MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Lý do khoa học
Liêu Trai chí dị (gọi tắt là Liêu trai) là một trong những thành tựu xuất
sắc nhất của văn học Trung Quốc và nền văn học kỳ ảo thế giới. Ra đời trong
hoàn cảnh lịch sử đầy biến động, Liêu Trai chí dị là tiếng nói phản ánh chân
thực thời đại đầy nhiễu nhương và biến cố lúc bấy giờ. Đồng thời nó còn là
tiếng nói ca ngợi tư tưởng và tình cảm mới mẻ, tiến bộ qua những thiên
truyện đầy mộng ảo. Bồ Tùng Linh đã làm say mê bao thế hệ độc giả hơn ba
thế kỉ qua khi ông xây dựng cả một thế giới kỳ ảo muôn màu muôn vẻ mà
chứa đựng bao quan niệm nghệ thuật về cuộc sống.
Sức hấp dẫn của Liêu trai có nhiều lí do, trong đó có thể thấy thời gian
nghệ thuật của tác phẩm đóng một vai trò hết sức quan trọng - chính nó tạo
nên cho tác phẩm một màu sắc riêng, một tiếng nói và một ý nghĩa riêng.
Việc nghiên cứu, khám phá những giá trị thẩm mỹ của tác phẩm từ góc
độ thời gian nghệ thuật là hướng tiếp cận đang thu hút sự quan tâm của nhiều
người trong giới nghiên cứu. Bất kì tác phẩm văn chương nào tồn tại đều
không tách rời khỏi yếu tố thời gian. Nếu hiểu văn chương là sự cảm nhận về
thế giới và con người thì thời gian nghệ thuật chính là hình thức để con người
cảm thụ về thế giới của bản thân mình. Tìm hiểu về thời gian nghệ thuật của
một tác phẩm văn học chính là tìm hiểu cách cảm nhận cuộc sống một cách
nghệ thuật và thẩm mĩ qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ.
1.2. Lý do sư phạm
Việc tìm hiểu sáng tác của Bồ Tùng Linh giúp người giáo viên tương
lai có cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về văn học nước ngoài, đặc biệt là văn
học Trung Quốc. Những kết quả nghiên cứu sẽ là những tư liệu cần thiết cung
cấp cho học sinh hiểu biết thêm về những sáng tác văn học Trung Quốc được

1




cũng như hạn chế trong tư tưởng và nghệ thuật của Bồ Tùng Linh. Các nhà
nghiên cứu này phân chia tác phẩm thành nhiều loại chủ đề khác nhau: loại
chuyện làng nho, những truyện vạch trần và đả kích chế độ chính trị xã hội
đen tối, tham quan vô lại, truyện xoay quanh đề tài tình yêu và hôn
nhân…Bên cạnh đó còn thấy xuất hiện nhóm nghiên cứu Liêu trai chí dị dưới
góc độ diễn tiến của thể loại để chỉ ra sự sáng tạo độc đáo của Bồ Tùng Linh
như Tôn Cúc Viên, Lỗ Tấn, Chương Bồi Hoàn. Các nhà nghiên cứu này đã
chỉ ra sự sáng tạo cốt truyện dân gian và truyền kì chí quái của Bồ Tùng Linh.
Cũng có người đi tìm hiểu Liêu trai theo hướng so sánh loại hình, so sánh
Liêu trai với các tác phẩm khác để chỉ ra tiếng nói đa nghĩa và sức biểu hiện
nghệ thuật phong phú của Liêu Trai chí dị (Phùng Trấn Loan). Từ thập kỷ
1990 trở lại đây các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm tới hướng nghiên cứu
Liêu Trai dưới góc độ thi pháp học. Các công trình, bài viết tập trung tìm hiểu
Liêu Trai dưới các bình diện như: nhân vật và tổ chức nhân vật, kết cấu, thủ
pháp nghệ thuật, phong cách nghệ thuật... Điểm nổi bật của các công trình này
là các tác giả xuất phát từ những đặc trưng nghệ thuật của tác phẩm để tìm
hiểu tư tưởng, động cơ sáng tác, lý giải sức hấp dẫn của thế giới nghệ thuật kỳ
ảo Liêu Trai.
2.2. Những nghiên cứu về Liêu trai chí dị ở Việt Nam
Việt Nam và Trung Quốc từ rất sớm đã có mối quan hệ, giao lưu văn
hóa, văn học. Cũng như ở các nước trên thế giới, ở Việt Nam với những yếu
tố kì ảo, huyền diệu, Liêu trai chí dị đã thu phục được tình cảm hâm mộ và
nhiệt thành của độc giả Việt Nam. Đồng thời, Liêu trai cũng là mảnh đất màu
mỡ đầy bí ẩn đối với các nhà nghiên cứu.
Tìm hiểu lịch sử nghiên cứu Liêu trai chí dị ở Việt Nam, chúng tôi
thấy được:
- Mục Liêu trai chí dị đã xuất hiện trong các từ điển như: Từ điển Văn
học - Bộ mới (Trần Hữu Tá, Nguyễn Huệ Chi biên soạn).



