BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH



Nguyễn Thị Đẹp

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH



Nguyễn Thị Đẹp

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn hóa học
Mã số

: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS NGUYỄN THỊ SỬU

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012



1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ............................................................................................ 2
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu .................................................................... 2
4. Phạm vi nghiên cứu .............................................................................................. 2
5. Giả thuyết khoa học .............................................................................................. 2
6. Nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................................ 2
7. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 3
8. Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu ....................................................... 3

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .................. 4
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu........................................................................... 4
1.2. Quá trình dạy học hóa học ở trường phổ thông ............................................. 8
1.2.1. Khái niệm quá trình dạy học hóa học [29] .................................................. 8
1.2.2. Mục tiêu dạy học hóa học THPT [29],[30] ................................................. 9
1.2.3. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học [8], [30] ................................ 10
1.3. Tính tích cực trong học tập ............................................................................. 10
1.3.1. Khái niệm [5] ............................................................................................. 10
1.3.2. Dấu hiệu của tính tích cực học tập [44] .................................................... 11
1.3.3. Những biện pháp nâng cao tính tích cực học tập [5] ................................ 12
1.4. Phương pháp dạy học tích cực........................................................................ 13


1.4.1. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực [5] ............................................ 13
1.4.2. Nét đặc thù của phương pháp dạy học tích cực [5],[19][47] .................... 13
1.4.3. Một số phương pháp dạy học tích cực [5],[11],[12],[28],[29],[37],[38] 15
1.4.4. Một số kỹ thuật dạy học tích cực [13],[19],[47] ....................................... 21
1.5. Một số vấn đề có liên quan đến học sinh trung bình - yếu........................... 25
1.5.1. Khái niệm học sinh trung bình - yếu [6] .................................................... 25
1.5.2. Đặc điểm của học sinh trung bình - yếu..................................................... 26
1.5.3. Những yếu tố ảnh hưởng đến kết quả học tập của học sinh ...................... 27

2.3.3. Biện pháp thứ ba: Xây dựng hệ thống bài tập tự học phần kim loại ......... 63
2.3.4. Biện pháp thứ tư: Hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy hệ thống hóa
kiến thức bài học .................................................................................................. 71
2.3.5. Biện pháp thứ năm: Sử dụng các PPDH tích cực tổ chức hoạt động học
tập đa dạng và phù hợp với học sinh .................................................................. 74
2.3.6. Biện pháp thứ sáu: Tăng cường kiểm tra đánh giá .................................... 85
2.3.7. Biện pháp thứ bảy: Gây hứng thú học tập cho học sinh ............................ 88
2.4. Thiết kế một số giáo án áp dụng các biện pháp đã đề xuất ......................... 98
2.4.1. Những định hướng khi thiết kế giáo án ...................................................... 98
2.4.2. Giáo án bài 25: Kim loại kiềm ................................................................... 98
2.4.3. Giáo án bài 27: Nhôm và hợp chất của nhôm ......................................... 104
2.4.4. Giáo án bài 28: Luyện tập tính chất của kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ
và hợp chất của chúng ........................................................................................ 110
2.4.5. Giáo án bài 32: Hợp chất của sắt ............................................................ 116
2.4.6. Giáo án bài 37: Luyện tập tính chất của sắt và hợp chất của sắt ............ 122

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 .............................................................................. 128


Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.................................................. 129
3.1. Mục đích thực nghiệm ................................................................................... 129
3.2. Đối tượng thực nghiệm .................................................................................. 129
3.3. Nội dung thực nghiệm ................................................................................... 129
3.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm .................................................................. 130
3.5. Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm ..................................................... 130
3.6. Kết quả thực nghiệm ..................................................................................... 132
3.6.1. Kết quả bài kiểm tra số 1.......................................................................... 132
3.6.2 Kết quả bài kiểm tra số 2........................................................................... 134
3.6.3 Kết quả bài kiểm tra số 3........................................................................... 136
3.6.4 Kết quả bài kiểm tra số 4........................................................................... 138

