§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
1
LỜI NÓI ĐẦU
Lao động, một mặt là bộ phận của nguồn lực phát triển, đó là yếu tố
đầu vào không thể thiếu đợc trong qúa trình sản xuất. Mặt khác lao động là
một bộ phận của dân số, những ngời được hưởng lợi ích của sự phát triển. Sự
phát triển kinh tế suy cho cùng đó là tăng trưởng kinh tế để nâng cao đới sống
vật chất, tinh thần cho con người. Lao động là một trong bốn yếu tố tác động
tới tăng trởng kinh tế và nó là yếu tố quyết định nhất, bởi vì tất cả mọi của cải
vật chất và tinh thần của xã hội đều do con ngời tạo ra, trong đó lao động
đóng vai trò trực tiếp sản xuất ra của cải đó. Trong một xã hội dù lạc hậu hay
hiện đại cũng cân đối vai trò của lao động, dùng vai trò của lao động để vận
hành máy móc.Lao động là một yếu tố đầu vào của mọi qúa trình sản xuất
không thể có gì thay thể hoàn toàn đợc lao động.
Với Việt Nam là một nước đang phát triển và muốn có tốc độ tăng
trưởng kinh tế cao thì cần đề cao vai trò của lao động trong phát triển kinh tế.
Những lý do trên là cơ sở của đề tài: “Vai trò của lao động trong phát triển
kinh tế Việt Nam”. Nội dung của đề tài là phân tích thực trạng của lao động
Việt Nam hiện nay và phương hướng giải quyết để phát huy vai trò của lao
động góp phần phát triển kinh tế.
Đề tài được hoàn thành với sự giúp đỡ của cô giáo Nguyễn Thị Kim
Dung. Khoa KTPT- ĐHKTQD-HN.
Hà Nội, tháng 2 năm 2004
Đinh Trọng Khôi
2. Các nhân tố ảnh hưởng đến số lượng lao động và chất lượng lao động
2.1. ảnh hưởng đến số lượng lao động.
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
3
a. Dân số.
Dân số được coi là yếu tố cơ bản quyết định số lượng lao động: qui mô
và cơ cấu đân số có ý nghĩa quyết định đến qui mô và cơ cấu của nguồn lao
động. Các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sự biến động của dân số là: phong
tục, tập quán của từng nước; trình độ phát triển kinh tế, mức độ chăm sóc y tế
và chính sách của
từng nước đối với vấn đề khuyến khích hoặc hạn chế sinh đẻ.
Tình hình tăng dân số trên thế giới hiện nay có sự khác nhau giữa các
nước. Nhìn chung, các nước phát triển có mức sống cao thì tỷ lệ tăng đân số
thấp; ngược lại ở những nước kém phát triển thì tỷ lệ tăng dân số cao. Mức
tăng dân số bình quân của thế giới hiện nay là 1,8%, ở nước châu Âu thường
ở dưới mức 1%, trong khi đó ở các nước châu á là 2%-3%và các nước châu
Phi là 3-4%. Hiện nay ba phần tư dân số thế giới sống ở các nước đang phát
triển, ở đó dân số tăng nhanh trong khi phát triển kinh tế tăng chậm, làm cho
mức sống của nhân dân không tăng lên được và tạo ra áp lực lớn trong việc
giải quyết việc làm. Do đó kế hoạch dân số đi đôi với phát triển kinh tế là vấn
đề quan tâm của các nước đang phát triển.
b. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động.
Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động là số phần trăm của dân số trong độ
tuổi lao động tham gia lực lượng lao động trong nguồn nhân lực. Nhân tố cơ
bản tác động đến tỷ lệ tham gia lao động là bộ phận dân số trong độ tuổi lao
động không có nhu cầu làm việc vì đang đi học, đang làm công việc nội trợ
hoặc ở trong tình trạng khác(nghỉ hưu trước tuổi )
Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động thường được sử dụng để ước tính quy
mô của dự trữ lao động trong nền kinh tế và có vai trò quan trọng trong thống
làm việc/ngày. xu hướng chung của các nước là thời gian làm việc sẽ giảm đi
khi trình độ phát triển kinh tế được nâng cao.
