Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

Lời cảm ơn
Qua thời gian su tầm, tìm hiểu, nghiên cứu và với sự giúp đỡ tận tình
của thầy Trần Văn Thức, tôi đã hoàn thành Luận văn tốt nghiệp của mình.
Với thời gian và kiến thức có hạn nên quá trình hoàn thành luận văn
của tôi còn nhiều thiếu sót. Kính mong nhận đợcsự góp ý của các thầy, cô
giáo để luận văn của tôi đợc hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy, cô giáo trong Khoa Lịch sử
- Trờng đại học Vinh .
Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo Trần Văn
Thức, đã trực tiếp hớng dẫn tôi trong quá trình hoàn thành Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn ! .
Tác giả

-1-


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng
A. mở đầu

1.Lý do chọn đề tài:

Vĩ nhân bao giờ cũng có những nét thần kỳ, thần kỳ chứ không phải thần
bí, cho nên ta có thể hiểu đợc nguồn gốc của nó, tức là hiểu nó đợc hình
thành trong điều kiện cụ thể nào?
Quê hơng Hồ Chí Minh là mảnh đất góp phần tạo nên nhiều biến

thời yêu cầu của dân tộc, của thời đại.
Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài: Quá trình hình thành
và phát triển t tởng yêu nớc của những ngời thân trong gia đình Chủ tịch
Hồ Chí Minh làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình.
2. Lịch sử vấn đề:

Nghiên cứu về gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh về cuộc đời, sự nghiệp, t
tởng của Ngời đã có không ít những công trình đề cập đến, trong đó có những
khía cạnh có liên quan về những ngời thân trong gia đình, Chủ tịch Hồ Chí
Minh. Trớc hết phải nói đến công trình: Những ngời thân trong gia đình Bác
Hồ - Trần Minh Siêu biên soạn, NXB Nghệ An, năm 2004, Hồ Chí Minh thời
niên thiếu - Tiểu ban nghiên cứu lịch sử Đảng, tỉnh uỷ Nghệ An NXB Nghệ
An - 2004, Hồ Chí Minh cuộc đời và sự nghiệp, Bá Ngọc NXB Nghệ An.
Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây 2003; Búp sen xanh - Sơn Tùng,
NXB Kim Đồng, Hà Nội năm 1984; Quá trình hình thành t tởng yêu nớc của
Hồ Chí Minh, Đức Vợng - NXB Chính trị Quốc Gia - Hà Nội. Ngoài ra có
rất nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu về gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh
nh: Gia đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh một gia đình văn hoá và yêu nớc. Báo
cáo khoa học của Trần Minh Siêu - Sở văn hoá thông tin Nghệ An. Những
đặc điểm nổi bật của gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh. Báo cáo khoa học của
Trần Minh Siêu - Khu du tích Kim Liên. Một gia đình văn hoá u tú bậc nhất
ở xã Kim Liên và của cả nớc.
Qua nghiên cứu tài liệu, tôi đợc biết cha có một đề tài nào đề cập một
cách đầy đủ và khái quát về t tởng yêu nớc những ngời thân trong gia đình
chủ tịch Hồ Chí Minh. Vì vậy luận văn này, trên cơ sở tiếp thu những kết quả
nghiên cứu của các tác giả nói trên, kết hợp với nhiều nguồn tài liệu bổ sung
nhằm làm sáng tỏ nguồn gốc hình thành t tởng yêu nớc những ngời thân trong
gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh.

-3-

cục, các luận điểm khoa học của luận văn.
6. Bố cục của khoá luận:

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung gồm ba chơng:
Chơng 1 : Những nhân tố tác động đến sự hình thành và phát triển t tởng yếu nớc của những ngời thân trong gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh.

-4-


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

Chơng 2: Quá trình hình thành và phát triển t tởng yêu nớc của những
ngời thân trong gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Chơng 3: Từ tình thần yêu nớc của những ngời thân trong gia đình Hồ
Chí Minh đã tiếp thu và phát triển thành chủ nghĩa yêu nớc, tìm thấy con đờng cứu nớc đúng đắn cho dân tộc Việt Nam.

-5-


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng
B. Nội dung
Chơng 1

Những nhân tố tác động đến sự hình thành và phát
triển t tởng yêu nớc của những ngời thân
trong gia đình chủ tịch Hồ Chí Minh.

hàng Danh sơn mây khói tụ [13]. ở đó có thành Vạn An và đền Mai Hắc
Đế - Ngời đứng đầu phong trào quật khởi chống quân xâm lợc nhà Đờng năm
722. Phía Tây Nam là dãy Thiên Nhẫn trùng trùng điệp điệp nh đàn ngựa
ruổi theo [13] . ở đó có thành Lục Niên, với ba ngọn Triều Khẩu, Phợng
Hoàng, Nghĩa Liệt đứng kề ngã ba Tam Chế của Sông Lam một thời đã làm
chỗ đứng chân cho kỵ sở Hoan Châu. ở đây có Thành Lam, nơi có kỳ tích
Ăn cỗ đầu ngời của Nguyễn Biểu - một danh thần thời Trần Trùng Quang,
khi ông giáp mặt đối đầu với tớng giặc Minh là Trơng Phụ.
Phía Bắc có núi Đại Vạc, Đại Huệ, thế núi nguy nga, đẹp nh tranh vẽ. ở
đây còn lu dấu vết thành quách Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thơng trong công
cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập chống ngọn sóng xăm lăng của giặc minh
xâm lợc.
Phía dới Đại Huệ là dãy núi Đại Hải, giăng giăng nh bức tờng thành
chống chọi với phong ban biển cả. Nơi đó có mộ tổ vua Quang TrungNguyễn Huệ ngời anh hùng áo vải. Trong cuộc hành quân cấp tốc từ kinh đô
Phú Xuân, tới đất Nghệ Tĩnh, ông đã dừng lại ở Phù Thạch và chỉ trong mấy
ngày đã lấy thêm đợc năm vạn quân làm cánh trung quân, rồi hành quân thần
tốc ra Thăng Long giữa tết Kỷ Dậu (1789), đánh tan 29 vạn quân Thanh cứu
nguy cho đất nớc.
Khi đại thắng trở về, Quang Trung lại chọn thế đất và lòng ngời Nghệ
tĩnh để xây dựng Đế Đô - tức Phợng Hoàng Trung Đô dới chân núi Dũng
Quyết thuộc thành phố Vinh ngày nay.
Bên dòng sông Lam cách Kim Liên 4 km về phía Tây nơi xóm làng in
xuống dòng sông trong xanh những tảng bóng êm đềm uyển chuyển là làng
Đan Nhiệm, nơi chôn rau cắt rốn của nhà chí sỹ Phan Bội Châu, ngời đã giơng cao lá cờ chống thực dân Pháp trong 20 năm đầu thế kỷ XX.
Đứng trên núi Chung phóng tầm mắt ra xa, thấy đợc làng Thông Lạng,
quê hơng Lê Hồng Phong; làng Xuân Nhu quê hơng Phạm Hồng Thái; Tùng

-7-



Nổi bật nhất là những đêm hát phờng vải. Hát phờng vải là môi trờng
thi trí thử tài của nam thanh nữ tú. Nhờ những buổi sinh hoạt dân gian này mà

-8-


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

trớc đây có nhiều ngời, đặc biệt là phụ nữ tuy không biết đọc song nói về
nghĩa lý của chữ thì họ lại thông hiểu, có khi đạt mức sâu sắc.
Những đêm gió mát trăng thanh, điệu hát đò đa từ mặt nớc sông Lam
vọng lên, hoà với tiếng hát dặm, hát phờng vải từ thôn xóm ven sông đã làm
xao xuyến lòng ngời, đánh thức tình yêu của lứa đôi và gợi lên mối tình
quyến luyến quê hơng xứ sở, bồi đắp cho con ngời vốn văn hoá dân gian
phong phú, lạc quan yêu đời.
Ngoài những buổi hát phờng vải, hát dặm, hát ví đò đa, tâm hồn ngời
dân quê hơng Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đợc nuôi dỡng bằng những chuyện
cổ tích, truyện truyền kỳ riêng của mình. Những nhân vật nh Cố Bợ, ông
Đùng, ông Bát Ngạo. Những chuyện cổ tích Bắn chín mặt trời, truyện
Phá cây nớc trời, đã góp phần bồi trúc, làm cho con ng ời ở đây có một
tâm hồn lãng mạn tích cực, bất chấp gian lao nguy hiểm và coi khinh những
cám dỗ vật chất tầm thờng.
Kim Liên từ xa đã nổi tiếng là nơi có thuần phong mỹ tục, có truyền
thống khổ học và hiếu học. Vì thế vùng này là một trong những cái nôi của
câu đối:
Sớm khoai, tra khoai, tối khoai, khoai ba bữa
Ông đỗ, cha đỗ, con đỗ, đổ cả nhà
Phong trào học tập ở đây thờng thi đậu nhiều và đậu cao. Mục đích hiếu

