thu c lá.
B ng 4.3: Mô t m u d li u đ i v i các bi n đ nh l
B ng 4.4: Th ng kê l

ng.

ng tiêu th thu c lá khi giá thu c t ng.

B ng 4.5: Mô t các hi n tr ng hút thu c c a nam thanh niên.
B ng 4.6:

xu t đ i t

ng ch u trách nhi m đ i v i xã h i có liên quan đ n

tác h i c a thu c lá.
B ng 4.7: Ki m đ nh thang đo cho nhân t thái đ - nh n th c.
B ng 4.8: Ki m đ nh thang đo cho nhân t tiêu chu n ch quan.
B ng 4.9: Ki m đ nh thang đo cho nhân t tiêu chu n giá.
B ng 4.10: Ki m đ nh thang đo cho nhân t xu h

ng.

B ng 4.11: Ki m đ nh thang đo cho nhân t hành vi.
B ng 4.12: Ki m đ nh trung bình các nhân t đ

c hình thành.

B ng 4.13: H s h i t c a các bi n quan sát đo l

x

DANH M C PH L C

Ph l c 1: Phi u ph ng v n
Ph l c 2: B ng mã code
Ph l c 3: Thông tin c a ng

iđ

c kh o sát

Ph l c 4: Hi n tr ng hút thu c c a nam thanh niên Ti n Giang hi n nay
Ph l c 5: M i quan h gi a s l n đ nh b thu c và c m nh n b thu c s
thành công, thông qua k t qu ki m đ nh Chi bình ph

ng

Ph l c 6: Thái đ , ni m tin v vi c b hút thu c lá
Ph l c 7: nh h

ng c a thu c lá đ n s c kh e và c ng đ ng

Ph l c 8: K t qu phân tích nhân t cho thái đ , tiêu chu n và nh n th c
Ph l c 9: K t qu phân tích nhân t cho xu h

ng

Ph l c 10: K t qu phân tích nhân t cho hành vi
Ph l c 11: Ki m đ nh trung bình các nhân t đ

nhân tr c ti p d n đ n kho ng 5 tri u ca t vong trên toàn th gi i m i n m (m t ca
t vong/ 6 giây) và thêm 6.000 ng

iđ

c

c tính ch t vì nh ng nh h

ng c a

khói thu c lá (Mathers và Loncar, 2006; Oberg và các c ng s , 2011). Chính nh ng
đi u này đã làm cho hành vi hút thu c lá tr thành m t trong nh ng v n đ tác đ ng
m nh đ n s c kh e c ng đ ng và phúc l i xã h i.
Nghiên c u này đ

c th c hi n nh m đánh giá hi n tr ng tiêu dùng thu c lá,

thái đ và nh n th c đ i v i hành vi hút thu c lá c a nam thanh niên t i t nh Ti n
Giang. T đó, tác gi đã đ a ra m t s khuy n ngh đ n c quan qu n lỦ nhà n

c

l nh v c Y t tham kh o đ ban hành các chính sách can thi p phù h p, nh m ng n
ng a, h n ch hành vi hút thu c, làm gi m nh ng r i ro m c ph i các lo i b nh do
khói thu c gây ra, góp ph n b o v môi tr
c

ng phúc l i xã h i cho ng



nh h

i hút thu c;
ng khá rõ đ n

ng không rõ đ n xu h

ng đ n hành vi c a ng

ng
i hút

c tác gi nêu ra: xem vi c c nh báo


xii

v các tác h i c a thu c lá đ n s c kh e c a ng
th

ng xuyên, c n đ

c đ y m nh và duy trì; lên án hành vi hút thu c; đa d ng hóa

các hình th c tuyên truy n, v n đ ng ng
nh ng t m g

i dân; phát đ ng phong trào và nêu ra


1.1 B i c nh nghiên c u
Hút thu c, khói thu c và nh h
c ng đ ng, là nguyên nhân c a m t s l
tr

ng c a nó là m t v n đ l n đ i v i s c kh e
ng l n các lo i b nh có th đ

c ng n ng a

c. Hi n nay, hành vi hút thu c c a thanh niên v n di n ra khá ph bi n trong xã

h i, k c nh ng ng

i đang hành ngh y, và t ng l p trí th c, m c dù đã có nhi u

chính sách ki m soát, ng n ng a, chi n d ch ch ng hút thu c lá t i các n i công c ng,
c quan làm vi c.
Trên th gi i, vi c s d ng thu c lá đ