2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng lao động
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
5
Số lượng lao động mới phản ánh được một mặt sự đóng góp của lao
động vào phát triển kinh tế. Mặt khác cần được xem xét đến chất lượng lao
động, đó là yếu tố làm cho lao động có năng suất cao hơn. Chất lượng lao
động có thể được nâng cao nhờ giáo dục, đào tạo, nhờ sức khoẻ của người lao
động, nhờ việc bố trí điều kiện lao động tốt hơn.
Giáo dục được coi là một dạng quan trọng nhất của sự phát triển tiềm
năng của con người theo nhiều nghĩa khác nhau. Yêu cầu chung đối với giáo
dục là rất lớn, nhất là đối với giáo dục phổ thông,con người ở mọi nơi đều tin
rằng giáo dục rất có ích cho bản thân mình và con cháu họ. Bằng trực giác,
mọi người có thể nhận thấy mối quan hệ giữa giáo dục và mức thu nhập. Mặc
dù không phải tất cả những người, ví dụ như đã tốt nghiệp hết cấp III có thu
nhập cao hơn những người mới chỉ tốt nghiệp cấp I, nhưng đa số là như vậy,
và mức thu nhập của họ đều cao hơn nhiều.Nhưng để đạt được trình độ nhất
định cần phải chi phí khá nhiều, kể cả chi phí của gia đình và quốc gia. Đó
chính là khoản chi phí đầu tư cho con người. ở các nước đang phát triển giáo
dục được được thể hiện dưới nhiều hình thức nhằm không ngừng nâng cao
trình độ văn hoá và chuyên môn cho mọi người.
Kết quả của giáo dục làm tăng lực lượng lao động có trinh độ tạo khả năng
thúc đẩy nhanh quá trình đổi mới công nghệ. Công nghịêp thay đổi càng
nhanh càng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Vai trò của giáo dục còn được đánh
giá qua tác động của nó đối với việc tăng năng suất lao động của mỗi cá nhân
nhờ có nâng cao trình độ và tích lũy kiến thức.
Chương trình phát triển giáo dục và đào tạo giai đoạn 1996-2000 đã xác
định mục tiêu : tăng tỷ trọng số người tốt nghiệp phổ thông cơ sở trong độ
đời sống vật chất, tinh thần cho con người.
b. Lao động với tăng trưởng kinh tế.
Vai trò của lao động với tăng trưởng kinh tế được xem xét qua các chỉ
tiêu về số lượng lao động, trình độ chuyên môn, sức khoẻ người lao động và
sự kết hợp giữa lao động và các yếu tố đầu vào khác. Các chỉ tiêu này được
thể hiện tập trung qua mức tiền công của người lao động. Khi tiền công của
người lao động tăng có nghĩa chi phí sản suất tăng, phản ánh khả năng sản
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
7
suất tăng lên. Đồng thời khi mức tiền công tăng làm cho thu nhập có thể sử
dụng của người lao động cũng tăng, do đó khả năng chi tiêu của người tiêu
dùng tăng. ở các nước đang phát triển, mức tiền công của người lao động nói
chung là thấp, do đó ở những nước này lao động chưa phải là động lực mạnh
cho sự phát triển. Để nâng cao vai trò của người lao động trong phát triển
kinh tế cần thiết có các chính sách nhằm giảm bớt lượng cung lao động, đồng
thời tạo ra các nguồn lực khác một cách đồng bộ.
II. Sự cần thiết phải nâng cao vai trò của lao động trong tăng trưởng và phát
triển kinh tế ở các nước đang phát triển.
1. Đặc điểm lao động ở các nước đang phát triển
a. Số lượng lao động tăng nhanh
Có sự khác biệt chủ yếu giữa sự thách thức phát triển mà các nước đang
phát triển gặp phải so với các nước phát triển là sự gia tăng chưa từng thấy
của lực lượng lao động. ở hầu hết các nước, trung bình mỗi năm số người tìm
việc làm tăng từ 2%trở lên. Sự gia tăng nguồn lao động liên quan chặt chẽ với
việc gia tăng dân số. Theo số liệu tổng điều tra dân số 1-4-1999 dân số nước
ta là 76,32 triệu người, trong đó khoảng 39 triệu người là lực lượng lao động
chiếm 51% dân số. Dự báo ở nước ta mỗi năm bình quân tăng thêm hơn một
triệu lao động dẫn đến sức ép rất lớn về việc làm.
b. Phần lớn lao động làm việc trong khu vực nông nghiệp.