4


phẩm chứ chưa xuất phát từ những biểu hiện nghệ thuật độc đáo và mới mẻ
của tác phẩm. Tiêu biểu cho khuynh hướng nghiên cứu này là Trần Xuân Đề,
Lương Duy Thứ, Nguyễn Huy Khánh và các tác giả giáo trình Văn học Trung
Quốc tập 2. Cũng có một số ít người nghiên cứu Liêu trai chí dị chịu ảnh
hưởng của phương pháp thẩm văn truyền thống mà tiêu biểu là Tản Đà và
Chu Văn.
Sau 1989, Nguyễn Huệ Chi, Lê Từ Hiển, Lê Nguyên Cẩn với những
bài viết của mình đã cho thấy một bước tiến trong việc nghiên cứu Liêu trai
trong khoảng thời gian gần đây. Điểm nổi bật của các bài viết này là đã cố
gắng tiếp cận tác phẩm từ chính những yếu tố cấu thành nghệ thuật (kết cấu,
tổ chức tình tiết, sự kiện, tổ chức nhân vật…) từ đó chỉ ra tư tưởng, tình cảm,
tài năng nghệ thuật bậc thầy của nhà văn Bồ Tùng Linh.
Năm 2008, một công trình có tính chuyên sâu bàn về thế giới nhân vật
Liêu trai được thực hiện đó là chuyên luận Thế giới nhân vật trong Liêu trai
chí dị của Bồ Tùng Linh của tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Dung. Trong công trình
này, tác giả đã xuất phát từ phạm trù thi pháp học để nghiên cứu quan niệm
nghệ thuật của Bồ Tùng Linh về con người làm tiền đề cho sự xem xét và
phân tích những tiến bộ và hạn chế tư tưởng của Bồ Tùng Linh qua thế giới
nhân vật. Nghiên cứu về thế giới nhân vật, ở chương 3. Phương thức và
phương tiện thể hiện nhân vật trong Liêu trai chí dị mục I. Yếu tố kỳ ảo Mạch liên kiết của thế giới nhân vật, tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Dung đã nhắc
tới thời gian nghệ thuật trong Liêu trai. Trong đó, tác giả phân chia thời gian
trong Liêu trai thành hai kiểu lớn với các tiểu loại:
- Thời gian tự nhiên gồm: thời gian lễ tiết, thời gian đêm tối và thời
gian sinh mệnh.
- Thời gian siêu tự nhiên gồm: thời gian âm phủ và thời gian cõi tiên.
Với cách chia này, tác giả đã có sự phân loại thời gian Liêu trai theo