c xác đ nh là m t trong b n r i ro

hành vi đ c tr ng, di n ra ph bi n trong n n kinh t th i k chuy n giao, đô th hóa
nhanh chóng (WHO, 2011). Báo cáo c a T ch c Y t th gi i n m 2012 ch ra r ng
thu c lá là lo i thu c h p pháp duy nh t có th gi t nhi u ng

i s d ng nó nh t; tr c

ti p hút thu c lá là nguyên nhân tr c ti p d n đ n kho ng 5 tri u ca t vong trên toàn
th gi i m i n m (m t ca t vong/ 6 giây) và thêm 6.000 ng

ng h p t vong x y ra do hút thu c lá và hít ph i khói thu c. K t qu

ng cho th y r ng vào n m 2020, có b y trên m

b nh liên quan đ n thu c lá

n

i ng

i s b gi t b i các

c đang phát tri n (Ngân hàng Th gi i, 1999;

Maziak và c ng s , 2004).
V đ tu i hút thu c lá, các nghiên c u g n đây nh t cho th y r ng, g n 90%
ng

i hút thu c tr

ng thành b t đ u hút thu c

tu i 18 (Physical Activity Advisory

Committee; Ballard-Barbash và c ng s , 2012). Cu c đi u tra th c t toàn c u v
vi c hút thu c

ng

i tr


i trên 15 tu i

Th Nh K hi n đang hút thu c lá (41,4% nam

gi i và 13,1% ph n ), và t l ng

i hút thu c lá hàng ngày là 23,8% (37,3% nam

gi i, 10,7% ph n ). T l hút thu c
k qu c gia nào

nam gi i

Th Nh K là cao h n so v i b t

khu v c Tây Âu. K t qu chính c a cu c đi u tra liên quan đ n hút

thu c lá theo nhóm tu i, có 36,2% và 34,9% t

ng ng v i các cá nhân trong đ tu i

35 - 44 và 25 - 34 hi n đang hút thu c. Cu c kh o sát c ng ch ra r ng 18,9% ng
thu c đ tu i 15 - 24 là nh ng ng
n ). Có 37,2% ng

i

i đang hút thu c (31,2% nam gi i và 6,8% ph



v i hàng ch c nhãn hi u khác nhau. R t nhi u báo cáo và khuy n cáo c a y h c cho
th y bên c nh ch t nicotine (là m t ch t có tác d ng kích thích nh café, cocain),
khói thu c còn th i ra nhi u ch t đ c khác làm t ng kh n ng gây ra nhi u lo i b nh,
đ c bi t là các b nh đ

ng hô h p, r ng mi ng, ung th ph i, tim m ch.

Theo s li u th ng kê, Vi t Nam n m trong nhóm 15 n
s d ng thu c lá cao nh t trên th gi i, hi n ng
dân s , t

ng đ

ng v i h n 15 tri u ng

c có s l

ng ng

i

i hút thu c lá chi m kho ng 23%

i. Tính theo t l dân s , có 50% nam

gi i và 3,4% n gi i hút thu c lá. N u không có bi n pháp can thi p k p th i, 10%
dân s Vi t Nam ch t s m do hút thu c lá. C ng theo WHO, đ n n m 2020 s
ng


ng đ n s kh i đ u

hành vi hút thu c c a thanh niên c ng r t h u ích cho vi c đ xu t nh ng chính sách,
và gi i pháp nh m h n ch hành vi hút thu c lá.
1.2 M c tiêu nghiên c u
tài đ

c th c hi n nh m nghiên c u hi n tr ng hút thu c, thái đ và nh n

th c đ i v i hành vi hút thu c lá c a nam thanh niên t nh Ti n Giang. T đó, đ tài
đ a ra m t s khuy n ngh giúp c quan qu n lỦ nhà n

c l nh v c Y t ban hành

các chính sách can thi p phù h p, nh m ng n ng a, h n ch hành vi hút thu c, làm
gi m nh ng r i ro m c ph i các lo i b nh do khói thu c gây ra. Qua đó, góp ph n
b o v môi tr
ng

ng s ng và s c kh e c ng đ ng, t ng c

ng phúc l i xã h i cho

i dân.

1.3 Cơu h i nghiên c u
Thông qua vi c tìm hi u hi n tr ng hút thu c c a thanh niên, m c đ hi u
bi t v tác h i c a thu c lá, thái đ và nh n th c đ i v i hành vi hút thu c lá, câu
h i nghiên c u c th c a đ tài là:
Nam thanh niên trên đ a bàn t nh Ti n Giang có thái đ và nh n th c v tác


ng I. Gi i thi u đ tài

N i dung trong ch

ng này bao g m gi i thi u v b i c nh nghiên c u; trình

bày câu h i nghiên c u; m c tiêu nghiên c u; xác đ nh đ i t

ng và ph m vi nghiên

c u, đ ng th i nêu c u trúc nghiên c u c a lu n v n.
Ch

ng II. C s lý thuy t

Ch

ng này trình bày c s lý thuy t làm n n t ng đ th c hi n nghiên c u.