Ở các nước đang phát triến đã tác động lớn tới vấn đề công ăn việc làm
ở cả hai khu vực thành thị và nông thôn. Tình trạng lao động thất nghiệp,
thiếu việc làm có xu hướng gia tăng đặc biệt ở khu vực thành thị. ở nước ta,
năm 1998, chỉ tính riêng khu vực thành thị thì tỷ lệ thất nghiệp là 6,85%tăng
hơn 0,84%so với năm 1997. Số lao động thiếu việc làm trong các doanh
nghiệp Nhà nước hiện nay trên 8%, thậm chí còn có nơi lên tới 50-60%. Còn
ở nông thôn, tỷ lệ thiếu việc làm khoảng 27,65%. Tính chung cho cả nước, tỷ
lệ thời gian lao động được sử dụng cho hoạt động kinh tế năm 1998 là
71,13%. Thực tế đó cho thấy, vấn đề giải quyết việc làmđang là áp lực nặng
nề đối với các nươc đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng.
Vấn đề giải quyết việc làm ở nước ta được xem là vấn đề kinh tế-xã
hội
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
9
rất tổng hợp và phức tạp. Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế-xã hội đến
năm 2000 của Việt Nam đã khẳng định “Giải quyết việc làm, sử dụng tối đa
tiềm năng lao động xã hội là mục tiêu quan trọng hàng đầu của chiến lược, là
một tiêu chuẩn để đinh hướng cơ cấu kinh tế và lựa chọn công nghệ’’. Trên
phạm vi rộng, giải quyết việclàm bao gồm những vấn đề liên quan đến phát
triển nguồn lực và sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực; còn theo phạm vi
hẹp, giải quyết việc làm chủ yếu hướng vào đối tượng và mục tiêu giảm tỷ lệ
thất nghiệp, khắc phục tình trạng thiếu việc làm, nâng cao hiệu quả việc làm
và tăng thu nhập.
2.Yêu cầu thu hút và sử dụng hiệu quả các nguồn lực
Đây là một yêu cầu rất quan trọng sử dụng hiệu quả các nguồn lực để
đạt được năng suất lao động cao tiết kiệm được các yếu tố đầu vào.Trước hết
là thu hút lao động giải quyết được vấn đề việc là cho người lao động làm
giảm bớt gánh nặng cho xã hội.
Do đó cách phân bổ lao động sao cho hợp lý với các vùng kinh tế.Với
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
11
CHƯƠNG II
THỰC TRẠNG VỀ SỬ DỤNG LAO ĐỘNG Ở NƯỚC TA
GIAI ĐOẠN TỪ 1996-2002
1. Khái quát về tình hình phát triển lực lượng lao động (1996-2002)
Số lao động làm viẹc trong nền kinh tế tại thời điểm 1/7 hàng năm càng
tăng. Năm 1996 mới có 33760 nghìn người , đến năm 1998 đã tăng lên 35232
nghìn người và lên 36710 nghìn người vào năm 2000 . Bình quân trong các
năm (1996-2000) , mỗi năm tăng từ 726 nghìn đến 739 nghìn người
1. Số lượng lao động
Việt Nam là một nước có tổng số dân số thuộc loại cao trên thế giới.
Trong những năm vừa qua, chúng ta đã cố gắng giảm tốc độ tăng dân số tự
nhiên và đã đạt được những thành công đáng kể. Đó là giảm được tốc độ tăng
dân số từ trên 2%/năm xuống còn 1,7%/năm vào năm 1999. Tuy nhiên với
tình hình dân số đông như vậy vẫn là một áp lực lớn cho toàn xã hội. Ta hãy
xét bảng sau để đánh giá tình hình dân số cũng như lực lượng lao động của
Việt Nam:
Bảng 1: Dự báo dân số việt Nam 1/4 năm 1999-2010
Đơn vị : Nghìn người
Nhóm tuổi 1999 2004 2010
0 - 9 16592,5 15780,5 15320,0
10 - 14 8853,3 8270,1 8112,5
Dân số trong tuổi lao động 44470,2 50656,3 55606,0
60-64 1704,9 1678,3 1868,1
65- 4168,0 4537,2 4752,7
Dân số cả nước 76787,1 82004,2 87218,1
Tỷ lệ % so với dân số 57,91 61,77 63,76
người cần được giải quyết việc làm.