giàu truyền thống, nó đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng tác
động quá trình hình thành t tởng yêu nớc của những ngời thân trong gia đình
Chủ tịch Hồ Chí Minh.
1.2. Dòng họ - gia đình
Theo gia phả họ Nguyễn Sinh ở Kim Liên, cách đây bốn trăm năm, ông
Nguyễn Bá Phổ đến và khởi dựng ra dòng họ Nguyễn ở đây. Đến thế hệ thứ t,
Nguyễn Sinh Dân đổi tên lót Nguyễn Bá ra Nguyễn Sinh.
Thế hệ thứ năm có Nguyễn Sinh Vật dự kỳ thi Hội năm Tân Mão
(1651)
Thế hệ thứ sáu có Nguyễn Sinh Trí, năm 17 tuổi dự kỳ thi Hơng khoa
Quý Sửu (1673) đậu hiệu sinh (tú tài). Năm 34 tuổi dự kỳ thi Hội khoa Canh
Ngọ nhng chỉ lọt đến Tam thờng.
Thế hệ thứ tám ông Nguyễn Sinh Hải, lập chiến công to đợc vua Lê
Cảnh Hng phong sắc khen thởng.
Ông nội Bác Hồ là Nguyễn Sinh Nhậm (tức Nguyễn Sinh Vợng) thuộc
thế hệ thứ mời.

- 10 -


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

Gia đình ông vào loại khá giả ở Làng Sen. Ông lập gia đình sớm nhng
hiếm con, khi sinh ngời con trai là Nguyễn Sinh Trợ (sau gọi là Nguyễn Sinh
Thuyết) thì bà Nhậm mất. Nuôi con đến tuổi trởng thành và lập gia đình riêng
cho con thì ông tái hôn với bà Hà Thị Hy, một cô gái nhan sắc, thông minh
tài hoa ở làng Mậu Tài (làng Sày) cũng thuộc xã Chung Cự.
Bà Hy là con gái ông Hà Văn Cẩn, một ngời nổi tiếng về đàn hát, thuộc

anh đồng ý. Từ đấy Nguyễn Sinh Sắc đợc gia đình thầy Hoàng Xuân Đờng
nuôi cho ăn học.
Vài năm sau, khi trình độ học vấn của Nguyễn Sinh Sắc đã khá, thầy Đờng gửi cậu tới Làng Đông Chữ, xã Thịnh Trờng (nay là xã Nghi Trờng,
huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An ) để học hỏi với thầy Nguyễn Thúc Tự (cụ
Sơn), một nhà nho nổi tiếng uyên bác và giàu lòng yếu nớc. Nhờ chăm học,
lại đợc thầy hết lòng dạy bảo.
Đối với Nguyễn Sinh Sắc, Làng Chùa là quê hơng thứ hai và cụ Hoàng
Xuân Đờng là ngời cha đỡ đầu vô vàn kính yêu.
Gia đình cụ Hoàng Đờng cũng vào hạng trung lu. Cụ bà cùng với hai
ngời con gái là Hoàng Thị Loan và Hoàng Thị An làm ruộng và dệt vải. Ngôi
nhà gỗ năm gian, hai chái, lợp tranh. Hai gian ngoài đợc dành làm nơi dạy
học của cụ ông. Do có lớp học trong nhà, cụ bà và hai con gái cũng biết ít
nhiều chữ nghĩa.
Theo gia phả họ Hoàng, chi nhánh ở Làng chùa có nguồn gốc ở làng
Hoàng Vân, Tổng Yên Lạc, huyện Kim Động, Phủ Khoái Châu, trấn sơn
Nam Thợng (nay là xã Hoàng Vân, Huyện Kim Thi, Tỉnh Hng Yên). Chính vì
vậy mà trớc nhà thờ họ Hoàng (thuộc khu di tích Kim Liên) có câu đối:
Hoàng Vân chính khí truyền thiên cổ
Chung Cự hùng thanh chấn chấn ức niên
(Đại ý là: Hoàng Vân khí tốt truyền từ nghìn xa lại, Chung Cự tiếng
hùng vọng đến vạn năm sau) [21,35]
Dòng họ Hoàng xa có nhiều ngời học giỏi, đỗ đạt cao, làm quan to.
Thân phụ cụ Hoàng Đờng là Hoàng Cơng (tự là Xuân Cẩn) đỗ tú tài (ba
khoa). Cụ Hoàng Đờng cũng học rộng tuy chỉ trúng nhất trờng, nhng cụ đợc
dân làng suy tôn là cụ Tú Đờng. Cụ bà là con gái nhà nho Nguyễn Văn Giáp
ở làng Kẻ Sía (nay thuộc xã Hng Đạo, huyện Hng Nguyên). Cụ Giáp đi thi
bốn khoa đều đỗ tú tài. Khi cụ đỗ tú tài lần thứ hai cũng là lúc vợ sinh con gái
đầu lòng, cho nên đặt tên con là Nguyễn Thị Kép.

- 12 -

sớm tiếp xúc với văn thân, sỹ phu yêu nớc. Vì thế sớm có lòng yêu nớc thơng
dân sâu sắc. Chính truyền thống của dòng họ-gia đình ở trên trở thành một
nhân tố ảnh hởng rất lớn đến quá trình hình thành và phát triển t tởng yêu nớc
của những thành viên trong gia đình Hồ Chí Minh.

- 13 -


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng
Chơng 2

quá trình hình thành và phát triển t tởng yêu nớc của
những ngời thân trong gia đình
chủ tịch Hồ Chí Minh
2.1.Những đặc điểm chung của gia đình Hồ Chí Minh
2.1.1.Gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh là một gia đình trí thức
nghèo, nguồn gốc nông dân.
Từ cụ Nguyễn Sinh Nhậm, bà Hà Thị Hy (ông nội, bà nội), cụ Hoàng
Đờng, cụ Nguyễn Thị Kép (ông ngoại, bà ngoại) đến Nguyễn Sinh Sắc, Hoàng
Thị Loan, Nguyễn Thị Thanh, Nguyễn Tất Đạt, Nguyễn Tất Thành đều là
những ngời nông dân có học vấn sâu rộng nhng nghề sống chính vẫn là làm
ruộng. Trong đó chỉ có ông Nguyễn Sinh Sắc đậu phó bảng thành trí thức, nhng có cuộc sống thanh bạch, hoà mình với quần chúng lao động. Cho nên
những thành viên đó đã sống và đã hiểu một cách thực sự sâu sắc nỗi cực khổ,
vất vả của nhân dân lao động.
2.1.2.Gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh gồm những ngời hiếu học và
khổ học để tích luỹ cuộc sống:
Ông Nguyễn Sinh Sắc mồ côi cả cha lẫn mẹ từ sớm, lớn lên khát học
mà không đợc học. Nhờ đức tính hiếu học và khổ học, đợc cụ Hoàng Đờng thơng yêu giúp đỡ nên trở thành ông phó bảng - một học vị cao nhất ở làng Kim