6


thuật hoàn chỉnh. Các tác giả chủ yếu chỉ mới tập trung chú ý khai thác thời
gian để làm nổi bật cái thực - ảo trong tác phẩm của Bồ Tùng Linh.
Tóm lại, kể từ khi Liêu trai chí dị ra mắt độc giả cho đến nay vấn đề
nghiên cứu Liêu trai chí dị nói chung và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm
nói riêng đã có một quá trình lâu dài và đạt được những thành tựu quan trọng.
Quá trình đó phản ánh các khuynh hướng tiếp cận và giải mã tác phẩm theo
nhiều hướng khác nhau. Mặc dù vấn đề thời gian của Liêu trai đã được đề cập
đến ở những mức độ khác nhau trong các bài viết, công trình nghiên cứu song
chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình chuyên sâu tìm hiểu thời gian
nghệ thuật như một chỉnh thể phức hợp của nhiều yếu tố từ nội dung đến hình
thức, từ thế giới quan, nhân sinh quan của nhà văn được hóa thân thành hình
tượng nghệ thuật đến khả năng tổ chức hình tượng nghệ thuật đó. Tuy vậy,
những thành tựu, những kết quả nghiên cứu của những người đi trước chính là
những gợi mở vô cùng quan trọng đối với chúng tôi trong quá trình nghiên
cứu và hoàn thiện đề tài. Với tinh thần học tập không ngừng, với thái độ tôn
trọng và cầu thị, chúng tôi sẽ kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những kết quả
nghiên cứu của những người đi trước, trên cơ sở đó mạnh dạn đi sâu tìm hiểu
một cách đầy đủ, hệ thống về hình tượng thời gian nghệ thuật theo các hướng
sau:
- Liêu trai là thế giới của những điều kỳ ảo. Thời gian trong Liêu trai
chí dị tùy thuộc vào các yếu tố kỳ ảo và kiểu loại nhân vật mà biến đổi cho
phù hợp. Từ đó tạo ra trong Liêu trai chí dị một hình tượng thời gian đa dạng
và độc đáo.
- Thời gian trong Liêu trai chí dị là một hình tượng nghệ thuật độc đáo,
có vai trò quan trọng trong việc xây dựng thành công thế giới Liêu trai. Bởi


khách quan không theo ý muốn của con người.

8


Tuy nhiên thời gian đó chưa phải là thời gian nghệ thuật. Trong cuốn
Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần
Đình Sử nêu ra rằng: “Thời gian nghệ thật trong tác phẩm văn học chính là
hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó”
[8;322]. Các tác giả còn khẳng định: “thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm
thụ thời gian của con người trong từng thời kỳ lịch sử, từng giai đoạn phát
triển, nó cũng thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả và phương thức tồn tại
của con người trong thế giới” [8;323].
Thời gian nghệ thuật thể hiện sự tự cảm thấy của con người trong thế
giới. Có thời gian nghệ thuật không tách rời với chuỗi biến cố cốt truyện, có
thời gian nghệ thuật xây dựng trên dòng tâm trạng và ý thức. Thời gian nghệ
thuật phản ánh sự cảm thụ thời gian của con người trong từng thời kì lịch sử,
từng giai đoạn phát triển, nó cũng thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về
phương thức tồn tại của con người trong thế giới.
Thời gian trong tác phẩm văn chương chỉ trở thành thời gian nghệ thuật
khi nó trực tiếp tác động vào nhân vật, những biến động của tâm tư. Nó cùng
với các yếu tố khác góp phần làm nổi bật chủ đề tác phẩm.
Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học của Giáo sư Trần Đình Sử có bàn về
thời gian nghệ thuật như sau: “Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể
chiêm nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục độ dài của nó,
với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều thời gian hiện tại, quá khứ hay tương
lai” [18;77].
Thời gian nghệ thuật do được sáng tạo ra nên mang tính chủ quan, gắn
với thời gian tâm lí. Nó có thể kéo dài hay rút ngắn thời gian thực tế. Nó có
thể đảo ngược hay vượt tới tương lai. Trong tác phẩm văn học, thời gian được



NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
CÁC KIỂU THỜI GIAN TRONG LIÊU TRAI CHÍ DỊ
Liêu Trai chí dị là một tác phẩm với hệ thống nhân vật đặc biệt, bởi vậy
thời gian trong Liêu trai cũng rất đặc biệt. Bồ Tùng Linh đã quy tụ trong Liêu
trai “các kiểu thời gian để tạo ra một thời đại hiện tại vĩnh hằng độc đáo”. Đó
là thời gian tự nhiên trong sự luân chuyển của tạo hóa (xuân, hạ, thu, đông),
thời gian sinh hoạt có thể đo đếm (ngày, tháng, sáng, trưa, tối…), thời gian
sinh mệnh của đời người, thời gian lịch sử…Và Liêu trai còn có một kiểu thời
gian khác - thời gian của cõi khác, một cõi hoàn toàn xa lạ với con người kiểu thời gian siêu nhiên. Cho dù là kiểu thời gian nào thì “hình tượng thời
gian trong Liêu trai cũng bị chi phối bởi yếu tố kỳ ảo để tạo nên một kiểu thời
gian mang đậm chất Liêu trai, của riêng cõi Liêu trai” [3;230]: thực ảo lẫn
lộn, sáng tối đan xen, mơ hồ huyền thoại. Thời gian nghệ thuật trong Liêu trai
chí dị được chia làm hai kiểu loại đặc trưng là: thời gian thực tại và thời gian
mộng ảo.
1.1. Bảng khảo sát
Stt

Số lần xuất

Kiểu thời gian

hiện

Đêm tối
1

Thời gian

25

Mộng

84


Qua bảng khảo sát, chúng tôi có thể rút ra một số nhận xét sau:
Thứ nhất, Liêu trai có hai loại thời gian là thời gian thực tại và thời
gian mộng ảo. Trong đó:
- Thời gian thực tại bao gồm các kiểu loại thời gian tiêu biểu:
+ Tần số xuất hiện thời gian đêm tối là 185/431 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 42,9%.
+ Tần số xuất hiện thời gian lễ tiết là 30/431 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 6,9%.
Tần số xuất hiện tiết Thanh minh là 10/30 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 33,3%.
Tần số xuất hiện các lễ tiết khác (Thượng nguyên, Trung thu, Trùng
cửu…) là 20/30 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 66,7%.
+ Tần số xuất hiện thời gian lịch sử là 38/431 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 8,8%.
- Thời gian mộng ảo bao gồm các kiểu loại thời gian tiêu biểu:
+ Tần số xuất hiện thời gian cõi âm là 41/431 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 9,5%.
+ Tần số xuất hiện thời gian cõi tiên xuất hiện là 25/431 truyện,
chiếm tỉ lệ ≈ 5,8%.
+ Tần số xuất hiện thời gian cõi mộng là 84/431 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 19,4%.
Thứ hai, nhìn bảng khảo sát có thể thấy, trong thời gian thực tại, loại
thời gian có tần số xuất hiện nhiều nhất chính là thời gian đêm tối với tỉ lệ
185/431 truyện, ≈ 42,9%. Theo TS. Nguyễn Thị Bích Dung thì “Đêm tối là
gam màu chủ đạo tạo nên màu sắc kỳ ảo cho thời gian tự nhiên của cõi Liêu
trai” [3;232]. Đây cũng chính là loại thời gian phổ biến Bồ Tùng Linh sử
dụng khi xây dựng thời gian trong Liêu trai chí dị. Còn trong các kiểu loại
thời gian mộng ảo thì xuất hiện với tần số nhiều nhất chính là thời gian mộng
với 96 giấc mộng, xuất hiện trong 84/431 truyện, chiếm tỉ lệ ≈ 19,4%. Đây là

kỳ duyên khác loài, những cuộc tình phóng túng đầy nhục dục bắt đầu (Cô Tư
họ Hồ, Liên Hương, Thần Ngũ Thông, Đổng Sinh…).
Trong những thời khắc ấy, đặc biệt nhất phải kể tới thời gian đêm tối gam màu chủ đạo tạo nên màu sắc kỳ ảo cho thời gian tự nhiên trong Liêu

13


trai. Đây cũng là hình tượng thời gian chiếm tỉ lệ cao nhất (185/431 truyện)
trong Liêu trai.
“Đêm tối vốn là thời gian tự nhiên, thời gian của sự kiện, nhưng tự
thân nó đã mang yếu tố kỳ ảo” [3;232]. Trong khoảng thời gian huyền diệu,
sâu thẳm và đầy quyến rũ ấy chuyện gì cũng có thể xảy ra, chuyện gì cũng có
thể chấp nhận được. Đó là lúc hồn ma trở lại nhân gian cùng người sống
(Chương A Đoan, Quách Tú Tài, Cô gái họ Mai, Kinh Kinh Sắc…), là thời
khắc hồn hoa, tinh cá, hồ ly, chương, rắn, ong…tu luyện ngàn năm, trút bỏ
hình hài trở thành mĩ nữ, giai nhân (Hoa Cô Tử, Cát Cân, Liên Hoa công
chúa,…). Thời gian đêm tối đã trở thành khoảnh khắc của tự do, tình yêu và
dục vọng. Trong Liêu trai có đến 77 thiên truyện đêm tối gắn với các cuộc
hoan ái của nhân vật. Đêm tối giúp họ vượt qua trở ngại của bao giáo lí khắt
khe, của những thẹn thùng xấu hổ để được yêu, được dâng hiến và tận hưởng.
Những ái ân trai gái, những leo tường khoét vách để tìm đến với nhau chỉ có
thể diễn ra khi ánh dương dần tắt, màn đêm dần buông. Bóng đêm vừa là nhân
chứng vừa là kẻ đồng lõa cho những đam mê cháy bỏng của tình yêu, nhục
cảm. Đêm tối trong Liêu trai là đêm của ái ân, lạc thú; là đêm của những dục
vọng bản năng bị thực tế đè nén nay trỗi dậy - sự trỗi dậy để khẳng định nhu
cầu chính đáng của bản thân (Xảo Nương, Liên Hương, Lâm Tứ Nương…).
Chính bởi thế, những cuộc tình dù lâu dài hay chớp nhoáng, dù có kết quả hay
không đều mang lại sự rạo rực dữ dội, niềm hoan lạc đắm say. Đêm tối chính
là thời khắc con người vượt qua mọi rào cản, vượt lên “cả không gian, cả thời
gian, cả sự sống chết để đạt tới tình yêu vĩnh hằng” [3;234].

thời gian lễ tiết. Lễ tiết là bộ phận văn hóa truyền thống của Trung Quốc bao
gồm việc tố chức những nghi lễ, hội hè theo một khuôn mẫu nhất định vào
những thời điểm tự nhiên quay vòng theo chu kì, tức là theo bốn mùa: xuân,
hạ, thu, đông. Là bộ phận đời sống văn hóa tinh thần quan trọng, lễ tiết có ý
nghĩa cơ bản xuyên suốt là thể hiện ý tưởng về sự trường tồn của cuộc sống,

15


khao khát của con người về thiên địa hài hòa ban cho vụ mùa tươi tốt, bội thu,
đàn gia súc sinh sôi nảy nở. Trong lễ tiết, ý tưởng vũ trụ thiên nhiên và con
người là một khối thống nhất được thể hiện rõ rệt, chu kì vòng quay của vũ
trụ được bao trùm lên đời sống con người qua bao thế hệ. Có thể thấy lễ tiết là
cái mốc phân đoạn chuỗi thời gian vĩnh hằng trong đời sống con người.
Chúng tựa như biểu tượng cho cuộc sống lặp đi lặp lại trong vòng quay của
vũ trụ và sự bất tận của thời gian. Lễ tiết gắn liền với khái niệm thời lịch, thời
tiết, thời vụ, phản ánh ý niệm của mỗi dân tộc về những phân đoạn thời gian
đó. Và vì thế lễ tiết phần nào trở thành bộ phận của ý thức hệ dân tộc, thể hiện
bản sắc dân tộc sâu đậm.
Với văn học thì lễ tiết là nơi chứa đựng những khoảnh khắc giao thời
đặc biệt tạo nên nhịp vận động mạnh mẽ cho từng hoạt động của nhân vật, bởi
nó là dịp nhà văn để nhân vật của mình gặp gỡ, hội ngộ và nên duyên. Liêu
Trai chí dị có 30/431 truyện xuất hiện kiểu thời gian lễ tiết (Thanh Minh,
Thượng nguyên, Đoan ngọ, Trùng dương, Trùng cửu…)
Theo tập quán tâm linh của người Trung Quốc, thời gian lễ tiết là thời
gian để con người hướng đến thế giới khác (thần linh, địa phủ). Đó là dịp gặp
gỡ, hội ngộ, đoàn viên của những người thân. Cơ hội này không chỉ dành cho
người còn sống mà dành cho cả những người đã chết. Lễ tiết là thời gian con
người nô nức đi dâng lễ, trẩy hội, cũng là lúc diễn ra những cuộc gặp gỡ lạ kì
giữa tiên hồ, kỳ quỷ với con người (Thanh Phượng, Anh Ninh, Cô Bảo…). Là

quả thực ngắn. Nhưng thời gian sinh mệnh trong Liêu Trai - một cõi kì ảo, với
những nhân vật kì ảo lại mang một đặc trưng riêng biệt.
Trước hết, trong Liêu Trai ta nhận thấy tác giả nhắc nhiều tới kiếp
người - sự luân chuyển kiếp sống của con người. Sinh mệnh của nhân vật
trong Liêu Trai không chỉ ngừng khi nhân vật chết đi mà còn được tiếp tục ở
các kiếp báo luân hồi. Trong truyện Ba kiếp làm súc vật, ông hiếu liêm họ
Vương nhớ rõ mình trải qua ba kiếp: làm ngựa, làm chó, làm người. Uông

17


Khả Thụ (Uông Khả Thụ) sinh mệnh cũng không chỉ kể trong một đời mà
được nhắc tới ba kiếp. Cô gái họ Trần trong thiên truyện cùng tên bị đạo sĩ
giết oan được quan ấp tể giải oan nên đã đầu thai làm con gái quan ấp tể.
Xây dựng dòng thời gian sinh mệnh với các kiếp luân hồi, tác giả cho
ta thấy quan niệm của ông về nhân quả cuộc đời: người tốt được đầu thai làm
người, kẻ ác bị đày ải, mắc tội phải làm thân chó, ngựa để đền tội… Qua đây
cho thấy thời gian trong Liêu Trai có mang cảm quan tôn giáo. Với Liêu Trai,
với thế giới nhân vật kì ảo của Liêu Trai, chết đâu phải là hết, đó là sự chuyển
tiếp, là một trạm trung chuyển trong vòng luân hồi của kiếp người.
Cùng với sự luân chuyển các kiếp, thời gian sinh mệnh trong Liêu Trai
còn đáng chú ý ở sự ngưng đọng trong một thời khắc của đời người - đó là
tuổi trẻ. Thời gian sinh mệnh trong Liêu Trai dường như được ngừng lại,
đọng lại ở thời khắc viên mãn, đẹp nhất của đời người - tuổi thanh xuân. Nhân
vật trong Liêu Trai, dù là thư sinh Nho học hay giai nhân phòng khuê thì độ
tuổi được nhắc tới nhiều nhất vẫn là mười lăm, mười tám, đôi mươi, cho tới
ba mươi, bốn mươi...Đặc biệt là các nữ nhân ma hồ của cõi Liêu Trai như
Kiều Na, Thanh Phượng, Hoàng Anh, Anh Ninh, Liên Hương, Cát Cân…Như
Nguyễn Thị Bích Dung đã nhận xét: họ dường như “đã thực sự vượt qua khỏi
sự chế ngự của thời gian…Nhân vật có thể chết, có thể tạm thời biến mất khỏi

1.2.2. Thời gian lịch sử
Một kiểu thời gian khác của thời gian thực tại là thời gian lịch sử.
Trong Liêu Trai chí dị có 38 truyện xuất hiện kiểu thời gian lịch sử.
Khảo sát cụ thể từng tác phẩm cho ta thấy có hai kiểu tái hiện theo thời
gian lịch sử trong Liêu Trai. Thứ nhất là tái hiện bằng cách ghi chép các sự
kiện theo mốc niên đại: “Vào đời Sùng Trinh”, “Đời Ngũ Đại về trước”,
“Khang Hi năm thứ 21”, “năm Khang Hi thứ sáu”, “niên hiệu Sùng Chính đời
Minh”…thậm chí còn cụ thể tới ngày tháng “đời Vĩnh Niên, năm Khang Hi
thứ tư, tháng chín, ngày hai mươi tám” (Lí Tư Giám)... Thứ hai là tái hiện

19


bằng cách ghi chép các sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử như “Trong cuộc
biến Vu Thất”, “trong loạn Tạ Thiến”, “hồi quân Tĩnh Nam nổi lên, đất Tề đại
loạn” hay “thời Ngô Phan Vương chưa làm phản” (Bảo Trụ)…
Thời gian lịch sử xuất hiện làm tăng sức thuyết phục, đúng đắn cho câu
chuyện khiến người đọc tin vào những gì được kể. Tuy nhiên, Liêu Trai chí dị
là tiểu thuyết sinh hoạt bởi vậy sự ghi chép các biến cố, sự kiện lịch sử, niên
đại ấy cũng không giúp cho độc giả hiểu biết hơn lịch sử. Nó không giống với
các tiểu thuyết “giảng sử” như Tam Quốc diễn nghĩa, Thủy Hử… thiên về ghi
chép trước sau đầy đủ rõ ràng các sự kiện lịch sử giúp người đọc hiểu hơn về
các niên đại, sự kiện ấy. Thời gian lịch sử trong Liêu Trai chí dị mang màu
sắc sinh hoạt, trước hết nó được sử dụng là cái cớ để nhà văn phơi bày hiện
thực xã hội. Ở đấy, lịch sử không phải để triển khai thành các cuốn biên niên
mà lịch sử chỉ là cái cớ dẫn dắt người đọc vào những câu chuyện sinh hoạt
đời thường của cõi Liêu Trai. Có rất nhiều thiên truyện trong Liêu Trai mở
đầu bằng thời gian lịch sử song triển khai câu chuyện và diễn tiến sự kiện lại
ngập tràn không khí sinh hoạt.Truyện Lí Tư Giám có câu mở đầu “đời Vĩnh
Niên, năm Khang Hi thứ tư, tháng chín, ngày hai mươi tám” song tiếp theo lại

của người Trung Hoa. Đó là nơi thực thi công lí: trừng phạt những linh hồn có
tội ác và chuyển hóa đầu thai cho những linh hồn tốt. Thời gian cõi âm là thời
gian của sự lưu chuyển và tái sinh của những kiếp người. Trong Liêu trai chí
dị, theo kết quả khảo sát, có 41/431 truyện có xuất hiện thời gian ở cõi âm.
Theo đó, thời gian cõi âm gắn với những công đường xử án, những kiếp luân
hồi (Lý Bá Ngôn, Tịch Phương Bình, Ngũ Thu Nguyệt, Nối tiếp chuyện “Kê
vàng”…). Truyện Long Phi tướng công kể về Đái Sinh tư thông với vợ anh
hàng xóm bị lừa xô xuống giếng rồi lấp đầy đất lên. Đái Sinh ở dưới chốn âm
làm bạn với ma, gặp lại Long Phi tướng công - ông tổ của mình, được ông
cho ăn, cho học. Truyện Vương thập kể về Vương Thập gánh muối bán bị bắt
xuống Âm phủ làm phục dịch vét sông Nại Hà. Xuống Âm ti, Diêm Vương

21


xét tội không phải buôn lậu bèn tha cho việc phục dịch, giao cho trông coi
việc đào sông. Rồi truyện Khảo Tệ ty, Văn Nhân sinh người đất Hà Nam được
anh tú tài mời xuống Âm phủ gặp Hư Đỗ quỷ vương xin tha cho cái lệ “cắt
thịt đùi man rợ”. Lần theo bước chân của Văn Nhân sinh, công đường hiện ra
“cao rộng, bên dưới kê hai cột đá, bên Đông, bên Tây, chữ khắc trên cột đá to
bằng cái giỏ, một cột đề “Hiếu lễ trung tín”, cột kia đề “Lễ nghĩa liêm sỉ”…
Và thời gian cõi âm còn là thời gian gặp gỡ đoàn tụ của những cuộc
tình đắm say. Trong truyện Liên Thành, Kiều sinh cảm mến sắc đẹp của Liên
Thành ngày đêm tương tư, mong nhớ tới mòn mỏi, thậm chí vì Liên Thành
sẵn sàng “cầm dao xẻo miếng thịt ngực” làm thuốc chữa bệnh cho Liên
Thành. Nhưng cha Liên Thành vì ham tiền đã hứa gả cho người buôn muối là
Vương Hóa Thành nên nhất quyết chia rẽ đôi uyên ương. Liên Thành chết,
Kiều sinh cũng chết theo. Và chính Âm phủ là nơi Kiều sinh được gặp lại
Liên Thành, nhờ đó cùng nhau bàn tính được nên vợ nên chồng sống với nhau
lâu dài. Án Trọng (Tương Quần) người đất Diêm An, trong một lần tới Âm