KL

: Kim loại

PHHS : Phụ huynh học sinh
PPDH : Phương pháp dạy học
PT

: Phương trình

PTHH : Phương trình hóa học
PƯ
SGK

: Phản ứng
: Sách giáo khoa

SĐTD : Sơ đồ tư duy
TBY

: Trung bình – yếu

TCHH : Tính chất hóa học
THPT

: Trung học phổ thông

TN

: Thực nghiệm

Bảng 3.9: Tổng hợp các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 2............................... 135
Bảng 3.10: Bảng điểm bài kiểm tra số 3 ...................................................................... 136
Bảng 3.11: Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 3 ............... 136


Bảng 3.12: Tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra số 3 .............................................. 137
Bảng 3.13: Tổng hợp các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 3............................. 138
Bảng 3.14: Bảng điểm bài kiểm tra số 4 ...................................................................... 138
Bảng 3.15: Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 4 ............... 138
Bảng 3.16: Tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra số 4 .............................................. 139
Bảng 3.17: Tổng hợp các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 4............................. 140


DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Bố trí chỗ ngồi nhóm 4HS trong kỹ thuật khăn trải bàn ............................... 22
Hình 1.2: Viết ý kiến vào khăn trải bàn với nhóm 4HS ................................................ 23
Hình 2.1: Mẫu SĐTD hệ thống hóa kiến thức từng phần bài học ................................. 70
Hình 2.2: Mẫu SĐTD hệ thống hóa kiến thức toàn bài ................................................. 72
Hình 2.3: SĐTD hệ thống hóa kiến thức tính chất các hợp chất sắt (III) ...................... 73
Hình 2.4: SĐTD hệ thống hóa kiến thức bài số 27........................................................ 74
Hình 2.5: SĐTD hệ thống hóa kiến thức bài kim loại kiềm ........................................ 103
Hình 2.6: SĐTD hệ thống hóa kiến thức tính chất của sắt .......................................... 124
Hình 2.7: SĐTD hệ thống hóa kiến thức hợp chất sắt (II)........................................... 124
Hình 2.8: SĐTD hệ thống hóa kiến thức hợp chất sắt (III) ......................................... 125
Hình 2.9: SĐTD hệ thống hóa kiến thức hợp kim của sắt........................................... 123
Hình 2.10: SĐTD hệ thống hóa kiến thức sắt và hợp chất của sắt .............................. 123
Hình 3.1: Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 1 ....................................................... 133
Hình 3.2: Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra số 1 .................................................... 133
Hình 3.3: Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 2 ....................................................... 135

em phải có một số thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, quy nạp, diễn
dịch, loại suy, …và một số kỹ năng hóa học như quan sát, nhận xét hiện tượng, kỹ
năng thực hành, vận dụng lí thuyết vào những tình huống cụ thể. Do đặc thù nêu
trên, việc học tập môn hóa học đối với một bộ phận không nhỏ học sinh còn gặp
nhiều khó khăn.
Với mong muốn tìm ra một số biện pháp có thể áp dụng trong quá trình dạy
học hóa học nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học cho học sinh trung bình -


2

yếu, tôi quyết định chọn đề tài: “Một số biện pháp nâng cao kết quả học tập phần
kim loại hóa học lớp 12 ban cơ bản với đối tượng học sinh trung bình – yếu”.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp giúp học sinh trung bình – yếu nâng cao
kết quả học tập phần hóa kim loại hóa học lớp 12 THPT.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hoá học ở trường THPT.
• Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp nâng cao kết quả học tập với học sinh
trung bình – yếu phần kim loại hóa học lớp 12 THPT.
4. Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung: các bài học trong 2 chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ,
nhôm” và “Sắt và một số kim loại quan trọng” hóa học lớp 12 THPT.
- Về địa bàn nghiên cứu: một số trường THPT tỉnh Long An.
- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 8 / 2011 đến tháng 8 / 2012.
5. Giả thuyết khoa học
Trong tiến trình dạy học nếu giáo viên tìm hiểu rõ nguyên nhân học sinh học
chưa tốt môn hóa học và đề ra các biện pháp tổ chức hoạt động học tập phù hợp
cùng với việc sử dụng phương pháp dạy học hợp lí thì sẽ nâng cao được kết quả học
tập cho học sinh.