đồng lơng rẻ mạt để sống và để giành tiền đến học Tiếng Anh tại vờn hoa
HuyĐơ.
Khi chuyển sang làm phụ bếp tại khách sạn Cáctơ nổi tiếng ở phố
HayMaKet (Luân Đôn), Nguyễn Tất Thành phải vừa rửa bát vừa viết chữ Anh
lên cánh tay để học, nhng lại sẵn sàng từ chối sự giúp đỡ hào hiệp của vua đầu
bếp Excơfie truyền cho nghề làm bánh kem Vani nhân hạt đào ngon nổi tiếng.
2.1.3. Gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh là những ngới có cuộc sống
giản dị thanh bạch bằng kết quả lao động của chính mình và giàu lòng
thơng ngời, biết sống hoà mình trong quần chúng lao động:
Khi nghiên cứu về cuộc đời của ông Nguyễn Sinh Sắc ta thấy rõ địa vị
xã hội của ông đợc thay đổi từ thấp đến cao. Nhng nhân sinh quan của ông
không hề thay đổi, trớc sau nh một: yêu nớc, thơng dân. Từ chỗ ông là một
chú bé mồ côi cha mẹ, khát học mà không đợc học, còn khi đợc học thì ông ý

- 15 -


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

thức rằng: Học nh u tất sỹ (nghĩa là học giỏi thì hết khổ) [20,6]. Nhng khi
đậu quan to thì ông khớc từ lễ rớc vinh quy, chia số tiền làng trình ăn mừng
cho những ngời dân nghèo khổ.
Khi buộc phải đi làm quan thì ông phủ định quan niệm phong kiến
Dân thi dân chi phụ mẫu (quan là cha mẹ của dân) [20,6] mà đã chua xót
công khai truyền ngôn trớc đám sinh viên trờng Quốc Tử Giám Quan trờng
thi nô lệ trung chi nô lệ hựu nô lệ (Quan trờng là nô lệ trong những ngời nô
lệ lại càng nô lệ hơn) [20,6].
Trong thực tế ông đã ra sức bênh vực quyền lợi cho nhân dân, ông đã

Tất Thành tuy là con cái ông cử nhân, hơn nữa là con quan phó bảng nhng
luôn có phong cách nhân dân, hoà mình trong nhân dân Hoàng Trù, Kim Liên,
Nghệ Tĩnh, Thừa Thiên Huế.
2.1.4. Đặc điểm nổi bật quan trọng trong gia đình chủ tịch Hồ Chí
Minh đó là lòng thơng dân nâng lên thành t tởng yêu nớc, căm thù giặc,
biết hy sinh cả cuộc đời cho sự nghiệp cứu nớc.
Do chịu ảnh hởng của gia đình, của các phong trào cứu nớc nên tất cả
những ngời con trong gia đình từ Nguyễn Thị Thanh đến Nguyễn Tất Đạt,
Nguyễn Tất Thành ai cũng sớm có lòng thơng dân, yêu nớc, ai cũng sớm có
lòng căm thù giặc cao độ và đã tham gia hoạt động cứu nớc sôi nổi, hy sinh cả
cuộc đời sự nghiệp giải phóng dân tộc, cho hạnh phúc của nhân dân.
2.2. T tởng yêu nớc của những ngời thân Trong gia đình
Chủ tịch Hồ Chí Minh:
2.2.1.Ông Nguyễn Sinh Sắc (1863-1929):
Trong gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh cụ Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh
của Ngời có một cuộc sống khá độc đáo.
Cụ Nguyễn Sinh Sắc mồ côi cả cha lẫn mẹ từ lúc 4 tuổi. Tuổi thơ
Nguyễn Sinh Sắc phải lao động vất vả, không có điều kiện cắp sách tới trờng.
Nhng Nguyễn Sinh Sắc là một ngời thông minh, hiếu học, khát học đã học
lõm đợc bạn bè ít nhiều chữ nghĩa. Chính tuổi thơ phải lao động vất vả
Nguyễn Sinh Sắc đã sớm hiểu một cách sâu sắc nỗi cực khổ, vất vả của nhân
dân lao động. Đây là cơ sở hình thành t tởng thơng dân yêu nớc của Nguyễn
Sinh Sắc.
Nhờ tính hiếu học Nguyễn Sinh Sắc đã đợc nhà nho Hoàng Đờng quý
mến và có cảm tình, nên đã nhận về nuôi cho ăn học. Nhờ sự chăm sóc, dạy
dỗ của cụ Hoàng Đờng, đúng nh dự cảm của cụ, Nguyễn Sinh Sắc học tập tấn
tới rất nhanh. Tiếng tăm học giỏi của Nguyễn Sinh Sắc đồn đại khắp vùng.
Hồi đó Nguyễn Sinh Sắc ở làng Kim Liên có Nguyễn Đậu Tài học giỏi nổi
- 17 -