2. Thực trạng chất lượng của lực lượng lao động
Thứ nhất, tuy tỷ lệ biết chữ của nước ta cao so với một số nước nhưng
trình độ văn hoá vẫn thuộc loại thấp, thể hiện qua bảng sau:
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
13
Bảng 2: Cơ cấu lao động từ 15 tuổi trở lên tham gia hoạt động kinh tế
phân theo trình độ văn hoá(%)
1996 1997 1998
Tổng Trong đó
nữ
Tổng Trong đó
nữ
Tổng Trong
đó nữ
Chưa biết chữ 5,8 62,3 5,1 61,6 3,8 62,4
Chưa tốt nghiệp cấp I 20,9 56,4 20,3 55,5 18,5 56,1
Đã tốt nghiệp cấp I 27,8 49,7 28,1 49,2 29,4 45,3
Đã tốt nghiệp cấp II 32,1 48,3 32,4 48,1 32,3 48,3
Đã tốt nghiệp cấpIII 13,5 44,1 14,1 44,0 16,0 44,2
Nguồn: Thực trạng lao động - Việc làm ở Việt Nam, nxb Thống kê 1996-
1998
Theo số liệu của bảng trên, tỷ lệ người chưa biết chữ đã giảm, là kết
quả của chương trình xoá mù chữ do Chính phủ thực hiện trong những năm
qua. Số lao động chưa tốt nghiệp cấp I trong hai năm 1997-1998 đẫ giảm từ
20,3% xuống 18,5% nhưng tỷ lệ này vẫn còn cao và tốc độ chậm, trong khi
đó cơ cấu lao động theo trình độ cấp I, II, III chuyển biến còn rất chậm. Thực
tế là tỷ lệ lao động tốt nghiệp cấp I năm 1996 là 27,8% nhưng đến năm 1998
cũng mới chỉ là 29,4%; lao động tốt nghiệp cấp III năm 1996 là 13,5% đến
LLLĐ có trình độ chuyên viên kỹ thuật, kỹ sư, và các nhà khoa học của họ
chiếm tới 30% còn nước ta mới có 6,5%. Chúng ta đang rất thiếu đội ngũ lao
động kỹ thuật (tính đến giữa năm1999 số này mới có khoảng 14%). Trong
một số ngành kinh tế quan trọng cần nhiều lao động kỹ thuật nhưng hiện có
rất ít. Chẳng hạn, ngành công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng1,6%, ngành
nông lâm ngư nghiệp 7%(hiện nay LLLĐ của ngành này chiếm tới 3/4 tổng
lao động xã hội). Vùng đồng bằng sông Cửu Long - một trong những vùng
sản xuất lương thực lớn nhất - nhưng LLLĐ đã qua đào tạo chỉ đạt 3,68%,
trong đó công nhân kỹ thuật có bằng 0,6%, trung cấp 1,55% và đại học
0,74%. Một số khu chế xuất, khu công nghiệp cần tuyển lao động có kỹ thuật
thì lao động của nước ta chỉ đáp ững được rất ít. Ví dụ: Khu chế xuất Linh
Trung cần tuyển 7000 công nhân nữ có trình độ tay nghề bậc 3/7 trở lên
nhưng chỉ đáp ứng được 1500 người. Khu chế xuất Tân Thuận cũng ở tình
0,3%%
2,7%
33,5%
5,5%
88%
0,5%5
5%
24,5%
35%
35%
§Ò ¸n Kinh tÕ ph¸t triÓn
§inh Träng Kh«i
15
trạng tương tự: cần tuyển 15000 công nhân kỹ thuật, ta chỉ đáp ứng được
3000. Cái thiếu của ta là lao dộng kỹ thuật trong khi lại dư thừa lao động phổ
thông. Bởi vậy, cơ cấu nguồn lao động không đáp ứng được yêu cầu thị
trường trong nước, chưa nói đến yêu cầu tham gia cạnh tranh trên thị trường
việc chuyển từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu sang một nền kinh tế có
vóc dáng hiện đại, và cũng phải biết từ bỏ tham vọng đốt cháy giai đoạn để
tránh những bệnh do hình thức mà ra.