- Tìm hiểu thực trạng và nguyên nhân việc học tập chưa tốt môn hóa học của
học sinh THPT tỉnh Long An.
- Đề xuất một số biện pháp tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trung bình –
yếu thông qua dạy học chương 6,7 hóa học 12 ban cơ bản THPT.


4

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Vấn đề HS TBY hiện nay luôn là vấn đề được sự quan tâm của toàn xã hội. Ở
các trường phổ thông, bên cạnh công tác bồi dưỡng HS giỏi, hầu hết các trường đều
có kế hoạch phụ đạo cho HS TBY. Dù vậy, kết quả cũng chưa được cải thiện nhiều.
Một thực tế hiện nay là không chỉ có HS TBY mà ngay cả nhiều HS học khá, giỏi
cũng chưa thực sự thích học môn hóa. Vậy thì nguyên nhân do đâu? Để HS TBY
nâng cao kết quả học tập môn hóa thì biện pháp hiện nay được đa số các trường sử
dụng là tổ chức phụ đạo, việc này rất cần thiết nhưng chưa đủ. Cần phải đi sâu vào
tìm hiểu nguyên nhân HS học chưa tốt môn hóa học, nguyên nhân HS chưa thích
học môn hóa học, thực tế việc đổi mới PPDH ở các trường phổ thông hiện nay để có
nhiều biện pháp tác động có hiệu quả hơn. Trong những năm gần đây, ở trường
ĐHSP TP. HCM đã có một số đề tài nghiên cứu về PPDH đã đạt được những thành
công nhất định trong việc hướng đến HS TBY, góp phần nâng cao chất lượng dạy
học môn hóa học, như:
• Khóa luận tốt nghiệp “Phương pháp bồi dưỡng học sinh yếu hóa lấy lại căn
bản” của sinh viên Trần Thị Hoài Phương, trường Đại học Sư phạm TP.HCM
(1996) [27 ] và khóa luận tốt nghiệp “Phụ đạo học sinh yếu môn hóa học lấy lại căn
bản” của sinh viên Trần Đức Hạ Uyên, trường Đại học Sư phạm TP.HCM (2002)
[46]
Hai đề tài này đã đề ra một số phương pháp giúp học sinh yếu lấy lại căn bản:
+ Hình thành thao tác tư duy cho học sinh.

- Biện pháp 7: Chốt trọng tâm, bám sát chuẩn kiến thức và kỹ năng.
- Biện pháp 8. Có kế hoạch bồi dưỡng cho HS suốt năm học.
• Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh yếu
môn hóa lớp 11 ban cơ bản THPT” của học viên Phan Thị Lan Phương, trường Đại
học Sư phạm TP. HCM (2011) [26]
Tác giả đã tiến hành điều tra thực trạng vấn đề bồi dưỡng HS yếu môn hóa học tại
một số trường THPT và đã đề xuất một số nhóm biện pháp bồi dưỡng học sinh môn
hóa học như sau:


6

- Nhóm biện pháp về tổ chức, gồm:
+ Biện pháp 1: Lập kế hoạch phụ đạo ngoài giờ chính khóa.
+ Biện pháp 2: Kiểm tra thường xuyên, liên tục.
+ Biện pháp 3: Tổ chức nhóm học tập.
+ Biện pháp 4: Khen thưởng, trách phạt kịp thời.
- Nhóm biện pháp tác động vào tâm lý học sinh, gồm:
+ Biện pháp 5: Gây hứng thú học tập.
+ Biện pháp 6: Vận dụng quy luật trí nhớ trong dạy học.
- Nhóm biện pháp sử dụng phương pháp và phương tiện dạy học, gồm:
+ Biện pháp 7: Hướng dẫn cho HS phương pháp học và tự học.
+ Biện pháp 8: Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực.
+ Biện pháp 9: Khai thác thế mạnh của các phương tiện dạy học.
- Nhóm biện pháp về điều kiện học tập, gồm:
+ Biện pháp 10: Tóm tắt lý thuyết cơ bản.
+ Biện pháp 11: Phân loại hệ thống bài tập.
+ Biện pháp 12: Cung cấp một số tư liệu học tập.
• Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục “Các biện pháp giúp học sinh trung bình,
yếu học tốt môn hóa học lớp 11 ban cơ bản ở trường THPT” của học viên Dương

điện li” lớp 11 cơ bản dùng cho học sinh trung bình - yếu.
- Biện pháp 3: Xây dựng hệ thống bài tập chương “Sự điện li” lớp 11 cơ bản
dùng cho HS TBY.
Các biện pháp do các tác giả đề xuất rất thiết thực và đây là những tài liệu tham
khảo hữu ích cho giáo viên trong công tác bồi dưỡng HS TBY.
Như vậy, vấn đề bồi dưỡng HS TBY đã và đang là mối quan tâm của nhiều giáo
viên và xã hội. Các đề tài đã nghiên cứu đã phần nào tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến
học sinh học yếu kém và đề xuất nhiều biện pháp bồi dưỡng HS yếu môn hóa học.
Tuy nhiên, còn chưa chú trọng đến bồi dưỡng phương pháp tự học của HS ngoài giờ
học cũng như chưa nghiên cứu việc sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực
như thế nào cho có hiệu quả với đối tượng HS TBY nhằm tạo điều kiện cho các em
tham gia tích cực vào các hoạt động học tập trong giờ học trên lớp. Vì vậy, tác giả
quyết định xây dựng đề tài luận văn thạc sĩ theo hướng nghiên cứu nêu trên nhằm
nâng cao kết quả học tập của HS TBY.


8

1.2. Quá trình dạy học hóa học ở trường phổ thông
1.2.1. Khái niệm quá trình dạy học hóa học [29]
“Quá trình dạy học hóa học là một hệ toàn vẹn bao gồm nội dung dạy học, việc
dạy và việc học môn hóa học”.
• Nội dung dạy học
Nội dung dạy học là môi trường bên trong, là bản thể của quá trình dạy học.
Toàn bộ hoạt động dạy và học diễn ra trên nền tảng của nội dung dạy học. Nội dung
dạy học được xuất phát từ mục đích dạy học và là sự khách quan hóa mục đích dạy
học.
Nội dung của môn hóa học giảng dạy ở trường phổ thông bao gồm:
- Việc nghiên cứu những cơ sở của khoa học hóa học, tức là những sự kiện,
khái niệm, định luật và học thuyết chủ đạo được tập hợp thống nhất thành một hệ

cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân
cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công
dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham
gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh
củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học
vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có
điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại
học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động” (Điều 27 mục
2 chương II – Luật giáo dục 2005).
Xuất phát từ mục tiêu đào tạo của trường trung học và vai trò đặc trưng của môn
hóa học thì môn hóa học có một hệ thống 3 mục tiêu lớn, gắn bó và tương tác biện
chứng với nhau, gọi là “mục tiêu” bộ ba:
- Mục tiêu trí dục của môn hóa học: cung cấp nền học vấn trung học về hóa học
cho HS, giúp họ hướng nghiệp một cách hiệu quả.
- Mục tiêu phát triển: giúp HS phát triển năng lực nhận thức, hình thành nhân
cách toàn vẹn.
- Mục tiêu giáo dục: giáo dục thế giới quan duy vật khoa học, thái độ xúc cảm –
giá trị, hành vi văn minh.