sóng lớn, thuyền sắp lật”, lạc vào đảo lạ, ở có mấy ngày mà khi trở về thì “xa
nhà đã được mười sáu năm”, Trần Sinh (Bà chúa Tây Hồ) lạc vào phủ Tây Hồ
ở được vài tháng nhưng viết thư sai tiểu đồng về thì mới hay “đã hơn một
năm rồi”,…Hay Cổ Phụng Trĩ vì chán ngàn công danh, muốn xa lánh cõi đời
mai danh chốn núi non tìm đến nơi động phủ núi sâu mới có một ngày mà đến
khi quay lại trần gian thì thời gian đã qua một trăm năm, quê nhà “không còn
cảnh cũ”…(Cổ Phụng Trĩ).
Nhắc tới thời gian cõi tiên trong Liêu Trai chí dị là phải nhắc tới những
câu chuyện tình giữa các chàng thư sinh nho nhã và tiên nữ. Trong phần lớn
các câu chuyện người - tiên ta đều thấy thời gian ngưng đọng rất rõ ràng. Đó
là những khoảnh khắc lóe sáng của cuộc đời con người. Là thời khắc con
người tạm gác lại những vụn vặt lo phiền của cuộc sống phàm trần để bước
vào cõi tiên, vô lo, vô nghĩ. Dương Viết Đán (Phấn Điệp) trước gió dữ điên

23


cuồng, trước ranh giới mong manh của sống - chết không khỏi lo sợ. Nhưng
giây phút trước là buông xuôi phó mặc cái chết nơi biển rộng sóng to, giây
phút sau Dương đã bước vào cõi lạ với hoa nở đầy cây, “mùa hè không nóng
quá, mùa đông không lạnh quá, hoa nở bốn mùa”. Nơi đó có sẵn nhà lầu
thành quách, chăn ấm nệm êm không phải lo nghĩ. Cả ngày chỉ gảy đàn,
thưởng rượu, chơi hoa. Và trong khoảnh khắc thời gian vô hạn ấy, Dương gặp
gỡ và nên duyên cùng Phấn Điệp - giai nhân có “làn thu thủy long lanh, vẻ
quyến rũ vô cùng”.
Chàng La Tử Phù, người ở Phần Châu ăn chơi trác táng tới nỗi “mắc
bệnh lở lói hôi thối”, “bị chị em khinh rẻ”, “tống cổ ra ngoài, phải đi xin ăn
ngoài chợ”. Những tưởng La Tử Phù phải bỏ thây nơi xứ lạ thì lại may mắn
gặp được cô gái “dung mạo như tiên” - tiên nữ Phiên Phiên. Từ đó cuộc sống
của La Tử Phù cũng được thay đổi. Nơi động tiên, cuộc sống đủ đầy vô lo vô

thức hữu hiệu để thể nghiệm cuộc sống.
Trong Liêu trai chí dị có khoảng 96 giấc mộng xuất hiện trong 84/431
truyện với nhiều nội dung và ý nghĩa khác nhau. Thời gian mộng trong Liêu
Trai xét về mặt nào đó có liên quan mật thiết đến thời gian cõi âm và thời
gian cõi tiên bởi con người chỉ đi vào cõi âm và cõi tiên được qua con đường
mộng. Cũng như thời gian cõi tiên và cõi âm, thời gian mộng cũng có độ
chênh nhất định so với thực tại. Ông hiếu liêm họ Tăng (Nối tiếp chuyện “Kê
vàng”) ngủ ngày, mộng trải qua hai kiếp: một kiếp làm quan sau vì tham lam,
nịnh trên đe dưới nên bị giáng tội, chết đi bị đưa xuống Âm phủ chịu đủ mọi
hình phạt. Kiếp hai bị đầu thai làm một đứa bé gái con nhà ăn xin, lớn lên
sống kiếp vợ lẽ, bị vợ cả hành hạ, bị hãm hiếp, bị vu tội giết chồng chịu án
lăng trì xử tử. Nhưng tỉnh mộng thì mới ngủ được mấy giờ. Cố sinh (Cố sinh)
nằm mộng hai lần, thời gian thực chỉ từ trưa đến chiều nhưng trong mộng thời
gian đã trải dài dằng dặc. Mộng lần đầu phòng toàn con nít, mộng lần thứ hai,
đời thực mới chỉ qua khoảnh khắc mà trong mộng “đi qua chỗ trẻ con ở khi

25