(Dịch nghĩa: - Đọc văn đại đình khoa của anh điều trình bày không
ngoài quy mô bình trị, thật anh có đợc tài học nh Đông Quảng Xuyên.
- Nghe lời anh nói hàng ngày thấy rõ ý thật lòng ngay, thật không phụ
lời nói của Chu Khảo Đình) [18, 138]

- 18 -


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

Cử nhân Vơng Thúc Quý thay mặt nhân dân Kim Liên viết bài trớng
văn trong đó có đoạn:
Nguyễn hiền đài sau lần Hội chí, trở về quê Nghệ An, đem theo vợ con
dắt díu vào Nam. Bản thân học Quốc Tử Giám, gia đình trọ chốn Kinh Đô.
Ngày hai bữa cháo cơm đạm bạc, ăn chẳng bao nhiêu, mà học nghiệp ngày
càng ti tấn. Ôi, gọi là Phú mà đất trắng không, xớng là Kim mà phận
nghèo lại túng. Lại nữa, trời độ ngời thanh, mộng vàng chợt tỉnh: Xa giao cầm
nâng gẫy mà lòng riêng chợt cảm, nay tuổi trung niên đã ôm mối tình chung.
Gàn sức rã rời mà vẫn cứ ruổi rong. Nhảy, bay đã rõ giống giao long! mới hay,
duyên cớ đủ thì kiến ong tự đến, văn chơng hay lạ phải gợng làm văn.
Vậy nên, lửa cháy nổ vang, phiến gỗ đồng thành cây đàn tiêu vĩ. Đỉnh
núi thu ý chực vút xung thiên, nhành mai lạnh khai đầu hoa nở sơm. Nhị giáp
cây trồng lần trớc, tam trờng rạng rỡ nghiệp xa. Gọi mở lòng ngời về vận thế,
văn chơng. Thật đáng chúc mùng, đáng để chúc mừng. Mà công lao của nho
học đối với triều đình làng nớc cũng là ở đây, ở chỗ này đây.
Xin bày tỏ mấy lời thơ vụng, vui cùng ngời áo gấm vinh quy [22,138139] .
Kể từ khi hoa thi Hội Tân Sửu (1901) những ngời đậu phó bảng bắt đầu
đợc hởng 2 đặc ân của chính bảng là đợc vua ban cờ, biển và cho hởng lễ vinh

hỏi bài khuya quá không thể về nhà, đợc ông cho ngủ chung cùng giờng. Ông
thờng khuyên học trò đã đi học thì phải chăm học, học để hiểu đạo lý làm ng ời, chứ không phải học để đi thi. Nếu đi thi có đỗ cũng không nên làm quan vì
quan là áp nức, bóc lột, đè nén dân.
Ông không coi việc học trò thi cử đậu đạt cao, làm quan to là vinh hiển
của ngời thấy giáo. Đây là điều khác biệt giữa thầy đồ nho Nguyễn Sinh Sắc
với các thầy đồ nho khác ở trong vùng.
Khoảng năm 1904, sau khi dạy học ở Thanh Chơng một năm ông
chuyển sang dạy học ở nhà Nguyễn Bá Uý thuộc làng Du Đồng, huyện đức
Thọ. Sau đó ông đi khắp các vùng trong tỉnh gặp các nhân sỹ yêu nớc. Đến
làng Đồng Thái, quê hơng của cụ Phan Đình Phùng; đến làng Trung Lễ, quê
hơng của Lê Ninh; có vài lần ông đa Nguyễn Sinh Cung đến làng Trung Cần,
quê hơng của Thám hoa Nguyễn Đức Giao; lên núi Thiên Nhẫn, thăm di tích
lịch sử thành Lục Niên, đại bản danh của Lê Lợi, Nguyễn Trãi đợc xây dựng
từ năm 1424 chống quân xâm lợc nhà Minh lên đỉnh núi Bùi Phong thăm miếu
thờ La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, một trí thức nổi tiếng thời Tây Sơn. Có khi
ông ra đến tận huyện Diễn Châu thăm ông Võ Tất Đắc, một tri huyện ở Thanh