Thứ năm, thiếu cân đối trong cơ cấu lao động theo vùng lãnh thổ. Hiện
nay, tỷ trọng lao động ở hai vùng đồng bằng Sông Hồng và đồng bằng Sông
Cửu Long cao nhất nước (20,5% và 21,7% tổng LLLĐ xã hội). Trong khi đó
vùng Tây Nguyên rộng lớn, LLLĐ chỉ có 4%, vùng duyên hải Miền
Trung10,4% và Đông Nam Bộ 12,7%. Sự mất cân đối này không chỉ gây nên
khó khăn cho vấn đề công ăn việc làm mà còn ảnh hưởng xấu đến phát triển
kinh tế xã hội cũng như an ninh quốc phòng của quốc gia.
Thứ sáu, chuyển dịch cơ cáu lao động diễn ra rất chậm theo nghành kinh
tế. Vai trò của khu vực kinh tế ngoài quốc doanh thực ra không dừng lại ở chỗ
nó chiếm bao nhiêu phần trăm trong GDP mà ở chỗ nó thu hút đến trên 80%
LLLĐ xã hội (bảng 4 và 5):
Bảng 5: Cơ cấu lao động theo ngành kinh tế
Đơn vị: %
1996 1997
(1) (2) (1) (2)
Tổng số 35,792 8,77 33,994 8,83
Khu vực I
Nông nghiệp và Lâm nghiệp
Thuỷ sản
69,22
67,48
1,74
1,04
1,03
1,49
68,78
67,07
§inh Träng Kh«i
17
Khu vực III
Thương nghiệp và sửa chữa
Khách sạn, nhà hàng
Vận tải, kho bãi, thông tin
Tài chính và tín dụng
Hoạt động và KHCN
Kinh doanh tài sản và tư vấn
QLNN, ANQP, BHXH
Giáo dục và đào tạo
Y tế và cứu trợ xã hội
Hoạt động VHTT
Hoạt độngdảng, đoàn thể
Phục vụ cá nhân và cộng đồng
17,85
0,63
1,54
2,39
0,35
0,11
0,21
1,14
2,78
0,82
0,72
0,28
1,66
28,16
9,61
44,13
57,60
77,75
58,51
34,72
64,66
3,68
Nguồn: Tính toán từ niên giám thống kê
(1):Tổng số lao động: Triệu người, cơ cấu lao động là % trong tổng số
Thứ bẩy, năng suất lao động của nước ta còn rất thấp. Năng suất lao động
xã hội có thể hiểu là lượng GDP do một lao động làm ra trong năm. Chúng ta
có thể thấy mối quan hệ giữa lao động và vốn đầu tư qua bảng sau đây:
Bảng 6: Năng suất lao động và trang bị vốn đầu tư cho lao động
GDP(triệu đồng)/1 LĐ Vốn ĐT(triệu đồng)/1 LĐ
1995 1996 1997 1995 1996 1997
Chung trong nền kinh tế 5,65 5,97 6,25 1,68 1,89 2,14
Kinh tế nhà nước 25,67 27,79 29,27 6,72 9,73 11,66
Nguồn: Tính toán từ thống kê
Tính theo giá cố định năm 1996 là 5,97 triệu đồng và năm 1997 là 6,25
triệu đồng. Nghĩa là có sự gia tăng liên tục năng suất lao động trung bình của
toàn xã hội nhưng bức tranh năng suất trong từng ngành lại rất khác nhau:
năng suất thấp và hầu như không tăng trong khu vực I với ngành nông nghiệp
và thuỷ sản; ở khu vực III có năng suất khá cao nhưng không có gia tăng
Copyright: Tài liệu đại học ©