10

1.2.3. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học [8], [30]
Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được nhấn mạnh ở điều 28.2, Luật
Giáo dục (2005): “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự
giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn
học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ
năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui,
hứng thú học tập cho học sinh”.
Cốt lõi của đổi mới PPDH là hướng tới hoạt động tích cực, chủ động, chống lại

Hình thành và phát triển tính tích cực là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo
dục, nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển xã hội.
1.3.1.2. Tính tích cực trong học tập
Học tập là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi đi học. Tính tích cực trong hoạt động học tập
là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, có nghị lực cao trong quá trình
chiếm lĩnh tri thức. Trong dạy học, tính tích cực biểu hiện ở sự tự giác, nỗ lực của mỗi cá
nhân biến nhu cầu nhận thức thành kết quả học tập, nghiên cứu và sáng tạo.
Như vậy, có thể coi tính tích cực trong học tập là sự tự giác tìm tòi, nắm vững
tri thức, vận dụng nó vào các hoạt động thực tiễn. Tích cực hóa hoạt động nhận thức
tức là chuyển người học từ vị trí thụ động sang chủ động, giúp họ tìm thấy niềm say
mê, hứng thú trong học tập.
1.3.2. Dấu hiệu của tính tích cực học tập [44]
Theo G.T. Sukina [44], tính tích cực học tập của HS được biểu hiện ở những
hoạt động trí tuệ thông qua các dấu hiệu sau:
- HS khao khát, tình nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của GV, bổ sung câu trả
lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về các vấn đề được nêu ra.
- HS hay nêu thắc mắc, đòi hỏi sự giải thích cặn kẽ những vấn đề GV trình bày
chưa đầy đủ.
- HS chủ động vận dụng linh hoạt kiến thức, kỹ năng đã học để nhận thức vấn đề
mới.
- HS muốn được chia sẻ với mọi người những thông tin mới lấy từ những nguồn
khác nhau, có khi vượt ra ngoài phạm vi bài học, môn học.


12

Ngoài những biểu hiện trên, GV còn nhận thấy cả những biểu hiện về thái độ,
xúc cảm, ý chí trong học tập như thái độ hào hứng, ngạc nhiên, sự tập trung chú ý
vào bài học, sự kiên trì khi hoàn thành các nhiệm vụ học tập, sự quyết tâm, không
nản chí trước những tình huống khó khăn.

Dạy học tích cực đồng nghĩa với việc HS là chủ thể hoạt động, HS được tạo điều
kiện để có thể phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo trong quá trình
chiếm lĩnh tri thức. GV là người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn, tạo nên sự tương tác
tích cực giữa người dạy và người học. Dạy học tích cực chú trọng việc rèn luyện
thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào
những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui,
hứng thú trong học tập cho HS.
1.4.2. Nét đặc thù của phương pháp dạy học tích cực [5],[19][47]
- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của HS.
Trong dạy học tích cực, người ta nhấn mạnh hoạt động học trong quá trình dạy
học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động. GV chủ
yếu giữ vai trò cố vấn, khích lệ, điều chỉnh; GV trở thành người thiết kế, tổ chức,
hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnh nội
dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức – kỹ năng – thái độ theo yêu cầu
của chương trình. Người học được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV tổ
chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không
phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được GV sắp đặt. Dưới sự hướng dẫn của
GV, người học chủ động quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt
ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kỹ năng mới, vừa nắm
được phương pháp “làm ra” kiến thức, kỹ năng đó, không rập theo những khuôn
mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo.
- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.


14

Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho HS không
chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học, mà còn là một mục tiêu dạy học.
Ngày nay với sự bùng nổ thông tin, khoa học, kỹ thuật, công nghệ phát triển như
vũ bão, thì không thể nhồi nhét vào đầu HS khối lượng kiến thức ngày càng nhiều