C th là Lý thuy t hành vi v n đ ; Lý thuy t v hành vi d đ nh.

ng th i nêu lên

m t s khái ni m, quy đ nh liên quan đ n nh n th c, thái đ , hành vi, hút thu c lá
và tác h i c a thu c lá. Kh o l
bi n pháp c a Nhà n

c m t s nghiên c u có liên quan và chính sách,


5

k t qu nghiên c u này s tr l i câu h i “nh ng y u t nào nh h

ng đ n hành vi

hút thu c c a thanh niên trên đ a bàn t nh Ti n Giang”.
Ch

ng V. K t lu n và ki n ngh

T nh ng phân tích
c quan qu n lỦ nhà n

ch

ng IV s đ a ra k t lu n và g i ý chính sách giúp

c l nh v c Y t ban hành các chính sách can thi p phù h p,

nh m ng n ng a, h n ch hành vi hút thu c, làm gi m nh ng r i ro m c ph i các
lo i b nh do khói thu c gây ra.
và đ xu t h

ng th i nêu lên nh ng h n ch trong nghiên c u

ng nghiên c u ti p theo.


6


c đây có liên quan và các chính sách, bi n pháp c a

c và chính quy n đ a ph

ng trong vi c th c hi n Chính sách qu c gia v

phòng, ch ng tác h i c a thu c lá.
2.1 LỦ thuy t liên quan
2.1.1 LỦ thuy t hƠnh vi v n đ (Problem Behavior Theory - PBT)
Các lý thuy t v hành đ ng lý lu n cho r ng Ủ đ nh (đ ng l c) đ th c hi n
m t hành vi nh t đ nh ph thu c vào vi c cá nhân đánh giá các hành vi nh tích c c
(thái đ ), và n u h phán xét ng

i khác nh h mu n th c hi n hành vi (tiêu chu n

ch quan). Lý thuy t hành vi v n đ (Jessor, 2001) xây d ng d a trên lý thuy t này
và cho r ng t t c các hành vi không đ
và hành vi có th đ

c th c hi n d

i s ki m soát có m c đích

c th c hi n trên m t s liên t c t t ng ki m soát đ hoàn

thành thi u ki m soát. C hai y u t n i b (k n ng nh n th c, ki n th c, c m xúc)
và các y u t bên ngoài (tình hu ng ho c môi tr

ng) xác đ nh m c đ ki m soát.

Ủ đ nh c a h (Cooke & Sheeran, 2004).
Bên c nh đó, lý thuy t này cho r ng t t c các hành vi không đ

c th c hi n

b i quy n ki m soát có m c đích và r ng m i hành vi có th th c hi n liên t c theo
ki m soát d tr thành s thi u ki m soát. C nh ng y u t bên trong (k n ng nh n
th c, ki n th c, c m xúc) và nh ng y u t bên ngoài (x lý tình hu ng ho c môi
tr

ng) s đ

c áp d ng nh m xác đ nh m c đ ki m soát. Thành ph n nh n th c

ki m soát hành vi ph n ánh vi c d dàng hay khó kh n khi th c hi n hành vi; đi u
này ph thu c vào s s n có c a các ngu n l c và các c h i đ th c hi n hành vi.
Hình 2.1: Thuy t hành vi d đ nh (TPB)
Ni m tin
hành vi

Thái đ
h ng t i
hành vi

Ni m tin
quy chu n

Tiêu chu n
ch quan


Ti ng Vi t ph thông, Vi n ngôn ng h c, NXB Ph

c (Theo t đi n

ng ông).

Nh n th c: nh ho t đ ng nh n th c mà con ng

i ph n ánh hi n th c xung

quanh ta và các hi n th c c a b n thân ta, trên c s đó con ng
c m và hành đ ng. Trong vi c nh n th c th gi i, con ng

i t thái đ tình

i có th đ t t i m c đ

nh n th c khác nhau, t th p đ n cao, t đ n gi n đ n ph c t p (Giáo trình Tâm lý
h cđ ic

ng, NXB

i h c S ph m).

2.2.1.2 Thái đ
Thái đ (danh t ): (1) là t ng th chung nh ng bi u hi n ra bên ngoài (b ng
nét m t, c ch , hành đ ng, l i nói) c a Ủ ngh , tình c m c a con ng
ng
đó tr


9

Qu c h i v Phòng, Ch ng tác h i c a thu c lá, thu c lá là s n ph m đ
t toàn b ho c m t ph n nguyên li u thu c lá, đ

c ch bi n d

c s n xu t

i d ng thu c lá

đi u, xì gà, thu c lá s i, thu c lào ho c các d ng khác.
2.2.2.2 S d ng thu c lá
S d ng thu c lá là hành vi hút, nhai, ng i, hít, ng m s n ph m thu c lá
(Theo quy đ nh t i i m 2 i u 2 Lu t s 09/2012/QH13 ngày 18/6/2012 c a Qu c
h i v Phòng, Ch ng tác h i c a thu c lá).
2.2.2.3 Hút thu c lá
Hút (đ ng t ): trong c m t hút thu c lá, có ngh a là dùng mi ng hít vào
(Theo t đi n Ti ng Vi t ph thông, Vi n ngôn ng h c, NXB Ph

ng ông).

Hút thu c lá là hành vi hút s n ph m thu c lá. Trong ph m vi c a nghiên c u
này, tác gi gi i h n s n ph m thu c lá

đây là thu c lá đi u.

2.2.3 Tác h i c a thu c lá
Tác h i c a thu c lá là nh h
gây ra cho s c kh e con ng

ng

ng h p ph i t c ngh n m n tính và 25% các tr

h p b nh tim thi u máu c c b . Theo

c tính

Hoa K thu c lá là nguyên nhân c a


10

kho ng 30% các tr

ng h p t vong do b nh ung th (Ngu n: Ch

ng trình phòng

ch ng tác h i thu c lá Qu c gia, C c Qu n lý Khám, ch a b nh - B Y t ).
2.2.3.2 Tác h i c a thu c lá đ i v i môi tr
nh h

ng kinh t gia đình: ng

khá l n đ mua thu c lá, làm nh h

ng và s phát tri n kinh t - xã h i
i hút thu c lá s tiêu phí m t kho ng ti n


phí ch m sóc y t cho nh ng ng

ng x u đ n môi tr

ng s ng. Chi

i dân hút thu c lá và vi c gi m ngày công lao

đ ng c a h là nh ng t n th t r t l n cho m t qu c gia có nhi u ng

i nghi n thu c

lá. Ngoài ra thu c lá còn có nguy c gây ra nh ng v ho ho n d d i và nh ng v
cháy r ng tàn phá tài nguyên qu c gia… (Lê Hùng, 2000).
2.3 Các nghiên c u liên quan
Nghiên c u v các y u t nhân kh u h c liên quan đ n vi c hút thu c trong
c ng đ ng sinh viên t i m t tr

ng đ i h c

(2013) cho th y nh ng y u t có nh h

Th Nh K c a Erkan và c ng s

ng đáng k là gi i tính, khu v c đ a lỦ, n i

c trú c a cha m , ngh nghi p c a cha, các thành viên gia đình, tình tr ng ngh
nghi p, và s hài lòng nói chung v n i c trú hi n t i.
Nghiên c u c a Nichter và c ng s (2010) ch ra r ng nh ng n m h c đ i
h c là kho ng th i gian mà nguy c b t đ u hút thu c gia t ng và vi c hút thu c tr


i hút thu c c m th y r ng có ít l i ích đ b hút thu c h n ng

không hút thu c, nhi u ng

i

i hút thu c lá đánh giá th p ho c ph nh n các nguy c

s c kh e nghiêm tr ng liên quan hút thu c, h tr xã h i ho c các m i quan h thân
m t trong gia đình s giúp h tr ph n mang thai b hút thu c trong th i gian thai
k hi u qu h n.
Th c tr ng hút thu c lá c a thanh thi u niên Vi t Nam và các y u t tác
đ ng, đ

c Tr n Th H ng th c hi n n m 2011. Theo nghiên c u, hút thu c lá có

kh n ng gây nguy h i đ n tình tr ng s c kh e và gây t n h i v kinh t – xã h i,
nh t là khi đ i t

ng hút là thanh thi u niên – l c l

ng dân s tr c a đ t n

c.

D a trên s li u hai cu c đi u tra qu c gia v v thành niên và thanh niên Vi t Nam
n m 2003 và 2009. Bài vi t nh n di n th c tr ng hành vi hút thu c lá c a thanh
thi u niên Vi t Nam