- 20 -


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

Hoá, cáo quan về làng Vạn Phần (nay là xã Diễn Bình), trớc là tơng tán quân
vụ trong cuộc khởi nghĩa chống Pháp của cụ Nghè Nguyễn Xuân Ôn về ở tại
đây. Ông lên xã Tràng Sơn, huyện Yên Thành, thăm con cháu Lê Doãn Nhã,
một lãnh tụ chống Pháp, ra làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lu. Có lần ông ra
đến tận huyện Kiến Xơng, tỉnh Thái Bình đàm đạo thời cuộc với các sỹ phu ở
ngoài Bắc, trong đó có ngời con trai lãnh tụ chống Pháp Nguyễn Quang Bích,

(Dịch nghĩa: Bọn ta từ chốn trờng thi mà làm nên danh vọng, thế nhng
bây giờ đây chỉ ngồi bàn thứ tự cao thấp mà thôi.
Các bậc đời trớc lấy bút manh văn hùng thức tỉnh đời, ví bằng có sống
lại thì cũng khó làm nổi việc canh tân) [18,25].
Vì thế ông không hành động theo một tổ chức nào, kể cả phong trào
Đông Du của Phan Bội Châu, bạn chí thân của ông. Đây là ngã ba rẽ lối giữa
Nguyễn Sinh Sắc và Phan Bội Châu. Hai ông cùng chung t tởng yêu nớc và
mục đích cứu nớc, nhng làm thế nào để cứu nớc thì mỗi ngời suy nghĩ và hành
động theo một hớng.
Lúc này triều đình Huế lại đa giấy về mời ông đi là quan. Mẹ vợ mất rồi
và cũng hết thời gian chịu tang, không còn lý do từ chối, ông thấy thật khó
nghĩ. Trong lúc cha biết ra sao, ông tạm chấp nhận việc đi làm quan. Thời
gian này thực dân Pháp đã đi sâu khai thác thuộc địa.
Để thuận tiện chuyên chở của cải thu mua, vơ vét, tớc đoạt đợc ở Lào, ở
Nghệ Tĩnh chúng đã khẩn trơng làm đờng Vinh - Cửa Rào, nối liền đờng sắt
Hà Nội - Vinh. Việc bị cỡng bức phải đi phu làm đờng Vinh - Cửa Rào - Trấn
Ninh, là một tai hoạ khủng khiếp đối với nhân dân Nghệ Tĩnh.
Với nỗi niềm thơng dân vô hạn, trớc khi ra đi làm quan ông Nguyễn
Sinh Sắc chỉ để lại một ít ruộng cho con gái là Nguyễn Thị Thanh ở nhà cày
bừa mà sinh sống, còn nữa ông đem bán lấy tiền giúp cho những ngời dân
trong làng có ngời ruột thịt phải đi phu.
Khi chuẩn bị lên đờng, có ngời bà con đến ngỏ ý xin đi theo để vừa
chăm sóc ông vừa nơng nhờ. Ông thành thật chỉ bảo: Anh ở nhà mà cày bừa
làm ăn, tôi đi cha chắc đã làm quan, nếu có làm quan cha chắc đã làm quan
lâu [2,295].
Khi ông Sắc cùng 2 con trai đi Huế rồi, nhân dân trong làng Kim Liên,
làng Hoàng Trù và cả xã Chung Cự nói với nhau: Ngời ta đi làm quan để vinh
thân, còn ông Phó Bảng đi làm quan để che thân [18,27].

- 22 -

Không muốn để ông Sắc sống ở Huế, nơi có cơ quan đầu não của triều
đình nhà Nguyễn và bọn thực dân Pháp ở xứ Trung Kỳ, mặc dầu công việc tổ
chức thi Hơng ở Bình Định cha xong nhng ngày 11 tháng 4 năm Kỷ Dậu
(29/5/1909) bộ Lại đã có văn bản trình lên Hội đồng nhà Vua và khâm sứ
Trung Kỳ bổ nhiệm ông Sắc chức Tri Phủ lĩnh nhiệm Tri huyện Bình Khê. Hội
đồng nhà Vua và khâm sứ Trung Kỳ đã duyệt y.
Huyện Bình Khê là một huyện nhỏ miền núi, nghèo nhất của tỉnh Bình
Định, nằm dới chân đèo An Khê, đợc thành lập năm 1888, huyện lỵ đóng ở

- 23 -


Luận văn tốt nghiệp

Lê Thị Hồng Phơng

Đồng Phó. ở đây từ lâu có một số ngời Pháp cấu kết với các giáo sĩ ở toà
Giám mục Gò Thị (Phớc Sơn, Tuy Phớc) đến đây chiếm rừng, cớp đất, gây
nên sự chống đối quyết liệt của nhân dân. Trong phong trào đấu tranh chống
thuế vừa qua, Bình Khê là nơi có phong trào đấu tranh của nông dân mạnh
nhất tỉnh Bình Định. ở đây cũng là địa bàn hoạt động của nhiều toán cớp.
Tình hình đó đã làm cho một số tri huyện tiền nhiệm mất chức, nhất là khi có
sự can thiệp của hai tên sỹ quan Pháp là Coutelle và Stager chỉ huy đồn Đồng
Phó. Tháng 5 năm 1909 trong lúc ông Nguyễn Sinh Sắc đang chấm thi ở Quy
Nhơn, hai tên này lợi dụng sự tranh chấp đất đai giữa một số nông dân với lý
trởng Tuần đã làm cho tri huyện Phạm Lê Doãn bị xử phạt 40 roi, truất 6
tháng lơng và ghi vào lý lịch, chuyển đi nơi khác.
Ngày 1 tháng 7 năm 1909 ông Sắc đến Bình Khê nhận chức tri huyện.
Đến đây, ông Sắc ít khi có mặt ở huyện đờng, mà thờng đi thăm viếng dân
chúng xung quanh huyện lỵ Đồng Phó. Khi đi, ông không cho lính lệ theo

Huế duyệt y. Ông bị kết án đánh 100 trợng, sau đổi thành giáng 4 cấp và bị
triệt hồi.
Gần 1 tháng sau, ngày 23 tháng 9 năm 1910 bộ Hình có tờ trình lên Hội
đồng nhà Vua và khâm sứ Trung Kỳ rằng: Tuy xét ra không có t tính thù
oán gì khác, nhng làm nh vậy thật là trái phép. Viên tri huyện này là Nguyễn
Sinh Huy (tức Sắc), vốn nên chiếu luật (có trình bày rõ), phải phạt giáng 4 cấp
rồi chuyển đi xa. Nhng lại xét Tạ Đức Quang bị đánh roi qua hơn 2 tháng sau
bị ốm chết chứ không phải bị đánh chết tức thì, tình có thể tha thứ. Xin đội gia
ân, đổi làm giáng 4 cấp mà lu. Truy thu 10 lạng bạc cấp cho gia nhân ngời
chết lo việc chôn cất.
Lại xét viên tri huyện này mới ra làm quan, cha tờng dân chính, xin
cho bộ Lại tôi cải bổ kinh chức. [22,147]
Nhng ông sắc không màng đến việc làm quan nữa, ông nói với một số
thân cận trong huyện đờng và bà con xung quanh: Không làm quan nữa thì đợc làm dân. [2,298]. Ra khỏi nhà tù, ông cảm thấy thong dong, không hề vớng bận điều gì, ông không trở về quê hơng Kim Liên, mà đi thẳng vào Nam.
Việc đi vào Nam nghĩa là Cụ tự giải phóng mình, ly khai với chế độ phong
kiến và thực dân xâm lợc, dấn thân vào con đờng đối lập với bọn thống trị.
Trớc đó một thời gian, trên đờng dọc theo bờ biển, đi vào các tỉnh phía
Nam, khi đến Quy Nhơn, Nguyễn Sinh Cung có lên Bình Khê thăm cha. Ông
Nguyễn Sinh Sắc liền hỏi con:
-Con đến đây làm gì?

- 25 -