TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC
------------

NGUYỄN THỊ HUỆ

TÌM HIỂU THỰC TRẠNG ĐỘNG CƠ
HỌC TẬP CỦA HỌC SINH LỚP 4
KHãA LUËN TÔT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Tâm lí học

Người hướng dẫn khoa học
Th.S. LÊ XUÂN TIẾN

HÀ NỘI- 2013


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn, giúp đỡ của các thầy cô trong
khoa Giáo dục Tiểu học - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện
thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện khóa luận với đề tài: “Tìm hiểu
thực trạng động cơ học tập của học sinh lớp 4”. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng
biết ơn sâu sắc tới thầy giáo Ths. Lê Xuân Tiến - giảng viên tổ tâm lí giáo dục
đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu nhà trường, các thầy cô giáo
trường Tiểu học thị trấn Sóc Sơn - Thị trấn Sóc Sơn - Thành phố Hà Nội đã
tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề
tài.
Với điều kiện thời gian nghiên cứu và vốn kiến thức còn hạn chế, chắc
chắn đề tài không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được
sự giúp đỡ, đóng góp của quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp để đề tài thực


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

Trang

1. Lí do chọn đề tài ................................................................................... 5
2. Mục đích nghiên cứu ............................................................................ 6
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu ...................................................... 6
4. Giả thuyết khoa học .............................................................................. 6
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................... 6
6. Phương pháp nghiên cứu ...................................................................... 7
7. Phạm vi nghiên cứu .............................................................................. 7
8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài .............................................. 8
9. Cấu trúc khóa luận................................................................................ 8
NỘI DUNG
Chương 1: Cơ sở lí luận ................................................................................. 9
1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài khóa luận. 9
1.2. Một số quan điểm về động cơ trong tâm lí học ................................ 10
1.2.1. Quan niệm về động cơ học tập của tâm lí học phương Tây ....... 10
1.2.2. Quan niệm về động cơ học tập của tâm lí học Mác xít .............. 11
1.3. Hoạt động học tập của học sinh tiểu học .......................................... 13
1.4. Động cơ học tập của học sinh .......................................................... 14
1.4.1. Khái niệm động cơ học tập ....................................................... 14
1.4.2. Phân loại động cơ học tập ...........................................................................16
1.4.3. Vai trò của động cơ học tập ...................................................... 20
1.4.4. Hình thành động cơ học tập cho học sinh ................................. 20
1.5. Học sinh lớp 4 ................................................................................. 22
Chương 2: Thực trạng động cơ học tập của học sinh lớp 4 ..................... 24
2.1. Các loại động cơ học tập của học sinh lớp 4 .................................... 24

do mong muốn được khen, được thưởng, mong muốn cha mẹ vui lòng hay
mong mình sẽ giỏi hơn bạn,… Nhưng vấn đề cần quan tâm ở đây chính là cần
giáo dục cho học sinh những động cơ đúng đắn, những động cơ gắn liền với
nội dung dạy học, làm cho những động cơ đó chiếm vị trí chủ đạo trong cấu
trúc động cơ học tập của học sinh.
Học sinh lớp 4 nằm ở giai đoạn học tập thứ hai trong sự phát triển hoạt
động học tập của học sinh tiểu học. Giai đoạn này là bước phát triển của học
sinh ở trình độ sử dụng hoạt động học tập như một năng lực mới được hình
thành để học tập, lĩnh hội hệ thống các kiến thức, kĩ năng, đồng thời trên cơ
sở đó có thái độ và cách ứng xử theo yêu cầu của cấp tiểu học. Bởi vậy, việc
hình thành động cơ học tập của học sinh lớp 4 là việc làm cần thiết. Nên tôi
chọn đề tài: “Tìm hiểu thực trạng động cơ học tập của học sinh lớp 4” để góp
phần làm rõ thêm động cơ học tập ở giai đoạn thứ hai của học sinh tiểu học.

5


2.Mục đích nghiên cứu
Đề tài này nhằm phát hiện động cơ học tập của học sinh lớp 4. Trên cơ
sở đó, đề xuất một số biện pháp nhằm góp phần hình thành động cơ học tập
tích cực cho học sinh.
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Thực trạng động cơ học tập của học sinh lớp 4.
3.2.Khách thể nghiên cứu
Chúng tôi tiến hành nghiên cứu 37 học sinh lớp 4A và 35 học sinh lớp
4B ởtrường Tiểu học thị trấn Sóc Sơn, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội.
4. Giả thuyết khoa học
Động cơ học tập của học sinh lớp 4 bao gồm: động cơ nhận thức và
động cơ xã hội. Động cơ nhận thức được hình thành, phát triển mạnh nhưng

6.4. Phương pháp thống kê toán học
7. Phạm vi nghiên cứu
Mỗi một lứa tuổi, một cấp học, một lớp học lại có động cơ học tập khác
nhau. Do thời gian và điều kiện có hạn nên đề tài đi sâu vào việc tìm hiểu
động cơ học tập của học sinh lớp 4 trường Tiểu học thị trấn Sóc Sơn.

7


8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Kết quả nghiên cứu góp phần phản ánh thực trạng động cơ học tập của
học sinh lớp 4. Phân tích các nguyên nhân dẫn đến trực trạng đó. Trên cơ sở
đó đề xuất những biện pháp sư phạm nhằm hình thành và phát triển động cơ
học tập cho học sinh.
9. Cấu trúc khóa luận
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phụ lục, phần tài liệu tham khảo thì
nội dung chính của khóa luận bao gồm:
Chương 1: Cơ sở lí luận
Chương 2: Thực trạng động cơ học tập của học sinh lớp 4

8


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài khóa
luận
Từ năm 1976, tác giả Đặng Xuân Hoài với báo cáo: “Vấn đề động cơ
và nhân cách” và sau này tác giả cùng với cộng sự của mình đã nghiên cứu về
vấn đề động cơ xã hội ở lứa tuổi học sinh cấp I và cấp II.

đẩy người ta suy nghĩ và hành động” [7, 334].
Trong tâm lí học, động cơ là một vấn đề quan trọng và phức tạp. Về
mặt lí luận có nhiều quan điểm khác nhau về động cơ tâm lí người. Để hiểu rõ
hơn ta điểm qua những quan điểm về động cơ của hai dòng phái tâm lí: dòng
phái tâm lí học phương Tây và dòng phái tâm lí học Mác xít.
1.2.1. Quan niệm về động cơ học tập của tâm lí học phương Tây
Các nhà tâm lí học hành vi(J. Watson, B. Skinner, E. Tolmal,…) đưa ra
mô hình “kích thích - phản ứng” coi kích thích là nguồn tạo phản ứng - là
động cơ. Họ giải thích nguồn gốc của động cơ hành vi là những lực trừu
tượng khó nhận biết, là bản năng vô thức.
Theo thuyết phân tâm học(S. Freud, A. Atler,…) lại cho rằng: động lực
thúc đẩy hoạt động nhận thức của con người là vô thức, nguồn gốc vô thức là
những bản năng nguyên thủy mang tính chất sinh vật và nhấn mạnh vai trò
của các xung năng tính dục.

10


Các nhà tâm lí cấu trúc(K. Lewin, K. Lissner,…) xem động cơ chỉ là sự
tác động qua lại giữa những nội lực ở bên trong với trường lực ở bên ngoài,
coi thường kinh nghiệm của con người, đánh giá thấp những đặc điểm của
nhân cách.
Nhìn chung, các nhà tâm lí học phương Tây đã đứng trên bình diện của
khoa học tự nhiên để nghiên cứu về động cơ hành vi của con người, vẫn coi
động cơ tâm lí người chỉ là những kích thích mang tính chất bản năng sinh
học và tạo ra một cách bẩm sinh. Nguyên nhân cơ bản dẫn đến những hạn chế
này của các nhà tâm lí học phương Tây là do sai lầm của phương pháp luận
trong quá trình nghiên cứu. Họ nghiên cứu tâm lí con người ở trạng thái siêu
hình tách rời khỏi hoạt động, tách rời khỏi các mối quan hệ xã hội mà nó đang
sống.

dẫn hoạt động, hai là tạo ra cho hoạt động có ý của chủ thể.
Những luận điểm trên đây của nhà tâm lí học A.N. Lêônchiev về vấn đề
động cơ hoạt động chủ yếu vẫn dựa trên bình diện lí luận. Tuy nhiên, nó là cơ
sở cho các công trình nghiên cứu thực nghiệm sau này.
Qua những quan điểm trên ta thấy: Những nhà tâm lí học Mác xít đều
cho rằng: muốn tìm hiểu tâm lí người nói chung và hoạt động học tập nói
riêng thì phải đi từ cuộc sống thực, đi từ phân tích các dạng hoạt động và
những mối quan hệ của nó đối với xã hội.
Các tác giả đều đề cập đến mối quan hệ giữa nhu cầu và động cơ. Một
hoạt động hay giao tiếp của con người có một hệ thống động cơ thúc đẩy. Hệ
thống này được sắp xếp theo thứ bậc, có những động cơ giữ vai trò chủ đạo,

12


có những động cơ lại giữ vai trò thứ yếu trong hình thành, định hướng nhân
cách con người.
Bên cạnh đó, một số tác giả đã đi đến việc phân loại động cơ, mỗi tác
giả lại đứng trên những bình diện khác nhau để phân loại động cơ và sự khác
nhau đó giúp ta hiểu đầy đủ hơn, chính xác hơn về động cơ. Động cơ là một
vấn đề phức tạp và động cơ của con người luôn ẩn mình, luôn ở bên trong nên
ta rất khó có thể xét đoán về lượng. Do vậy, sự phân chia động cơ chỉ có ý
nghĩa về mặt lý thuyết còn thực tế thì ta khó có thể tách ra để phân loại động
cơ một cách rạch ròi.
1.3. Hoạt động học tập của học sinh tiểu học
Hoạt động học tập là hoạt động có ý thức của con người nhằm lĩnh hội
tri thức, kĩ năng, kĩ xảo và biến đổi bản thân chủ thể hoạt động.
Hoạt động học tập là hoạt động chủ đạo của học sinh tiểu học. Đây là
hoạt động đích thực, lần đầu tiên xuất hiện ở học sinh tiểu học, đó là hoạt
động có đối tượng, có phương pháp và được tổ chức chuyên biệt. Hoạt động

với tư cách một chủ thể hoạt động, bởi tính chất của những hoàn cảnh bên
ngoài cùng những kích thích bản năng bên trong” [8, 28].
Các nhà tâm lí học Mác xít nghiên cứu hoạt động học tập như một quá
trình, có vị trí nhất định trong cuộc sống của con người. Theo họ, động cơ học
tập của con người được quan niệm như là những kích thích mà con người ý
thức được, có tác dụng thúc đẩy hoạt động học tập.
A.N. Lêônchiev hiểu động cơ học tập của trẻ như là sự định hướng của
các em đối với việc lĩnh hội tri thức, với việc giành điểm tốt và sự khen ngợi
của cha mẹ, giáo viên,…

14


Theo L.I. Bozovic và các cộng sự của bà thì “Động cơ học tập là cái vì
nó khiến trẻ học tập hay nói cách khác cái kích thích trẻ học tập” [8, 30].
Trong tài liệu tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sư phạm, các tác giả
quan niệm động cơ học tập của học sinh được hiện thân ở đối tượng của hoạt
động học; tức là những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, thái độ, giá trị, chuẩn mực,…
mà giáo dục sẽ đưa lại cho họ.
Trong quá trình nghiên cứu đề tài này, tôi tán thành quan điểm về động
cơ học tập của L.I. Bozovic. Tức là cho rằng: động cơ học tập là tất cả các
biểu hiện: trẻ vì cái gì, cái gì thúc đẩy trẻ học tập và tất cả những kích thích
đối với hoạt động học tập của các em.
Những quan điểm của các nhà tâm lí học về động cơ học tập, chúng tôi
đã trình bày ở trên. Từ đó, chúng tôi rút ra một số kết luận chung cũng chính
là công cụ nghiên cứu đề tài:
Một là, động cơ học tập không phải thuần túy tinh thần. Động cơ ấy
phải được vật thể hóa ra ngoài, tức là nó phải mang một hình thức tồn tại vật
chất bên ngoài. Khi ở bên ngoài, nó phải hiện thân vào một thực thể khác, là
đối tượng hoạt động học tập. Trên cùng một đối tượng học tập có thể “bám

Theo bà để phát triển nhân cách tốt thì phải có sự kết hợp giữa các loại
động cơ trên.

16


Nhà tâm lí học M.P. Jacopson lại chia động cơ học tập làm ba loại:
+ Loại động cơ được hình thành bên ngoài hoạt động học tập - ta có thể
gọi nó là là “động cơ tiêu cực” vì nó mang tính tiêu cực.
+ Loại động cơ cũng được hình thành bên ngoài hoạt động học tập nhưng
mang tính tích cực.
+ Loại động cơ được nảy sinh chính trong quá trình học tập.
Theo tác giả, ba loại động cơ này luôn kết hợp với nhau cùng tác động đến
hoạt động học tập. Và chúng lập thành một hệ thống động cơ.
Một số nhà tâm lí học khác tiêu biểu như Nguyễn Kế Hào, A.V.
Petropxki,… chia động cơ học tập làm hai loại là động cơ bên trong và động
cơ bên ngoài.
Động cơ bên ngoài là những động cơ có liên quan đến những yêu cầu
của người lớn, nghề nghiệp trong tương lai, ...
Động cơ bên trong là những động cơ có liên quan đến nội dung học tập
và phương pháp truyền đạt được tri thức.
Theo Lê Văn Hồng thì chia động cơ thành hai loại:
Một là, những động cơ hoàn thiện tri thức.
Thuộc về loại động cơ hoàn thiện tri thức, học sinh có lòng khao khát
mở rộng tri thức, mong muốn có nhiều hiểu biết, kiến thức say mê với bản
thân trong quá trình giải quyết nhiệm vụ học tập. Tất cả những biểu hiện này
đều do sự hấp dẫn, lôi cuốn của bản thân tri thức cũng như phương pháp
giành lấy tri thức đó. Mỗi lần giành được cái mới ở đối tượng học thì các em
cảm thấy nguyện vọng hoàn thiện tri thức được thể hiện một phần. Trường



Nét đặc trưng của loại động cơ này là có những lực chống đối nhau
(như kết quả học tập không đáp ứng mong ước về địa vị của cá nhân trong xã
hội sau này) vì thế đôi khi nó gắn liền với sự căng thẳng tâm lí đáng kể, đòi
hỏi phải có sự nỗ lực bên trong, đôi khi có cả sự đấu tranh gay gắt với chính
bản thân mình. Khi đó có những xung đột gay gắt, học sinh thường có những
hiện tượng vi phạm nội quy (quay cóp, phá bĩnh), thờ ơ với học tập hay bỏ
học.
Cả hai loại động cơ này cần được hình thành ở học sinh, chúng lập
thành một hệ thống được sắp xếp thứ bậc. Vấn đề là ở chỗ trong những điều
kiện và hoàn cảnh xác định nào đó của dạy và học thì loại động cơ học tập
nào được hình thành mạnh mẽ hơn, nổi lên hàng đầu và chiếm vị trí ưu thế
trong sự sắp xếp theo thứ bậc của hệ thống động cơ [3].
Như vậy, mỗi tác giả lại có một cách phân loại động cơ học tập theo
một cách riêng. Tuy nhiên, hầu hết các tác giả đều chia động cơ học tập thành
hai loại chính đó là những động cơ xuất phát từ bản thân hoạt động học tập.
Đó là động cơ nhận thức, động cơ bên trong,… Và nhóm động cơ xuất phát từ
mối quan hệ của trẻ với môi trường sống, với những người xung quanh, đối
với xã hội. Đó là động cơ xã hội. Mỗi loại thúc đẩy hoạt động của chủ thể ở
các khía cạnh khác nhau. Nhưng cả hai loại động cơ đều rất cần thiết cho sự
thành công của hoạt động học tập.
Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi tiến hành quan điểm của A.K.
Marcova, Lê Văn Hồng, chia động cơ học tập làm hai nhóm:
-Nhóm 1: Những động cơ hoàn thiện tri thức (động cơ nhận thức).
- Nhóm 2: Những động cơ quan hệ xã hội (động cơ xã hội).

19


Động cơ xã hội bao gồm 2 loại : Động cơ xã hội tích cực và động cơ xã

chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự tổ chức và điều khiển của thầy. Nếu
trong quá trình dạy học, thầy luôn thành công trong việc tổ chức cho học sinh
phát hiện những điều mới lạ (cả bản thân tri thức và cách thức giành tri thức
đó), giải quyết thông minh những nhiệm vụ học tập, tạo ra được những ấn
tượng tốt đẹp đối với việc học thì dần dần nảy sinh nhu cầu của các em đối
với tri thức khoa học. Học tập dần dần trở thành nhu cầu không thể thiếu của
các em.
Muốn có được điều này phải làm sao cho những nhu cầu phải được gắn
liền với một trong những mặt của hoạt động học tập (mục đích, quá trình hay
kết quả)hay với tất các mặt đó. Khi đó các mặt này của việc học tập sẽ biến
thành những động cơ và bắt đầu thúc đẩy hoạt động học tập tương ứng. Nó sẽ
tạo nên sức mạnh tinh thần thúc đẩy các em vượt qua mọi khó khăn để giành
lấy tri thức [4].
Điều kiện đầu tiên của quá trình hình thành động cơ học tập cho học
sinh là xác định các tình huống xuất phát của dạy học. Về phương diện này có
hai tình huống cần phân biệt :
Tình huống thứ nhất : Trẻ em đã có hành động học tập được hình thành
trước đó. Trường hợp này nhiệm vụ chủ yếu của người giáo viên là chuyển
hóa mục đích thành động cơ học tập, tương ứng với nó là chuyển hành động
thành hoạt động. Phần này thực hiện nhiệm vụ giáo viên trước hết phải xác

21


định được những loại động cơ học tập. Từ đó, đưa học sinh vào các trường
hợp dạy học tương ứng.
Tình huống thứ hai: Trẻ chưa có hành động học tập. Trường hợp này
thường gặp ở những trẻ nhỏ, lứa tuổi mẫu giáo bé. Ở đây, đầu tiên phải hình
thành cho các em hành động học tập với tư cách hành động có mục đích. Sau
đó mở rộng phạm vi chức năng của mục đích đó và chuyển hóa nó thành động

triển tâm lí của các em, phụ thuộc vào sự giảng dạy của giáo viên đứng lớp
nói riêng và sự tác động của giáo dục từ nhà trường, gia đình và xã hội nói
chung. Sự tác động từ giáo dục của nhà trường, gia đình, xã hội là sự tác động
của nội dung, phương pháp và tổ chức hoạt động giáo dục. Và trong sự tác
động đó thì tác động giáo dục từ phía nhà trường giữ vai trò chủ đạo.

23