Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
CHƯƠNG I
CƠ SỞ, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH
VÀ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
I. CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
1. Cở sở khách quan
a. Bối cảnh LS hình thành TTHCM
* Bối cảnh LS Việt Nam cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20
Xã hội Việt Nam trước khi Pháp xâm lược là xã hội phong kiến độc lập, nền
nông nghiệp lạc hậu, trì trệ. Chính quyền nhà Nguyễn đã thi hành chính sách đối nội,
đối ngoại bảo thủ, phản động… không mở ra khả năng cho Việt Nam cơ hội tiếp xúc
và bắt nhịp với sự phát triển của thế giới. Vì vậy, đã không phát huy được những thế
mạnh của dân tộc và đất nước, không tạo ra tiềm lực vật chất và tinh thần đủ sức bảo
vệ Tổ quốc, chống lại âm mưu xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây.
- Chính quyền triều Nguyễn đã từng bước khuất phục trước cuộc xâm lược của TD
Pháp, lần lượt ký kết các hiệp ước đầu hàng, thừa nhận nền bảo hộ của TD Pháp trên toàn
cõi VN.
Vì sao lại bị mất nước một cách dễ dàng như vậy?
- Triề u đình nhà Nguyễ n vì lợi ích riêng đã thi hành ch.sách phản động: Đối
với nh.dân thì đàn áp khốc liệt; Đối với kẻ thù thì bạc nhược.
- Nhân dân: Vừa phải chống triều đình, vừa chống Pháp
à
Không có đủ sức
mạnh
- Ngườ i cầ m quyề n củ a nhà Nguyễ n: Không có tầm nhìn xa trông rộng; Không
biết dựa vào dân; Không thực sự quyết tâm cùng nh.dân chống Pháp
- Ngườ i l.đạ o PTYN, là các sỹ phu (N.T.Thuật, N.Q.Bích; P.Đ.Phùng,
TrầnTấn; Tr.Định, N.Tr.Trực… đều mang ý thức hệ PK, do đó: không có đ.lối
kh.chiến rõ ràng; không biết dựa vào nh.dân; không quyết tâm cùng nh.dân kh.chiến;
không tin vào thắng lợi …
- Cuộc khai thác của Pháp khiến cho XH nước ta có sự biến chuyển và phân

đã bước sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Năm 1912, Hốp-xơn (người Anh) đã mô
tả tường tận đặc điểm kinh tế - chính trị của chủ nghĩa đế quốc. Lênin dựa trên quan
điểm của Hốp-xơn đưa ra định nghĩa nói về bản chất của chủ nghĩa đế quốc gắn liền
đặc điểm kinh tế là các nước lớn xâm chiếm thuộc địa và chia nhau xong đất đai thế
giới. Đây là đặc điểm liên quan trực tiếp đến việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh
sau này. Theo Lênin, thế giới phân chia đa số (70%) các dân tộc bị áp bức, số ít
(30%) các dân tộc đi áp bức. Đặc điểm chung là diện tích và dân số các thuộc địa lớn
gấp nhiều lần so với diện tích và dân số các nước chính quốc. Đây là tư tưởng cơ bản
của Quốc tế cộng sản và là cơ sở để chỉ đạo cách mạng thế giới. Tại Đại hội V quốc
tế cộng sản (1924) Hồ Chí Minh đã đưa ra con số đầy thuyết phục như: thuộc địa của
Anh lớn gấp 252 lần diện tích nước Anh, dân số thuộc địa Anh lớn gấp 8,5 lần dân số
nước Anh.
- CNTB từ giai đoạn cạnh tranh tự do chuyển sang giai đoạn độc quyền xác lập
quyền thống trị của chúng trên phạm vi toàn thế giới. CNĐQ đã trở thành kẻ thù
chung của các dân tộc thuộc địa. Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc với các dân tộc
thuộc địa, bao trùm lên mâu thuẫn vốn có của thời đại: mâu thuẫn giữa tư bản và vô
sản ở các nước phát triển, mâu thuẫn giữa nông dân và địa chủ ở các nước lạc hậu.
Khẩu hiệu của Mác đã được mở rộng.
Chủ nghĩa Mác-Lênin phát triển mạnh mẽ, sâu rộng, thâm nhập vào phong
trào cách mạng thế giới, trở thành hệ tư tưởng tiên tiến của thời đại.
Trang 2
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
- Nhiều cuộc đấu tranh sôi nổi của công nhân các nước tư bản diễn ra, đỉnh cao
là Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, đã làm “thức tỉnh các dân tộc châu Á”, lật
đổ nhà nước tư sản, thiết lập Chính quyền Xô Viết mở ra một thời kỳ mới trong lịch
sử loài người.
- Từ sau Cách mạng Tháng Mười Nga, với sự ra đời của Quốc tế Cộng sản (3-
1919), phong trào công nhân trong các nước TBCN phương Tây và phong trào giải
phóng dân tộc ở các nước thuộc địa phương Đông càng có quan hệ mật thiết với nhau
hơn trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù là CNĐQ

Trang 3
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
Kết hợp các giá trị truyền thống của văn hóa phương Đông với các thành tựu
hiện đại của văn minh phương Tây- chính là nét đặc sắc trong qua trình hình thành
nhân cách và văn hóa Hồ Chí Minh
HCM là sản phẩm của sự kết hợp sự khôn ngoan của Phật, Từ bi bác ái của Chúa;
Thông minh của Các Mác; nhiệt tình cách mạng của Lênin .“Những ai muốn biết thế nào
là một con người thực sự. Vẻ đẹp của thế giới ở đâu? Sự chiến thắng của chân lý trên trái
đất ở đâu? z đâu có mùa xuân, xin hãy đến thăm cuộc đời của CT HCM, sự tồn tại điển
hình của 1 anh hùng của thời đại chúng ta”
Học thuyết của Khổng tử có ưu điểm là tu dưỡng đạo đức cá nhân; Giesu có
ưu điểm là lòng nhân ái cao cả; Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc
cách mạng; Chủ nghĩa Tam dân có ưu điểm là chính sách của nó phù hợp với chúng
ta. Khổng tử, Giesu, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng có những ưu điểm chung đó sao? họ
đều là người muốn mưu cầu hạnh phúc cho loài người, cho xã hội, nếu hôm nay họ
còn sống trên đời này, nều họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định sống chung
với nhau rất hoàn mỹ giống như những người bạn thân.
PVĐ: “HCM cao mà không xa, mới mà không lạ, to lớn mà không làm ra vĩ
đại, coi sáng mà không choáng ngợp, mới gập lần đầu mà như thân thuộc từ lâu”
- Tinh hoa văn hóa phương Đông
+ Nho giáo: Hồ Chí Minh đã tiếp thu những mặt tích cực của Nho giáo, đó là:
triết lý hành động, tư tưởng nhập thế, hành động giúp đời, ước vọng về một XH bình
trị, hòa mục, triết lý nhân sinh, tu nhân dưỡng tính, đề cao văn hóa lễ giáo, tạo ra
truyền thống hiếu học.
Cần nói rõ là cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, khi mà thực dân Pháp ra sức đàn áp
mọi sự chống đối để áp đặt nền thống trị của chúng thì ở Việt Nam vẫn có hai hạng
nhà nho. Một bên gồm các kẻ sĩ “trọng nhân”, “trọng dân” được coi là “chân nho”
như Nguyễn Hữu Huân, Phan Đình Phùng, Trần Quý Cáp… bị thực dân chặt đầu, đào
mồ. Một bên nữa cũng là nhà nho nhưng là “ngụy nho”, hay nói như các nhà nghiên
cứu Trung Quốc là “dương nho, âm Pháp”. Họ cũng nói nhân nghĩa nhưng quyền mưu

khác làm cho mình thì mình đừng làm cho người khác)
Với cá nhân: Giàu sang không quyến rũ, uy vũ không khuất phục (Trợn mắt coi
khinh nghìn lực sĩ, cúi đầu làm ngựa các nhi đồng)
+ Phật giáo: Hồ Chí Minh tiếp thu và chịu ảnh hưởng sâu sắc các tư tưởng vị
tha, từ bi bác ái, cứu khổ cứu nạn, thương người, nếp sống có đạo đức, trong sạch,
giản dị, chămlo làm điều thiện; tinh thần bình đẳng, chống phân biệt đẳng cấp; đề cao
lao động, chống lười biếng; chủ trương sống không xa lánh đời mà gắn bó với nhân
dân, tham gia vào cuộc đấu tranh chống kẻ thù của dân tộc
Trần Nhân Tông người sáng lập thiền phái trúc lâm “phải lấy cái tâm làm gốc, lấy sự
thức tỉnh trong lòng làm điều căn bản” “lấy tâm truyền tâm không dùng văn tự”
“phật ở trong lòng lòng lặng lẽ sáng suốt đó là chân phật”
à
thú nhất tu tại gia…
Phật giáo Thiền tông vào Việt Nam đề ra luật chấp tác: Nhất nhật bất tác, nhất nhật
bất thực, thiền phái Trúc Lâm Việt Nam chủ trương nhập thế gắn với dân chống kẻ
thù xâm lược.
Phật tổ: “ta là phật đã thành, chúng sinh là phật sẽ thành”
+ CN Tam dân của Tôn Trung Sơn, thấy trong đó “những điều thích hợp với
điều kiện của nước ta”, đó là: dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc.
- Tinh hoa văn hóa Phương Tây:
+ Hồ Chí Minh nghiên cứu tiếp thu ảnh hưởng của nền văn hóa dân chủ và
cách mạng phương Tây (văn hóa Pháp, tìm hiểu các cuộc CM ở Pháp và Mỹ)
+ Tiếp thu các giá trị Tư tưởng tự do, bình đẳng trong Tuyên ngôn nhân quyền
và dân quyền của Đại cách mạng Pháp 1791, tư tưởng dân chủ, về quyền sống,
quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc trong Tuyên ngôn độc lập của Mỹ 1776.
Tóm lại, được rèn luyện trong phong trào công nhân Pháp và được sự cổ vũ,
dìu dắt trực tiếp của nhiều nhà cách mạng và trí thức tiến bộ Pháp như M.Casanh
(M.Cachin), P.V.Cutuyariê (Couturier), G.Môngmutxô (G.Monmousseau), Người đã
từng bước trưởng thành. Trên hành trình cứu nước, Người đã biết làm giàu trí tuệ
của mình bằng vốn trí tuệ của thời đại, Đông và Tây, vừa gặt hái, vừa gạn lọc, kế

chủ nghĩa Mác-Lênin”
2. Nhân tố chủ quan
HCM có những phẩm chất ntn mà lại có thể khám phá ra chân lý của thời đại mới và tìm
ra con đường cứu nước?
HCM có đầy đủ tính cách của người dân xứ nghệ: Lý tưởng trong tâm hồn,
trung kiên trong bản chất, cứng cỏi trong giao lưu, khắc khổ trong sinh hoạt
- Bầu bạn thế giới: Những ai muốn biết thế nào là một con người thực sự? Vẻ
đẹp của thế giới ở đâu? Sự chiến thắng của chân lý trên trái đất ở đâu? ở đâu có mùa
xuân? Xin hãy đến thăm cuộc đời của chủ tịch HCM. Sự tồn tại điểm hình của một
anh hùng của thời đại chúng ta.
Trang 6
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
- HCM là người biết được 5 cái biết (ngũ tri) của văn hóa phương đông: tri
kỷ( biết mình); tri bỉ ( biết người); tri thời (biết thời thế); tri túc (biết chừng mực); tri
biến ( biết mọi sự biến đổi)
Trương Đức Duy- Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam: “Lãnh tụ vĩ đại, công bộc
của dân; anh hùng dân tộc; chiến sĩ quốc tế; cả đời cách mạng; đức cao vọng trọng;
sáng như nhật nguyệt; quý trọng tình nghĩa; hữu nghị thủy chung; bạn thân Hoa hạ;
muôn đời truyền mãi”
- Lịch sử dân tộc VN có tứ bất tử, nay có ngũ bất tử: Thánh Tản Viên (Sơn
tinh, chống thiên tai); Thánh gióng (chống xâm lược); Thánh Chử đồng tử (phát triển
các ngành nghề, phát triển cộng đồng); Thành bà chúa Liễu (khát vọng giải phóng,
hạnh phúc gia đình), và Hồ Chí Minh
- HCM cũng nắm, hiểu rõ tư tưởng Lục Hòa của văn hóa phương Đông:
Thần hòa đồng trụ
à
Tinh thần hòa hợp
Ngôn hòa đồng hiểu
à
Lời nói hòa hợp

hạnh phúc của ND.
Trang 7
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
Chính vì thế, Hồ Chí Minh đã khám phá ra lý luận cách mạng thuộc địa trong
thời đại mới, xây dựng một hệ thống quan điểm lý luận toàn diện, sâu sắc về cách
mạng Việt Nam, kiên trì chân lý và định ra các quyết sách đúng đắn, sáng tạo để đưa
cách mang đến thắng lợi.
Suốt 30 năm bôn ba ở nước ngòai, Người đẫm mình trong thực tiễn của phong
trào cách mạng thế giới để tìm hiểu số phận từng dân tộc, từng quốc gia, từng giai
cấp để tìm ra mâu thuẫn và cách giải quyết mâu thuẫn .
Có thể nói: Hồ Chí Minh là tâm hồn của một nhà yêu nước, một chiến sĩ cộng sản
nhiệt thành , một trái tim nhân hậu yêu nước thương dân sâu sắc, thương yêu những
người cùng khổ, sẵn sàng hy sinh cao nhất vì độc lập tự do của tổ quốc vì hạnh phúc
của nhân dân không mảy may vì quyền lợi và danh vọng cá nhân, người viết:
“Cả đời tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là nước ta được độc lập , dân ta
được tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn áo mặc , ai cũng được học hành…Nay tôi
vâng lệnh quốc dân đồng bào trông coi việc chính phủ, sau này quốc dân đồng bào
cho tôi nghỉ, tôi sẽ trở về vui cùng các cụ đi kiếm củi, vui cùng các cháu chăn trâu
nơi núi non thôn dã”
“ Như đỉnh non cao tự dấu mình
Trong rừng xanh lá gét hư vinh
Bác mong con cháu mau khôn lớn
Nối gót ông cha bước kịp mình “
Tố Hữu “Nhớ lời di chúc theo chân Bác”
Tóm lại: TT HCM là sản phẩm tổng hòa của những điều kiện khách quan và chủ
quan, của truyền thống văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại. Cùng với thực
tiễn dân tộc và thời đại được Hồ Chí Minh tổng kết, chuyển hóa sắc sảo, tinh tế với
một phương pháp khoa học, biện chứng, TT HCM đã trở thành tư tưởng Việt Nam
hiện đại.
II. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TTHCM

bức, bóc lột đến cùng cực của đồng bào mình cùng với thái độ ươn hèn của bọn phong
kiến Nam triều thêm đó là sự thất bại của các nhà yêu nước tiền bối và đương thời. Tất
cả điều đó đã thôi thúc Nguyễn Tất Thành ra đi tìm một con đường mới để cứu nước,
cứu dân.
- Cùng với việc phê phán hành động cầu viện Nhật và ý tưởng “ỷ Pháp cầu tiến”,
Nguyễn Tất Thành đã tự định ra cho mình một hướng đi mới là phải đi ra nước Pháp
và các nước khác.
HCM lớn lên, sống trong nỗi đau mất nước, được giáo dục về lòng yêu nước,
thương dân, sớm tham gia phong trào chống Pháp; băn khoăn trước thất bại của
các sĩ phu; ham học hỏi, muốn tìm hiểu các cuộc cách mạng trên thế giới
Hành trang của HCM trước lúc ra đi: Các giá trị truyền thống của dân tộc
(CNYN, thương dân); Vốn văn hóa dân tộc; vốn hiểu biết ban đầu về văn hóa
phương Tây; kinh nghiệm đầu tiên về hoạt động đối ngoại (tiếp xúc với các chí sỉ
yêu nước, tham gia biểu tình chống thuế ở Huế)
Lựa chọn của HCM: không theo lối mòn của tiền bối; chọn con đường sang
Pháp (quê hương của từ TD-BĐ-BA; tìm hiểu rõ về kẻ thù, đến với nền văn minh
mới )…
Tư tưởng yêu nước thương nòi của HCM được hình thành từ đâu? Từ truyền
thống của dân tộc; từ chính sách bóc lột của thực dân; từ việc theo cha gặp gỡ
những người yêu nước…
2. Thời kỳ 1911 – 1920: Tìm thấy con đường cứu nước, giải phóng dân tộc.
- Trong thời gian này Nguyễn Ái Quốc đã đi qua nhiều nước, Người xúc động
trước cảnh khổ cực, bị áp bức của những người dân lao động. Người nhận thấy, ở đâu
nhân dân cũng mong muốn thoát khỏi ách áp bức, bóc lột.
Trang 9
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
- Từ sự đồng cảm với những người đồng cảnh ngộ trên toàn thế giới, Người đã
nảy sinh ý thức về sự cẩn thiết phải đoàn kết những người bị áp bức để đấu tranh cho
nguyện vọng và quyền lợi chung.
- 1919, Nguyễn Ái Quốc gởi bản Yêu sách của nhân dân An Nam tới Hội nghị

lợi trước CMVS ở chính quốc.
+ CM thuộc địa trước hết là một cuộc dân tộc cách mệnh, đánh đuổi bọn ngoại
xâm, giành độc lập, tự do.
Trang 10
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
+ Ở một nước nông nghiệp lạc hậu, nông dân là lực lượng đông đảo trong xã
hội, vì vậy CM GPDT muốn thắng lợi phải thu phục, lôi kéo được nông dân đi theo,
xây dựng khối công nông liên minh làm động lực cho CM.
