I – KHÁI QUÁT CHUNG VỀ PHÁP LUẬT THUẾ
•. Khái niệm pháp luật thuế
Thuế là hiện tượng tất yếu, xuất hiện và tồn tại cùng với các hiện tượng
kinh tế - xã hội khác. Sự xuất hiện, phát triển của thuế gắn với mỗi giai đoạn, lợi
ích mà nhà nước sử dụng nó làm công cụ điều tiết nguồn thu của nền kinh tế - xã
hội ấy. Có nhiều cách hiểu về thuế, như Các Mác viết: “Thuế là cơ sở kinh tế của
bộ máy nhà nước, là thủ đoạn đơn giản để kho bạc thu được tiền hay tài sản của
người dân để dùng vào việc chi tiêu của nhà nước”. Còn đối với các nhà nghiên
cứu kinh tế cho rằng thuế là “một hình thức phân phối thu nhập tài chính của nhà
nước để thực hiện chức năng của mình, dựa vào quyền lực chính trị, tiến hành
phân phối sản phẩm thặng dư của xã hội một cách cưỡng chế và không hoàn lại”.
Ở khía cạnh nghiên cứu thuế với tư cách là một nội dung điều chỉnh của luật
pháp, các chuyên gia về luật thuế cũng đã nhận định “thuế là một trật tự đã được
thiết lập hòa bình giữa chính phủ với cộng đồng trong sự tôn trọng thực hiện
nghĩa vụ thu, nộp vào ngân sách. Thuế không có bất kì sự phân biệt đối xử nào
giữa các bang hay vùng lãnh thổ”.
Mặc dù có nhiều cách định nghĩa về thuế nhưng chúng ta có thể thấy nét
chung như sau: “thuế là khoản thu bắt buộc mà các tổ chức hoặc cá nhân phải
nộp cho nhà nước khi có đủ những điều kiện nhất định”. Thuế không phải là một
hiện tượng tự nhiên mà là một hiện tượng xã hội do chính con người định ra và
nó gắn liền với phạm trù Nhà nước và pháp luật.
Quan hệ thu, nộp thuế giữa Nhà nước và dân cư được thực hiện dựa trên
những căn cứ pháp lý nhất định, đó chính là pháp luật thuế.
Pháp luật thuế là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ
xã hội phát sinh trong quá trình thu, nộp thuế giữa cơ quan Nhà nước có thẩm
quyền và người nộp thuế nhằm hình thành nguồn thu ngân sách Nhà nước để
thực hiện các mục tiêu xác định trước. Việc đưa ra khái niệm pháp luật thuế
nhằm phân định ranh giới giữa các nhóm quan hệ, qua đó lựa chọn áp dụng các
quy phạm pháp luật phù hợp, đạt được hiệu quả điều chỉnh cao.
Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của luật thuế ở Việt Nam cho
thấy pháp luật thuế ra đời rất sớm. Nhà nước với tư cách là chủ thể quyền lực, sử

Nguồn của pháp luật thuế là các văn bản pháp luật do cơ quan có thẩm
quyền ban hành điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thu, nộp
thuế và các văn bản pháp luật quốc tế điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá
trình thực hiện quyền thu thuế mà Việt Nam đã ký kết hoặc cam kết thực hiện.
Nguồn của văn bản pháp luật thuế do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước
Việt Nam ban hành gồm các văn bản luật và văn bản dưới luật. Các văn bản
pháp luật quốc tế là nguồn của pháp luật thuế bao gồm các điều ước quốc tế song
phương và đa phương.
•. Quan hệ pháp luật thuế
Để phục vụ lợi ích của mình và tạo ra trật tự chung cho xã hội, nhà nước
dùng quy phạm pháp luật như một quy tắc xử sự chung nhằm tập trung nguồn
thu từ thuế vào ngân sách nhà nước. Quan hệ thu, nộp thuế thực hiện trên cơ sở
các quy phạm pháp luật đã trở thành quan hệ pháp luật thuế.
2
Quan hệ pháp luật thuế mang một số đặc điểm sau:
•Thứ nhất, quan hệ pháp luật thuế mang nặng tính quyền uy. Hệ quả của
quan hệ pháp luật thuế là sự chuyển giao một khối lượng tài sản từ người nộp
thuế cho nhà nước, vì vậy việc nộp thuế không phải là sự lựa chọn của đối tượng
nộp thuế mà do yêu cầu của nhà nước.
•Thứ hai, quan hệ pháp luật thuế thường quy định cụ thể những quyền và
nghĩa vụ pháp lý của các bên tham gia quan hệ.
•Thứ ba, một bên tham gia quan hệ pháp luật thuế bao giờ cũng là cơ quan
quản lý thuế.
Nội dung quan hệ pháp luật thuế bao gồm:
• Căn cứ pháp lý hình thành quan hệ pháp luật thuế cụ thể, thường được
ghi nhận rõ trong các quyết định của cơ quan quản lý thuế;
• Chủ thể tham gia quan hệ pháp luật thuế, gồm hai chủ thể cơ bản là các
cơ quan quản lý, thu thuế và đối tượng nộp thuế;
• Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật thuế;
• Sự kiện pháp lý trong quan hệ pháp luật thuế là những sự kiện thực tế