+ CM muốn thắng lợi trước hết phải có sự lãnh đạo của ĐCS.
+ CM là sự nghiệp của quần chúng nhân dân do đó cần quy tụ, tập hợp quần
chúng tham gia vào cách mạng.
- Tháng 2/ 1930, với cương vị ủy viên bộ phương đông phụ trách cục phương
nam, Nguyễn Ái Quốc đứng ra hợp nhất ba tổ chức cách mạng để thành lập Đảng
Cộng Sản Việt Nam
Người noi gương cách mạng tháng mười Nga để hình thành con đường cách
mạngViệt Nam, Người viết: “Nước Nga có chuyện lạ đời
Biến người nô lệ thành người tự do”
4. Thời kỳ 1930 - 1945: Vượt qua thử thách, kiên trì giữ vững lập trường CM
- Vào cuối những năm 20, đầu những năm 30 của thế kỷ XX, Quốc tế Cộng
sản bị chi phối nặng bởi khuynh hướng “tả”. Khuynh hướng này trực tiếp ảnh hưởng
đến phong trào CMVN.
- Trên cơ sở đó, Nguyễn Ái Quốc vẫn kiên trì bảo vệ quan điểm của mình về
vấn đề dân tộc và vấn đề giải phóng dân tộc. Với thắng lợi của Cách mạng Tháng
Tám 1945 và sự ra đời của nước VN dân chủ cộng hóa đã thể hiện sự thắng lợi của tư
tưởng độc lập dân tộc gắn liền với CNXH của Hồ Chí Minh.
5. Thời kỳ 1945 – 1969: TT HCM tiếp tục phát triển, hoàn thiện.
Sau năm 1945 tư tưởng Hồ Chí Minh từng bước được phát triển, hoàn
thiện cho phù hợp với tình hình cách mạng Việt Nam.
- Thời kì 1945-1946: Tư tưởng Hồ Chí Minh được cụ thể hoá và phát triển
thông qua chủ trương "kháng chiến, kiến quốc".

cửu” của loài người, trong đó chủ yếu là chủ nghĩa Mác – Lênin bên cạnh đó còn đáp
ứng nhiều vấn đề, của thời đại của sự nghiệp CMVN và thế giới.
- Tính sáng tạo:
+ Tính sáng tạo của TT HCM được thể hiện ở chỗ: trung thành với những
nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng thời khi nghiên cứu, vận dụng
những nguyên lý đó, Hồ Chí Minh đã mạnh dạn loại bỏ những gì không thích hợp với
điều kiện cụ thể của nước ta, dám đề xuất những vấn đề mới do thực tiễn đặt ra và giải
quyết một cách linh hoạt, khoa học, hiệu quả.
+ TT HCM đã được kiểm nghiệm trong thực tiễn với những hoạt động cách
mạng của Người. Nét đặc sắc trong TT HCM là những vấn đề xung quanh việc giải
phóng dân tộc và định hướng cho sự phát triển của dân tộc.
b. Nền tảng TT HCM và kim chỉ nam cho hành động của CM Việt Nam
- TT HCM soi đường cho Đảng ta và nhân dân ta trên con đường thực hiện
mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
- Trong bối cảnh của thế giới ngày nay, TT HCM giúp chúng ta nhận thức đúng
những vấn đề lớn có liên quan đến việc bảo vệ nền độc lập dân tộc, phát triển xã hội và
bảo đảm quyền con người.
- TT HCM là nền tảng vững chắc để Đảng ta vạch ra đường lối CM đúng đắn,
là sợi chỉ đỏ dẫn đường cho toàn Đảng, toàn quân ta đi tới thắng lợi.
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh đối với sự phát triển thế giới
a. Phản ánh khát vọng thời đại
Trang 12
Bộ môn Tư tưởng Hồ Chí Minh Tạ Văn Sang
- Hồ Chí Minh là nhân vật lịch sử vĩ đại, không chỉ là sản phẩm của dân tộc,
của giai cấp công nhân Việt Nam mà còn là sản phẩm của thời đại, của nhân loại tiến
bộ.
- Việc xác định đúng đắn những vấn đề cơ bản của CMVN trong TT HCM, trong
đó có cả các vấn đề về CNXH và xây dựng của CNXH, về hòa bình, hợp tác, hữu nghị
giữa các dân tộc… có giái trị to lớn về mặt lý luận và đang trở thành hiện thực của nhiều
vấn đề quốc tế ngày nay.