triển”. Với những lý do đó, bất kỳ quốc gia nào cũng cần phải có và mong muốn
có được hệ thống pháp luật thuế đầy đủ với tư cách là căn cứ pháp lý vững chắc
để tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước. Mọi thay đổi về cơ cấu hệ
thống luật thuế, nội dung từng luật thuế đều ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả thu
ngân sách nhà nước từ thuế. Vì vậy, có thể khẳng định vai trò của pháp luật thuế
trong việc tạo căn cứ pháp lý hình thành nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà
nước.
2.1.2 . Pháp luật thuế được sử dụng như một công cụ điều tiết nền kinh tế,
thực hiện đường lối trong một thời kỳ nhất định của nhà n ước
Nhà nước, bằng pháp luật có khả năng quản lý, điều tiết tời mọi mặt của
đời sống kinh tế xã hội. Bằng hệ thống pháp luật thuế, nhà nước thể hiện ý chí
của mình đối với đường lối phát triển kinh tế một cách gián tiếp, thông qua đó
thực hiện công bằng cho xã hội.
Trong nền kinh tế thị trường, các tổ chức, các nhân có thể tồn tại và vận
động theo nhu cầu và lợi ích của chính họ, điều này có thể tổn thương đến trật tự
xã hội cũng như định hướng của nhà nước trong từng giai đoạn, ở mỗi quốc gia.
Giải quyết vấn đề này, pháp luật thuế có thể làm thay đổi hoặc can thiệp gián
tiếp vào hoạt động, vào quyết định đầu tư của các chủ thể nhằm đạt tới mục tiêu
nhất định của nhà nước. Thông qua hệ thống pháp luật thuế, nhà nước có thể
thay đổi cơ cấu đầu tư, cơ cấu ngành kinh tế mà không cần can thiệp hành chính.
Để thực hiện cơ cấu đầu tư định trước, pháp luật thuế có những quy định cụ thể
khác nhau giữa nghĩa vụ thuế của đối tượng ưu tiên và đối tượng bị hạn chế.
Chính điều này sẽ làm ảnh hưởng tới cơ hội tìm kiếm thu nhập của đối tượng đầu
tư, qua đó có thể làm thay đổi luồng chu chuyển vốn từ khu vực đầu tư này sang
khu vực đầu tư khác. Pháp luật thuế các quốc gia, trong đó có Việt Nam đều
phản ánh rõ vai trò nêu trên. Chẳng hạn, việc quy định đánh thuế hay không
đánh thuế, mức thuế suất khác nhau đối với từng ngành nghề, các mặt hàng hay
4
các loại thu nhập đều có thể tác động đến các ngành, nghề, qua đó đảm bảo sự
phát triển cân đối ngành nghề trong nền kinh tế.

tế trong nước, giữa nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài trong nghĩa
vụ nộp thuế (ngoại trừ thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao); quy định
các mức thuế phù hợp để giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa nhà nước và
5
người nộp thuế trên cơ sở tái tạo nguồn thu; đơn giản hóa thủ tục trong hành thu
thuế…
Bên cạnh đó, pháp luật thuế Việt Nam còn mang tính xã hội sâu sắc, góp
phần giảm thiểu sự phân hóa giàu nghèo – vốn là mặt trái thường thấy của nền
kinh tế thị trường. Điển hình có thể kể đến thuế thu nhập đối với người có thu
nhập cao.
2.2.2 Pháp luật thuế đã thể chế hóa các quan điểm, chính sách của nhà n ước
trong lĩnh vực thuế, kịp thời sửa đổi, bổ sung để đáp ứng được nhu cầu của nền
kinh tế trong từng thời kỳ
Pháp luật thuế hiện hành đã thể hiện rõ vai trò của thuế là nguồn thu chủ
yếu của ngân sách nhà nước. Nhìn chung, hệ thống thuế của Việt Nam đã có cơ
cấu phù hợp về mặt lý luật bao gồm ba nhóm thuế: thuế đánh vào tiêu dùng, thuế
đánh vào thu nhập, thuế đánh vào tài sản. Cơ cấu này về cơ bản đã đảm bảo bao
quát hết nguồn thu. Nhờ có hệ thống pháp luật thuế phù hợp, tỷ trọng các khoản
thu từ thuế trong các khoản thu ngân sách ngày càng tăng và chiếm đến 90-95%
tổng thu ngân sách. Điều này dẫn đến nguồn lực tài chính nhà nước được củng
cố và ngày càng lớn mạnh, đảm bảo cân đối ngân sách và đầu tư cho các mục
tiêu quan trọng của xã hội. Bên cạnh đó, pháp luật thuế cũng đã được ban hành
mới, sửa đổi, bổ sung kịp thời để phù hợp với tình hình thực tiễn tại từng giai
đoạn phát triển kinh tế. Điển hình phải kể đến là việc ban hành Luật quản lý thuế
2006, việc sửa đổi, bổ sung nhiều lần các luật thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập
doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt trong thời gian qua đều xuất phát từ nhu cầu
thực tiễn điều chỉnh.
2.2.3. Pháp luật thuế về căn bản đã đồng bộ với các luật khác trong tổng thể
hệ thống pháp luật về kinh tế nói chung
Trước hết, pháp luật thuế là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống